زنگ خطر موج تازه کووید۱۹ زیر سایه سردرگمی عمومی/ نه کرونا تمام شده، نه جامعه آماده است!

سایه بازگشت دوباره یک اپیدمی، این روزها بار دیگر بر وسایل حمل‌ونقل عمومی، متروها و اماکن تجمعی کشور پهن شده است. پس از ماه‌ها آرامش نسبی و عادی ‌سازی شرایط، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در دستورالعمل‌های تازه‌ای نسبت به افزایش مجدد موارد ابتلا به کووید-۱۹ و عبور شاخص‌های آماری از آستانه هشدار پایین ابراز نگرانی کرده است.

در دستورالعمل ابلاغ ‌شده از سوی معاونت بهداشت به دانشگاه‌های علوم پزشکی سراسر کشور، بر الزام استفاده از ماسک در فضاهای بسته و پرتردد و رعایت خودمراقبتی تاکید شده است. با این حال، مشاهدات میدانی در سطح جامعه نشان می‌دهد که شکاف عمیقی میان هشدارهای رسمی ستادهای بهداشتی و رفتار واقعی مردم به وجود آمده است؛ شکافی که ریشه در عادی ‌پنداری گسترده، خستگی روانی ناشی از سال‌های بحران و البته صدمات اقتصادی انباشته ‌شده دارد.

زنگ خطری که شنیده نمی‌شود؛ فراموشی جمعی یک بحران

خیابان‌ها، مراکز خرید و وسایل حمل‌ونقل شهری نشان از بی‌تفاوتی نسبی جامعه نسبت به هشدارهای جدید دارند. اکثر شهروندان با این تصور که پرونده بیماری کرونا برای همیشه بسته شده است، دست از رعایت پروتکل‌های اولیه برداشته‌اند. طبق گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌ها و پایگاه‌های خبری، معاونت بهداشت بر ضرورت تشدید فعالیت‌های مراقبتی و پایش دوره‌ای اماکن تجمعی نظیر مدارس، پایانه‌های مرزی و آسایشگاه‌ها تاکید کرده است. اما در مقابل، فقدان یک کمپین اطلاع‌ رسانی فراگیر و موثر در سطح ملی سبب شده که اخبار افزایش ابتلا تنها در حد بخشنامه‌های اداری باقی بماند.

مردم در میان هیاهوی مشکلات روزمره، نشانه‌های بیماری را با سرماخوردگی‌های فصلی یا آنفلوانزا اشتباه می‌گیرند و همین امر چرخه انتقال ویروس را شتاب می‌بخشد.

معمای سردرگمی در دوز یادآور واکسن و مرجعیت علمی

یکی از اساسی‌ترین گره‌های فعلی در افکار عمومی، عدم شفافیت و پاسخگویی درباره لزوم دریافت دوزهای یادآور واکسن کرونا است. در حالی که شهروندان پرسش‌های زیادی درباره نیاز به تزریق مجدد واکسن یا نوع واکسن‌های موجود دارند، سکوت خبری رسانه‌های رسمی این سردرگمی را دوچندان کرده است.

یکی از سوال‌های مردم این است که آیا واقعا به دوز یادآور نیاز است یا خیر؟

از منظر علمی و طبق توصیه‌های سازمان جهانی بهداشت و مراکز معتبر کنترل بیماری‌ها، کووید۱۹ نابود نشده بلکه به یک بیماری تنفسی بومی و پویا تبدیل شده است.

پاسخ مراجع علمی به موضوع دوز یادآور مثبت است، اما با شرایط خاص؛  نهادهای بهداشتی بین‌المللی توصیه می‌کنند که گروه‌های پرخطر، شامل سالمندان، افراد مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای و نقص ایمنی، و همچنین کادر درمان، به ‌طور سالانه یا طبق دستورالعمل‌های دوره‌ای، واکسن‌های به ‌روزرسانی‌شده را تزریق کنند تا سطح ایمنی بدن در برابر زیرسویه‌های جدید افول نکند. با این وجود، در سطح داخلی هیچ برنامه ‌ریزی جامع یا فراخوان روشنی برای تزریق دوز یادآور اعلام نشده و مردم در بی‌خبری مطلق نسبت به وضعیت ایمنی خود و موجودی واکسن‌ها قرار گرفته‌اند.

افت شدید تاب‌آوری اقتصادی و اجتماعی

بررسی وضعیت امروز جامعه نشان می‌دهد که ظرفیت روانی و توان اقتصادی مردم برای مواجهه با یک بحران جدید یا محدودیت‌های بهداشتی، به هیچ عنوان قابل مقایسه با سال ۱۳۹۸ و آغاز همه‌گیری نیست. در سال‌های نخست شیوع کرونا، امکان اعمال قرنطینه‌ها، تعطیلی کسب ‌و کارهای غیرضروری و دورکاری تا حدی وجود داشت، اما امروزه فشارهای اقتصادی شدید، تورم انباشته و کاهش قدرت خرید، امکان هرگونه خانه ‌نشینی یا رعایت فاصله‌ گذاری اجتماعی منجر به تعطیلی را از جامعه سلب کرده است.

کسبه، کارگران و مشاغل آزاد دیگر توان تعطیلی یا حتی کاهش ساعت کاری را ندارند؛ چرا که یک روز تعطیلی برابر با فشار معیشتی مضاعف بر خانواده‌هاست.

از سوی دیگر، جامعه از نظر روحی و روانی دچار نوعی خستگی مفرط شده و توان پذیرش شوک‌های جدید بهداشتی را ندارد.

سیستم ایمنی روانی مردم تحت تاثیر فشارهای اجتماعی تضعیف شده و در نتیجه، واکنش ناخودآگاه بسیاری از افراد به هشدارهای بهداشتی جدید، انکار خطر یا نادیده گرفتن آن است. اگر در سال ۹۸ جامعه با نوعی همدلی و ترس اولیه مقاومت می‌کرد، امروزه این تاب‌آوری به حداقل ممکن رسیده است.

پروتکل‌های جهانی در برابر ابهامات داخلی

با نگاهی به سطح بین‌المللی متوجه می‌شویم که مدیریت کووید۱۹ در اکثر کشورهای جهان از فاز اضطراری به فاز «پایش مستمر و ادغام در سیستم روتین سلامت» تغییر شکل داده است. نهادهای بهداشتی بین‌المللی با رصد ژنتیکی ویروس، تولید واکسن‌های به‌ روزرسانی‌شده بر پایه جدیدترین زیرسویه‌ها را در دستور کار قرار داده‌اند و کشورها بر اساس اولویت ‌بندی سن و خطر بیماری، گروه‌های حساس را در فصل‌های سرد سال ایمن ‌سازی می‌کنند.

اما در ایران، تلاطم اخبار گوناگون و فقدان یک استراتژی شفاف بومی، شهروندان را معلق میان شایعات و واقعیت‌ها باقی گذاشته است. وقتی هیچ فراخوان مشخصی برای دوز یادآور وجود ندارد و مراکز درمانی پیام شفافی صادر نمی‌کنند، جامعه به این باور غلط می‌رسد که لزومی به رعایت شیوه ‌نامه‌ها نیست و ویروس به‌ کلی از میان رفته است.

این عدم هماهنگی میان سیاست‌های اعلامی و اقدامات عملی، متاسفانه زمینه را برای طغیان‌های ناگهانی بیماری هموارتر می‌کند.

ضرورت مسئولیت‌پذیری رسانه‌ای و تدوین استراتژی‌های جدید بهداشتی

مواجهه با شرایط جدید نیازمند اصلاح رویکرد اطلاع‌ رسانی از سوی نهادهای متولی سلامت است. صدور بخشنامه‌های صرف و توصیه‌های کلی بدون پشتیبانی رسانه‌ای و آموزش عمومی، پیامدهای مثبتی به همراه نخواهد داشت. وزارت بهداشت برای مهار موج‌های احتمالی جدید باید تدابیر روشنی اتخاذ کرده و راهبردهای خود را درباره وضعیت واکسن‌های موجود، زمان‌ بندی تزریق دوزهای یادآور و نحوه مواجهه با زیرسویه‌های جدید شفاف کند.

تنها از طریق اطلاع ‌رسانی دقیق، علمی و دور از ایجاد رعب و وحشت است که می‌توان اعتماد عمومی را جلب کرد و بار دیگر جامعه را به سمت خود مراقبتی و رعایت شیوه‌ نامه‌های بهداشتی سوق داد قبل از آنکه فشار ناشی از بستری‌ها بر سیستم درمان کشور سنگینی کند. بی‌خبری جامعه و بی‌تفاوتی نسبت به هشدارها، زنگ خطری است که اگر جدی گرفته نشود، هزینه‌های انسانی و اجتماعی سنگینی بر جای خواهد گذاشت.