پنجره طلایی واکسیناسیون در حال بستهشدن/ چرا واکسن آنفلوآنزا به موقع به دست مردم نمیرسد؟
تحریریه آوش/ تطابق نداشتن وعدههای زمانبندی مسئولان با واقعیتهای موجود در بازار دارویی کشور باعث شده تا گزارشهای میدانی همچنان از بلاتکلیفی مردم حکایت داشته باشند
با نزدیک شدن به روزهای پایانی تابستان و فرا رسیدن فصل پاییز، دغدغه ایمن سازی بدن در برابر بیماریهای واگیردار تنفسی، بار دیگر به یکی از اصلیترین مسائل نظام سلامت عمومی کشور تبدیل میشود.
امسال اما در حالی به اواخر شهریورماه رسیدهایم که گزارشهای میدانی و اظهارات فعالان حوزه دارو نشان میدهد داروخانهها و مراکز بهداشتی با کمبود چشمگیر واکسن آنفلوآنزا روبهرو هستند. این کمبود ناگهانی در شرایطی رخ میدهد که همزمان اخبار شایع شدن دوباره سویههای جدید کرونا و هشدارهای مسئولان بهداشت برای تزریق دوز یادآور، نگرانیها را دوچندان کرده است. با وجود این هشدارهای رسمی، عملا امکان تزریق دوز یادآور کرونا یا واکسیناسیون آنفلوآنزا برای اکثر شهروندان وجود ندارد و بیماران، سالمندان و گروههای در معرض خطر در بلاتکلیفی مطلق به سر میبرند.
بررسیها نشان میدهد که فرآیند خرید، ثبت سفارش و ورود محمولههای دارویی با موانع متعدد پولی و بینالمللی همراه بوده است. در حالی که افکار عمومی انتظار دارد واکسنها پیش از آغاز فصل سرد در دسترس باشد، چالشهای ساختاری در تخصیص و انتقال ارز و زنجیره تامین بینالمللی باعث شده تا این فرآیند با کندی مواجه شود. این تاخیرها در حالی رخ میدهد که زیرساختهای بومی تولید واکسن نیز به دلیل مسائل اقتصادی سالهای گذشته با افت ظرفیت روبهرو شدهاند و جامعه دوباره چشم انتظار محمولههای وارداتی مانده است.
پنجره حیاتی ایمن سازی و پیامدهای عمیق پایان زمان طلایی
از نظر متخصصان عفونی و ویروسشناسی، بازه زمانی نیمه شهریور تا نیمه اول مهرماه، به عنوان «پنجره طلایی» تزریق واکسن آنفلوآنزا شناخته میشود. سیستم ایمنی بدن انسان پس از دریافت واکسن، حداقل به دو تا سه هفته زمان نیاز دارد تا سطح پادتنهای دفاعی خود را به حد مطلوب برساند و ایمنی لازم را در برابر ویروس ایجاد کند. بنابراین تزریق واکسن باید پیش از آغاز موجهای بومی بیماری در پاییز صورت گیرد تا اثرگذاری لازم را داشته باشد.
تاخیر در ورود و توزیع واکسن تا اواسط یا اواخر مهرماه به این معناست که بخش عمدهای از جامعه هدف، درست در اوج شروع چرخش ویروس، بدون پوشش ایمنی باقی خواهند ماند.
انقضای این زمان طلایی برای گروههای حساس جامعه نظیر مبتلایان به سرطان، سالمندان، بیماران دارای نقص ایمنی، مبتلایان به بیماریهای قلبی و ریوی و مادران باردار بسیار مخاطرهآمیز است. عدم دریافت به موقع واکسن، شانس بستری شدن در بخشهای مراقبتهای ویژه و بروز عوارض شدید ریوی را در این بیماران به شدت افزایش میدهد.
علاوه بر خطرات جانی برای اقشار آسیبپذیر، نرسیدن به موقع واکسنها موجب سرزیری ناگهانی بیماران به بخشهای بستری و اورژانس شده و فشار سنگینی به سیستم درمان کشور وارد میسازد.
ریشهیابی توقف خطوط تولید بومی واکسن در داخل کشور
یکی از پرسشهای جدی جامعه این است که چرا کشوری با توانمندیها و زیرساختهای داروسازی بومی، در تامین واکسن آنفلوآنزا کاملا متکی به واردات مانده است. پاسخ این مسئله را میتوان در چالشهای اقتصادی و عدم تعادل بازار تولیدکنندگان داخلی طی سالهای گذشته جستوجو کرد.
در همین رابطه محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو، درباره علل توقف خطوط تولید بومی واکسن آنفلوآنزا در گفتوگو با «آوش» اعلام کرده است که واکسن تولید داخل طی سه سال گذشته تولید و به بازار عرضه شد، اما تفاوت استقبال مردم از واکسنهای وارداتی و داخلی موجب شده بخشی از تولیدات روی دست تولید کننده بماند و با انقضای تاریخ مصرف، خسارات قابل توجهی به بخش تولید وارد شود؛ امری که در نهایت منجر به توقف تولید داخلی در سال جاری شد.
تحلیلگران حوزه سلامت معتقدند عدم حمایت مالی کافی، پیچیدگیهای تامین مواد اولیه، و هزینه بالای نگهداری زنجیره سرد در فرآیند تولید بومی، زنجیرهای از مشکلات اقتصادی را برای سازندگان داخلی ایجاد کرد. عدم برنامهریزی برای تضمین خرید دولتی یا فرهنگسازی جهت بهرهگیری از توان داخلی سبب شد تا تولید کننده بومی نتواند هزینههای کلان خود را جبران کند. در نتیجه، توان بومی تولید واکسن درست در بزنگاه نیاز ملی، از مدار بهرهبرداری خارج شد و کشور مجدد به وابستگی صددرصدی به بازارهای خارجی بازگشت.
چالش موانع مالی، تحریمها و گره کور در نقلوانتقالات بانکی
گره دیگر این بحران به پیچیدگیهای واردات دارویی و مناسبات مالی بینالمللی برمیگردد. با وجود اینکه در کنوانسیونهای بینالمللی بارها تاکید شده که مبادلات تجاری دارو و اقلام بشردوستانه نباید مشمول تحریمها قرار گیرند، اما در عمل مسدود بودن کانالهای بانکی، عدم امکان نقلوانتقال مستقیم ارز و ترجیح شرکتهای بزرگ بینالمللی برای عدم معامله با طرفهای ایرانی، روند واردات را با بنبستهای زمانبر مواجه کرده است.
هادی احمدی، مدیر روابط عمومی انجمن داروسازان ایران، با اشاره به عدم توانایی شرکتها در واردات سریع واکسن تاکید میکند که مشکل اصلی نه در عدم تخصیص ارز، بلکه در عدم امکان انتقال مالی ارز دارو و خریدهای خارجی است. به گفته او، با وجود مصوبات کنوانسیون چهارم ژنو در خصوص آزادی حملونقل دارویی برای غیرنظامیان، سکوت مجامع بینالمللی و فشارهای تحریمی مانع از انجام به موقع ثبت سفارشها و واردات شده است. این صدمات مالی به همراه محدودیتهای سنگین در خطوط لجستیکی و ترابری بینالمللی دارویی که نیازمند حفظ دقیق زنجیره سرد هستند، زمانبندی واردات را کاملا برهم زده است.
سنجش وعدههای مسئولان دارویی در ترازو و واقعیت موجود بازار
با وجود گزارشهای متعدد مبنی بر خالی بودن شبکه دارویی و نگرانی شهروندان، مسئولان سازمان غذا و دارو از پیگیریهای فشرده برای جبران کمبودها خبر میدهند. محمد هاشمی اظهار کرده است که با وجود تاخیر تولید کنندگان خارجی، افزایش قیمت، مشکلات نقلوانتقال مالی و دشواریهای حملونقل، تامین واکسن آنفلوآنزا برای معاونتهای بهداشتی و عرضه در داروخانهها با جدیت در حال پیگیری است. بر اساس اظهارات سخنگوی سازمان غذا و دارو، حدود یک میلیون دوز واکسن مورد نیاز معاونتهای بهداشتی از منابع مختلف از جمله چین و روسیه در حال تامین است و پیشبینی میشود این واکسنها از اواخر شهریور و اوایل مهر در اختیار افراد واجد شرایط قرار گیرد.
سخنگوی سازمان غذا و دارو درباره تامین واکسن برای عرضه در داروخانهها نیز اضافه کرده است که پیشنهاداتی از چین، روسیه و تعداد محدودی از کشورهای اروپایی دریافت شده است و در صورت تامین ارز کافی و ارائه ضمانتهای کیفی لازم، واکسنهای مورد نیاز شبکه داروخانهای نیز در مهرماه وارد شبکه توزیع خواهد شد.
با این حال، کارشناسان دارو یادآور میشوند که واردات مقادیر محدودی نظیر ۴۰۰ هزار دوز برای داروخانهها در مقایسه با نیاز سالانه کشور که چندین میلیون دوز برآورد میشود، رقم ناچیزی بوده و نمیتواند پاسخگوی تقاضای گسترده مردمی باشد.
پیامدهای بهداشتی همزمانی کرونا و آنفلوآنزا بر نظام درمان
عدم تزریق به موقع واکسن آنفلوآنزا در فصل پاییز صرفا یک مسئله انفرادی نیست، بلکه ابعاد همهگیرشناختی گستردهای برای جامعه دارد. با توجه به گزارشهای متعدد از چرخش سویههای جدید کووید۱۹، وقوع همزمان موج پاییزی آنفلوآنزا و کرونا میتواند منجر به «همهگیری» شود.
تشخیص بالینی تفکیکی میان این دو بیماری در روزهای ابتدایی ابتلا دشوار است و این امر موجب مراجعه حجم عظیمی از مبتلایان به مراکز درمانی میشود.
بار مراجعات سرپایی، اشغال تختهای بیمارستانی و نیاز به داروی بیشتر، چرخه درمان کشور را با چالش جدی روبهرو میسازد. این فشار مضاعف در وهله اول متوجه کادر درمان و بیماران صعبالعلاج خواهد بود که به دلیل ضعف سیستم ایمنی، بیشترین آسیبپذیری را در برابر تعلل در واکسیناسیون دارند.
ضرورت اصلاح الگوی تامین
تطابق نداشتن وعدههای زمانبندی مسئولان با واقعیتهای موجود در بازار دارویی کشور باعث شده تا گزارشهای میدانی همچنان از بلاتکلیفی مردم حکایت داشته باشند. وارد نشدن کامل محمولهها تا روزهای پایانی شهریور به این معناست که طی مراحل ترخیص گمرکی، ارزیابیهای کیفی، شناسه گذاری و توزیع مویرگی در سراسر کشور، زمان بیشتری را طلب خواهد کرد و عملا واکسیناسیون بخش عمده مردم به اواسط پاییز کشیده میشود.
برای جلوگیری از تکرار این چرخه معیوب در سالهای آینده، ضرورت دارد که سیاستگذاران بهداشت و درمان کشور نسبت به بازنگری در ساختار تامین ارز، احیای هوشمندانه خطوط تولید داخل با ارائه تضمینهای خرید دولتی، و گشایش مسیرهای اعتباری ویژه اقدام کنند. در کوتاه مدت نیز گمرک و سازمان غذا و دارو باید به محض ورود محمولهها، فرآیند کنترل کیفیت و ترخیص را به حداقل زمان ممکن کاهش دهند تا حداقل بخشی از بازه باقیمانده پاییز برای ایمنسازی گروههای پرخطر حفظ شود.
