پیری زودرس ایران پیش از ثروتمند شدن/ با نرخ باروری ۱.۳۴ آینده اقتصاد چه میشود؟
تحریریه آوش/ آمارهای اخیر نشان میدهد که تعداد ازدواجها در ایران به میزان قابلتوجهی کاهش یافته و نرخ باروری به ۱.۳۴ فرزند رسیده است؛ همچنین روند تأمین اولین فرزند در خانوادهها نیز رو به کاهش است. این شاخصها فراتر از اخطارهای مربوط به جمعیت کمتر، از تحولات بنیادین در الگوهای زندگی خانوادگی حکایت دارند؛ خانوادههایی که فرآیند تشکیل آنها دیرتر صورت میگیرد، دیرتر صاحب فرزند میشوند و تعداد فرزندان کمتری دارند
مرضیه وحید دستجردی، دبیر ستاد ملی جمعیت، هشدار داده است که تداوم روند فعلی میتواند جمعیت ایران را در طول ۷۵ سال آینده به ۳۱ میلیون نفر برساند. ایشان همچنین به بسته شدن پنجره جمعیتی کشور در ۱۵ سال آینده اشاره کردهاند؛ امری که از دست رفتن آن، ضرورت آمادگی برای مواجهه با سالمندی را برجستهتر میسازد.
با این حال، تصویر آینده جمعیت ایران تنها به این عدد محدود نمیشود. گزارش چشمانداز جمعیت جهان سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۴، جمعیت کشور را تا حدود سال ۲۰۵۰ حدود ۱۰۲ میلیون نفر برآورد کرده است؛ جمعیتی که پس از آن کاهش خواهد یافت. حتی در سناریوی باروری پایین این گزارش، جمعیت ایران در پایان قرن میلادی حدود ۵۳ میلیون نفر تخمین زده شده است. این اختلاف قابل توجه است. البته گزارش سازمان ملل پیش از انتشار آمار باروری سال ۱۴۰۴ تهیه شده و دبیر ستاد ملی جمعیت نیز جزئیات محاسبات مربوط به برآورد ۳۱ میلیونی را اعلام نکرده است.
آنچه در حال حاضر مشخص است، کاهش تعداد ازدواجهای ثبتشده از حدود ۸۹۲ هزار مورد در سال ۱۳۸۹ به ۴۳۱ هزار مورد در سال ۱۴۰۴ است. در همین سال، تولد فرزندان اول بیش از ۲۸ هزار مورد کاهش یافته و تولد فرزندان دوم نیز حدود ۱۱ درصد کمتر شده است. این دو گروه، بهطور کل ۷۲ درصد از موالید کشور را تشکیل میدهند.
مسئله دیگر صرفاً ترغیب خانوادهها به داشتن فرزند بیشتر نیست؛ بلکه کاهش ازدواج و تولد فرزند اول نیز به یک چالش سیاستگذاری تبدیل شده است. دستجردی، تورم، هزینه مسکن، کاهش امید اجتماعی و دشواری ایجاد تعادل بین اشتغال و مادری را از موانع فرزندآوری شمرده است. به گفته ایشان، فاصله میان ازدواج و تولد اولین فرزند بهطور متوسط ۴.۶ سال است.
دولت برای حمایت از مادران، از پرداخت ماهانه دو میلیون تومان به مدت ۲۴ ماه در قالب کارت امید مادر خبر داده است. با این حال، ارزیابی این حمایت بدون سنجش سهم آن در هزینههای واقعی کودک و امنیت اقتصادی خانواده، ناقص خواهد بود.
بهطور خلاصه، افزایش سهم سالمندان، فشار بیشتری را بر بازنشستگی، درمان و مراقبتها وارد میکند. آزمون سیاستگذار، نه صرفاً اعلام هشدارهای تکاندهنده، بلکه فراهم کردن امکان زندگی و فرزندآوری است؛ آینده جمعیت، پایدارتر از هر بخشنامهای به تصمیمهای امروز خانوادهها وابسته است.