عقب‌ماندگی بنزین از تورم + اینفوگرافی و جدول

قیمت بنزین در ایران سال‌هاست موضوعی فراتر از یک کالای مصرفی است. سوخت برای خانوار، راننده، تولیدکننده و دولت، هم‌زمان یک نیاز روزانه، ابزار سیاست‌گذاری اقتصادی و مسئله‌ای اجتماعی به شمار می‌رود. با این حال، مقایسه قیمت بنزین با کالاهای پرمصرف خانوار نشان می‌دهد که در سال‌های اخیر، بنزین برخلاف بسیاری از اقلام ضروری، همراه با تورم حرکت نکرده است.

برنج و بنزین

وقتی قیمت یک کیلو برنج ایرانی با بهای نزدیک به ۱۷۵ لیتر بنزین ۳هزارتومانی برابری می‌کند و یک کیلو گوشت گوسفندی ارزشی معادل بیش از ۵۶۰ لیتر بنزین دارد، روشن است که مسیر قیمت سوخت از مسیر عمومی تورم در اقتصاد ایران جدا شده است. کالاهای اساسی و هزینه‌های زندگی هر روز با موج‌های تازه گرانی روبه‌رو شده‌اند، اما بنزین همچنان با نرخ‌های ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومان به دست مصرف‌کننده می‌رسد که در مقایسه با اغلب کالاهای روزمره، فاصله‌ای غیرعادی با واقعیت تورمی اقتصاد پیدا کرده است.

یک نان، ۸ لیتر بنزین

طبق آخرین قیمت‌های بازار، قیمت یک عدد نان حدود ۲۵هزار تومان است؛ یعنی با پول آن می‌توان بیش از ۸ لیتر بنزین ۳۰۰۰ تومانی خرید. شاید این نسبت در نگاه اول چندان چشمگیر نباشد، اما با ورود به سبد مواد غذایی، تفاوت‌ها چشمگیرتر می‌شود. قیمت هر کیلو برنج ایرانی در بازار بیش از ۵ میلیون و ۲۴۹هزار ریال است؛ مبلغی که معادل خرید حدود ۱۷۴ لیتر بنزین است. برنج خارجی هم با قیمت حدود ۲ میلیون و ۹۶۰هزار ریال، نزدیک به ۹۹ لیتر بنزین ارزش دارد.

یک کلیو گوشت، ۵۶۰ لیتر بنزین

در بازار گوشت، این فاصله بزرگ‌تر می‌شود. یک کیلو گوشت گوسفندی با قیمت بیش از ۱۶ میلیون و ۸۰۶هزار ریال، معادل حدود ۵۶۰ لیتر بنزین است. گوشت گوساله هم با قیمت حدود ۱۶ میلیون و ۵۴۱ هزار ریال، ارزشی برابر با بیش از ۵۵۰ لیتر بنزین دارد. حتی اقلامی که معمولا در گروه کالاهای میان‌قیمت قرار می‌گیرند، نسبت قابل توجهی با بنزین پیدا کرده‌اند؛ یک کیلو مرغ معادل ۱۱۰لیتر بنزین، یک کیلو سیب‌زمینی نزدیک به ۲۶ لیتر و یک کیلو پیاز حدود ۱۷لیتر بنزین قیمت دارد.

قند وشکر هم از بنزین جلوترند

این فاصله فقط به مواد پروتئینی و غلات محدود نیست. شکر با قیمت حدود یک میلیون و ۲۸۷ هزار ریال، معادل نزدیک به ۴۳ لیتر بنزین است. قند نیز با بهای حدود یک میلیون و ۷۴۷ هزار ریال، بیش از ۵۸ لیتر بنزین ارزش دارد. هر کیلو روغن نباتی مایع با قیمت حدود چهار میلیون و ۳۹۲ هزار ریال، برابر با حدود ۱۴۶ لیتر بنزین و روغن جامد با قیمت حدود چهار میلیون و ۸۱۴ هزار ریال، معادل بیش از ۱۶۰ لیتر بنزین است.

هدف از این مقایسه چیست؟

این اعداد تنها یک مقایسه ظاهری نیستند، بلکه نشانه‌ای از تغییر نسبت قیمت‌ها در اقتصاد ایران هستند. طی سال‌های گذشته، نرخ ارز، هزینه تولید، قیمت نهاده‌های کشاورزی و دامی، دستمزدها، هزینه بسته‌بندی، اجاره، مالیات، سود شبکه توزیع و انتظارات تورمی، قیمت مواد غذایی و کالاهای اساسی را بالا برده‌اند. در مقابل، قیمت رسمی بنزین در سطحی ثابت باقی مانده و عملا از روند افزایش عمومی قیمت‌ها جا مانده است. به همین دلیل است که بنزین در مقایسه با بسیاری از کالاهای داخلی به کالایی ارزان تبدیل شده است. این ارزانی البته فقط به معنای پرداخت کمتر در جایگاه سوخت نیست. بنزین ارزان، مصرف بالاتر را تشویق می‌کند، فشار بیشتری بر بودجه عمومی وارد می‌سازد و فاصله میان قیمت داخلی و قیمت‌های منطقه‌ای را افزایش می‌دهد. این فاصله می‌تواند زمینه قاچاق و اتلاف منابع را نیز تقویت کند.

اما هم‌زمان باید از یک برداشت ساده‌انگارانه پرهیز کرد: اینکه هر افزایش قیمت بنزین، الزاما و به همان نسبت، همه کالاها را گران می‌کند. بنزین در هزینه حمل‌ونقل نقش دارد، اما تنها عامل قیمت‌ساز در بازار کالا نیست. در بسیاری از اقلام خوراکی، عوامل اصلی گرانی به نرخ ارز، قیمت نهاده‌ها، هزینه تولید، محدودیت‌های واردات، نوسان عرضه، سیاست‌های تنظیم بازار و رفتار واسطه‌ها مربوط می‌شود. مثلا قیمت گوشت، بیش از آن‌که فقط به هزینه بنزین وابسته باشد از قیمت خوراک دام، هزینه نگهداری، نرخ ارز، هزینه واردات نهاده و وضعیت عرضه دام اثر می‌پذیرد. در مورد برنج نیز هزینه تولید، آب، کود، دستمزد، فرآوری، انبارداری و واسطه‌گری نقش مهمی دارند. حتی در کالاهایی همچون روغن، شکر و لبنیات، قیمت مواد اولیه و هزینه‌های ارزی معمولا اثر بیشتری از سوخت دارند. این به معنای بی‌اهمیت بودن قیمت بنزین نیست. افزایش ناگهانی و بدون برنامه قیمت سوخت می‌تواند هزینه حمل‌ونقل را بالا ببرد و مهم‌تر از آن، انتظارات تورمی را تحریک کند. در اقتصادی که بازارها به خبر افزایش قیمت بنزین حساس‌اند، اثر روانی تصمیم ممکن است از اثر مستقیم آن بزرگ‌تر شود. بنابراین، مسئله اصلی صرفا تعیین یک نرخ جدید نیست، بلکه نحوه اجرا، زمان‌بندی، میزان شفافیت، نظارت بر بازار و حمایت از خانوارها تعیین می‌کند که یک اصلاح قیمتی به شوک تورمی تبدیل شود یا نه.

بنزین امروز از تورم عقب مانده، اما این عقب‌ماندگی نباید بهانه‌ای برای تصمیم‌های شتاب‌زده باشد. اصلاح قیمت انرژی، اگر قرار است انجام شود، باید همراه با مهار تورم، حمایت هدفمند از دهک‌های کم‌درآمد، توسعه حمل‌ونقل عمومی و جلوگیری از افزایش‌های غیرمنطقی در بازار کالا باشد. در غیر این صورت، هم بنزین ارزان باقی می‌ماند و هم سفره خانوار زیر فشار تورم کوچک‌تر خواهد شد.