چرا در بهار سال ۱۴۰۵ هوای پاک تنفس میکنیم؟!
برای سالها، آلودگی هوا به یکی از جدیترین معضلات زیستمحیطی و بهداشتی کلانشهرهای ایران تبدیل شده بود
آرمان امروز در گزارشی نوشت:
برای سالها، آلودگی هوا به یکی از جدیترین معضلات زیستمحیطی و بهداشتی کلانشهرهای ایران تبدیل شده بود. هر زمستان با آغاز فصل سرما، تصاویر آشنایی از آسمان خاکستری تهران، اصفهان، اراک، کرج، مشهد و تبریز منتشر میشد؛ تصاویری که با تعطیلی مدارس، هشدارهای بهداشتی و افزایش مراجعات بیماران تنفسی همراه بود. اما از اواخر زمستان امسال و در ماههای ابتدایی سال جدید، بسیاری از شهروندان تجربه متفاوتی را گزارش کردهاند. تعداد روزهای پاک و قابل قبول افزایش یافته، آسمان آبی بیشتر دیده میشود و شاخصهای آلودگی هوا در مقایسه با سالهای گذشته وضعیت بهتری را نشان میدهند.
این تحول باعث شده این پرسش مطرح شود که چه اتفاقی رخ داده است؟ آیا واقعاً منابع آلاینده کاهش یافتهاند یا آنچه مشاهده میکنیم نتیجه شرایط موقتی جوی است؟ پاسخ این سؤال را باید در مجموعهای از عوامل جوی، انرژی، حملونقل، صنعتی و حتی اقتصادی جستوجو کرد. به نظر میرسد هوای پاکتر امسال حاصل همزمانی چند متغیر مهم بوده است؛ متغیرهایی که هر کدام به سهم خود در کاهش آلودگی نقش داشتهاند.
طبیعت به کمک شهرها آمد
بسیاری از متخصصان محیط زیست معتقدند مهمترین عامل بهبود کیفیت هوا در ماههای اخیر، نه تصمیمات مدیریتی بلکه شرایط جوی بوده است. در واقع آلودگی هوا تنها به میزان تولید آلایندهها وابسته نیست؛ بلکه نحوه پراکندگی یا انباشت این آلایندهها نیز اهمیت زیادی دارد. در فصل زمستان معمولاً پدیدهای به نام وارونگی دما در کلانشهرهای ایران شکل میگیرد. در شرایط عادی، هوای گرم به سمت بالا حرکت میکند و امکان جابهجایی آلایندهها را فراهم میسازد. اما در وارونگی دما، لایهای از هوای سرد روی شهر قرار میگیرد و مانند یک درپوش، آلودگی را در نزدیکی سطح زمین حبس میکند. به همین دلیل حتی اگر میزان تولید آلایندهها ثابت باشد، کیفیت هوا به سرعت کاهش پیدا میکند. در ماههای پایانی سال گذشته، ورود سامانههای بارشی متعدد، افزایش سرعت باد و ناپایداریهای جوی باعث شد این شرایط پایدار کمتر شکل بگیرد. بارش باران و برف نقش مهمی در شستوشوی ذرات معلق ایفا کرد و باد نیز به تخلیه آلایندههای انباشتهشده کمک کرد. در نتیجه بخش قابل توجهی از بهبود کیفیت هوا را میتوان به عوامل طبیعی نسبت داد. این مسئله اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان میدهد بخشی از هوای پاک امسال الزاماً نتیجه کاهش تولید آلودگی نیست، بلکه نتیجه شرایطی است که اجازه نداده آلودگی در سطح شهرها تجمع پیدا کند. به همین دلیل برخی کارشناسان هشدار میدهند که در صورت بازگشت شرایط پایدار جوی، احتمال بازگشت روزهای آلوده همچنان وجود دارد.
مازوت کمتر، آسمان آبیتر
در سالهای اخیر، موضوع مازوتسوزی به یکی از بحثبرانگیزترین مسائل حوزه محیط زیست ایران تبدیل شده است. مازوت که از سنگینترین فرآوردههای نفتی محسوب میشود، هنگام سوختن حجم بالایی از ذرات معلق، ترکیبات گوگردی و آلایندههای خطرناک را وارد هوا میکند. استفاده از مازوت در نیروگاهها و برخی صنایع بزرگ در فصل سرد سال، یکی از دلایل اصلی تشدید آلودگی هوا در اطراف کلانشهرهاست. هر زمان که کمبود گاز طبیعی رخ دهد، بخشی از واحدهای صنعتی و نیروگاهی ناچار به استفاده از سوختهای سنگین میشوند و همین موضوع کیفیت هوا را تحت تأثیر قرار میدهد. امسال گزارشها و اظهارنظرهای مختلفی درباره کاهش مصرف مازوت یا جایگزینی آن با گاز طبیعی منتشر شد. هرچند آمار دقیق و شفافی درباره میزان کاهش این سوخت در دسترس نیست، اما بسیاری از تحلیلگران معتقدند بهبود نسبی تأمین گاز و مدیریت بهتر مصرف انرژی میتواند یکی از دلایل کاهش انتشار آلایندهها باشد.
کاهش مصرف مازوت تأثیر مستقیمی بر میزان ذرات معلق ریز دارد؛ همان ذراتی که خطرناکترین بخش آلودگی هوا محسوب میشوند و به راحتی وارد ریه و جریان خون انسان میشوند. بنابراین حتی کاهش محدود در مصرف این سوخت نیز میتواند اثر قابل توجهی بر کیفیت هوا داشته باشد.
ترافیک عاملی که کمتر دیده میشود
هرچند سهم خودروها در آلودگی هوا همواره محل بحث بوده است، اما نمیتوان تأثیر حملونقل شهری را نادیده گرفت. میلیونها خودرو، موتورسیکلت و وسایل نقلیه سنگین روزانه در خیابانهای کلانشهرها تردد میکنند و حجم قابل توجهی از آلایندهها را تولید میکنند. امسال چند عامل باعث شد میزان سفرهای شهری تا حدودی کاهش پیدا کند. برگزاری آنلاین برخی کلاسهای آموزشی، تعطیلیهای مقطعی، تغییر الگوی کاری برخی سازمانها و افزایش استفاده از خدمات غیرحضوری، بخشی از سفرهای روزانه را حذف کرد. این کاهش تردد اگرچه ممکن است در نگاه اول چندان چشمگیر به نظر نرسد، اما در شهری مانند تهران که روزانه میلیونها سفر در آن انجام میشود، اثر قابل توجهی بر کیفیت هوا دارد.
از سوی دیگر، کاهش ترافیک به معنای کاهش زمان توقف خودروها در معابر نیز هست. خودروها در شرایط ترافیک سنگین سوخت بیشتری مصرف میکنند و آلایندههای بیشتری تولید میشود. بنابراین روانتر شدن جریان تردد نیز میتواند به بهبود کیفیت هوا کمک کند. با این حال مشکل اصلی همچنان فرسودگی ناوگان حملونقل است. خودروها، اتوبوسها، کامیونها و موتورسیکلتهای فرسوده سهم بالایی در تولید آلایندهها دارند و بدون نوسازی این ناوگان، دستیابی به هوای پاک پایدار دشوار خواهد بود.
