سیاست خارجی، میدان شعار نیست
ماجدی: نباید از بازنگری و تغییر سیاستهای اشتباه واهمه داشته باشیم
روزنامه شرق گفتگوئی را با علی ماجدی منتشر کرده است:
روابط ایران و اروپا در سالهای اخیر، تحت تأثیر مجموعهای از تحولات و تنشهای سیاسی و امنیتی، به یکی از سردترین و پرتنشترین مقاطع تاریخی خود رسیده است. در شرایطی که جنگ اوکراین از پیش بر مناسبات تهران و پایتختهای اروپایی سایه افکنده و شکاف میان دو طرف را عمیقتر کرده بود، تحولات نظامی متعاقب، بهویژه جنگ ۱۲روزه و سپس جنگ ۴۰روزه، ابعاد تازهای به این تقابل بخشید.
در کنار این تحولات، نقشآفرینی کشورهای اروپایی در پرونده هستهای ایران، از جمله فعالکردن مکانیسم ماشه، همراهی با صدور قطعنامههای شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی و زمینهسازی سیاسی و دیپلماتیک برای تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل، بیش از پیش بر تیرگی روابط افزود. از نگاه ایران، مواضع و اقدامات اروپا نهتنها در کاهش تنشها مؤثر نبوده، بلکه در عمل به تکمیل فشارهای سیاسی و امنیتی علیه کشور انجامیده است. اکنون نیز طرح این موضع از سوی مقامهای کشورمان که هرگونه حمله نظامی مجدد، با پاسخی بدون محدودیت جغرافیایی مواجه خواهد شد و حتی اهدافی در اروپا را نیز میتواند دربرگیرد، نشاندهنده ورود مناسبات تهران و پایتختهای اروپایی به مرحلهای فراتر از سردی متعارف دیپلماتیک است که میتوان آن را نوعی گسست راهبردی و تعلیق جدی چشمانداز احیای روابط توصیف کرد که تا نقطه «مرگ دیپلماتیک» هم پیش رفته است. اکنون این پرسش اساسی مطرح است که مناسبات ایران و قاره سبز در سایه وضعیت نه جنگ و نه صلح، چه مسیری را در پیش خواهد گرفت و چشمانداز روابط دو طرف در چنین شرایطی چگونه ترسیم میشود؟ از سوی دیگر، در صورت بروز حمله نظامی دیگر، آیا اروپا نیز به عرصهای تازه در معادلات تقابل ایران تبدیل خواهد شد؟ این پرسشها، در کنار مجموعهای از ابهامات درباره آینده دیپلماسی و روابط تهران و پایتختهای اروپایی، محور گفتوگو با علی ماجدی است. علی ماجدی در طول فعالیت حرفهای خود مسئولیتهای متعددی در حوزههای اقتصادی و دیپلماتیک بر عهده داشته است. او معاون کل وزارت امور اقتصادی و دارایی، کاردار ایران در امارات، سفیر ایران در برزیل و ژاپن، مدیر کل کشورهای مشترکالمنافع وزارت امور خارجه، معاون نفت و گاز دریای خزر و معاون اقتصادی وزیر امور خارجه بوده است. همچنین سابقه مشاوره عالی شرکتهای اقتصادی و معاونت امور بینالملل و بازرگانی وزارت نفت را دارد. آخرین مأموریت سفارتی او، سفارت ایران در آلمان از مهر ۱۳۹۳ تا پایان ۱۳۹۷ بود. متن پیشرو ماحصل این گفتوگو است.
اخیرا اظهاراتی درباره احتمال گسترش دامنه تقابل نظامی ایران و هدف قرارگرفتن کشورهای اروپایی در صورت وقوع جنگی مجدد از سوی محسن رضایی، دبیر شعام مطرح شده است. در همین زمینه و به شکل مشخصتر، از ۹ کشور اروپایی بریتانیا، آلمان، فرانسه، ایتالیا، یونان، رومانی، آلبانی، پرتغال و قبرس، به عنوان اهداف احتمالی از سوی برخی افراد نام برده شده است. ارزیابی شما از این احتمال چیست؟ آیا ممکن است در صورت وقوع جنگی دیگر، اروپا نیز به جبهه جدیدی در تقابل با ایران تبدیل شود؟
حقیقت آن است که من شخصا نشنیدهام آقای محسن رضایی نام کشوری از اروپا را به عنوان هدف احتمالی مطرح کرده باشند.
نه، اشاره به ۹ کشور اروپایی به عنوان اهداف احتمالی ایران در صورت وقوع جنگی مجدد، در رسانهها مطرح شده و لزوما به اظهارات مستقیم محسن رضایی بازنمیگردد و در اظهارات رسمی، صرفا به اروپا اشاره شده است.
بله. البته این اظهارات صرفا به آقای رضایی محدود نبوده است. وزیر امور خارجه نیز بدون آنکه نام کشور یا منطقه مشخصی را مطرح کنند، به این موضوع اشاره کردهاند که محدودیتی در زمینه پاسخ ایران وجود ندارد. تا آنجا که من اطلاع دارم و اخبار مربوط را دنبال کردهام، ایشان نه نام منطقهای را ذکر کردهاند و نه از کشور مشخصی نام بردهاند.
اصلا نام کشورهای اروپایی کنار بگذاریم که مثلا رضایی، عراقچی و دیگر مقامات، اسمی از فلان کشور اروپایی برده باشند. سؤال مشخصم این است که در صورت وقوع جنگی دیگر، اروپا نیز به جبهه جدیدی در تقابل با ایران تبدیل میشود؟
این موضوع از منظر دیپلماسی جای بحث و تأمل جدی دارد. اساسا باید پرسید آیا ضرورت داشت در چنین شرایطی نام کشور، منطقه یا موقعیت جغرافیایی مشخصی مطرح شود؟
یعنی شما موافق این دست طرح موضوعات با هدف موازنه تهدید، موازنه وحشت یا هر هدف دیگری نیستید؟
من به عنوان کسی که سابقه فعالیت دیپلماتیک دارد، قطعا با چنین رویکردی موافق نیستم.
چرا؟
چون حتی اگر چنین اختیاری برای مقامات وجود داشته باشد و محدودیتی نیز در این زمینه در نظر گرفته نشده باشد که گفته شود در صورت جنگ مجدد به اروپا یا هرجای دیگری حمله میکنیم، باز هم ضرورتی ندارد ما نام کشور یا منطقهای را به میان بیاوریم. باید توجه داشت صرف نامبردن از یک کشور یا منطقه میتواند برای ما هزینه سیاسی ایجاد کند؛ درحالیکه اساسا ضرورتی برای چنین اقدامی وجود ندارد. بنابراین، اگر قرار باشد درباره این موضوع اظهارنظری شود یا چنین موضوعی بهطور مشخص مطرح شود، به نظر من این وظیفه باید در چارچوب وزارت امور خارجه و از سوی مسئولان ذیربط این وزارتخانه دنبال شود. دیگران، اگر هم بخواهند در این زمینه اظهارنظر کنند، لزوما جایگاه و ضرورتی برای ورود به چنین بحثی ندارند؛ زیرا طرح این مسائل در چنین فضایی، جز ایجاد هزینه برای روابط خارجی کشور، اثر سازنده دیگری نخواهد داشت. بهویژه آنکه هنوز مشخص نیست در صورت وقوع جنگی دیگر، اساسا کدام کشور وارد این منازعه خواهد شد و کدام کشور از ورود به آن خودداری خواهد کرد. در چنین شرایطی، طرح اینگونه اظهارات از منظر سیاسی قابل دفاع نیست و من به عنوان یک دیپلمات با آن مخالفم.
شما سابقه دیپلماتیک در آلمان داشتهاید و تحولات اروپا را نیز از نزدیک دنبال کردهاید. با توجه به پیچیدهترشدن معادلات جنگ اوکراین و استمرار تنش میان اروپا و روسیه، برخی تحلیلگران معتقدند تحولات مربوط به جنگ ایران نیز بهنوعی با سرنوشت جنگ اوکراین گره خورده است. حتی این دیدگاه مطرح میشود که تا زمانی که جنگ اوکراین به پایان نرسد و معادلات روابط اروپا و روسیه تعیینتکلیف نشود، چشمانداز روشنی برای پایان منازعه ایران و آمریکا وجود نخواهد داشت و مسکو نیز ممکن است در این زمینه نقش تعیینکنندهای ایفا کند. ارزیابی شما از این تحلیل چیست؟ آیا میتوان گفت تحولات ایران عملا تحت تأثیر یا در گرو تحولات جنگ اوکراین قرار گرفته است؟
ممکن است برخی کشورها منافع خود را در این ببینند که این دو جنگ را بهنوعی به یکدیگر مرتبط و از این ارتباط برای تأمین منافع خود بهرهبرداری کنند. من ضرورتی نمیبینم نام آن کشور یا کشورها را مطرح کنم؛ اساسا نیازی هم به نامبردن از آنها نیست. چنین احتمالی وجود دارد که برخی کشورها بخواهند میان این دو جنگ نوعی ارتباط برقرار و از این طریق بهرهبرداری سیاسی کنند. اما اگر بخواهیم بهصورت کلی به موضوع نگاه کنیم، باید توجه داشته باشیم جنگ اوکراین اساسا بهصورت مستقل آغاز شد. روسیه جنگی را علیه اوکراین شروع کرد و فارغ از محتوای آن و اینکه چه عواملی در شکلگیری آن مؤثر بوده است، این جنگ از ابتدا یک منازعه مستقل به شمار میرفت. البته پس از آغاز جنگ اوکراین، این تحولات به دلایل مختلف بر روابط ایران و اروپا تأثیر گذاشت. یکی از عواملی که دستکم میتوانم به آن اشاره کنم و نمیتوان نقش آن را در دشوارترشدن روابط ایران و اروپا نادیده گرفت، همین مسئله جنگ اوکراین است. البته عوامل دیگری نیز در این زمینه وجود داشتهاند، اما جنگ اوکراین یکی از مؤلفههای مؤثر در این روند بوده است.
این نکته شما کاملا درست است که جنگ اوکراین بزرگترین و مهمترین عامل در تخریب روابط ایران و اروپا بوده است؛ در این شکی نیست، اما میخواهم مشخصا بپرسم جنگ اوکراین عملا جنگ ایران را هم گروگان خود کرده است؟
اینکه بخواهیم دو جنگ اوکراین و ایران را بهطور مستقیم به یکدیگر مرتبط بدانیم، موضوع دیگری است. ممکن است برخی کشورها چنین برداشتی داشته باشند یا حتی تلاش کنند این دو منازعه را به یکدیگر پیوند بزنند تا بتوانند از این ارتباط در راستای منافع خود استفاده کنند. در عرصه سیاست بینالملل، هر کشوری تلاش میکند از مؤلفهها و شرایط موجود، آنجا که تصور میکند به سودش است، بهرهبرداری کند. حتی اگر چنین ارتباطی اساس و پایه محکمی نداشته باشد، ممکن است برخی بازیگران سیاسی با برجستهکردن آن، فضای سیاسی را به نفع خود و به زیان کشوری که موضوع این تحلیل قرار گرفته است، مدیریت کنند. اینها نکات ظریفی در سیاست خارجی است. به اعتقاد من، یکی از مشکلاتی که گاهی در این حوزه با آن مواجه میشویم، خارجشدن سیاست خارجی از چارچوب تخصصی خود است. افرادی که لزوما شناخت و تخصص کافی در این زمینه ندارند، درباره مسائل پیچیده سیاست خارجی اظهارنظر میکنند. ممکن است این افراد مسئولیتهایی نیز داشته باشند؛ برای مثال، نماینده مجلس باشند یا در موقعیتهای دیگری قرار گرفته باشند. بااینحال، چنین اظهارنظرهایی غالبا برای کشور هزینه ایجاد میکند.
یعنی نباید درباره سیاست خارجی کشور صحبت کرد؟
نه اینکه افراد نباید اظهارنظر کنند، اما بهتر است این حوزه تا حدی ساماندهی شود؛ زیرا آثار و پیامدهای چنین اظهاراتی ممکن است بیش از آنکه سودی برای کشور داشته باشد، به زیان آن تمام شود. گاهی افرادی بدون توجه کافی به عواقب سخنان خود اظهارنظر میکنند؛ درحالیکه لازم است پیش از هرگونه مصاحبه یا اظهارنظر، پیامدهای احتمالی آن برای کشور سنجیده شود. بهویژه کسانی که سابقه فعالیت دیپلماتیک یا مسئولیتهای دولتی داشتهاند، باید نسبت به حواشی و نتایج چنین اظهاراتی حساسیت بیشتری نشان دهند. من گاهی با اظهاراتی مواجه میشوم که واقعا ضرورتی برای طرح آنها وجود ندارد. البته این موضوع به معنای آن نیست که افرادی مانند بنده باید درباره همه مسائل اظهارنظر کنند، اما وقتی سخنی از سوی یک مقام یا مسئول مطرح میشود، رسانههای خارج از کشور نیز ممکن است از آن بهرهبرداری کنند؛ حتی در شرایطی که نظام اساسا چنین تصمیمی نگرفته یا حتی درباره آن بحثی نکرده باشد. متأسفانه در گذشته نیز با یکی دو نمونه از این موارد مواجه بودهایم. به اعتقاد من، چنین اظهارنظرهایی در شرایط کنونی کمکی به کشور نمیکند و نمیتواند در خدمت منافع ملی ایران باشد.
پیشتر رهبر شهید بر نبود خط قرمز در تقویت و ارتقای روابط ایران و اروپا تأکید کرده بود. بااینحال، پس از نقشآفرینی کشورهای اروپایی، بهویژه تروئیکای اروپایی در فعالسازی سازوکار ماشه، این دیدگاه مطرح شد که اروپا عملا جایگاه پیشین خود را در سیاست خارجی ایران از دست داده و از معادلات دیپلماتیک کشور کنار گذاشته شده است. به نظر شما آیا واقعا میتوان گفت اروپا و بهویژه سه کشور عضو تروئیکای اروپایی، پس از فعالسازی سازوکار ماشه از معادلات سیاست خارجی ایران حذف شدهاند؟ اساسا آیا چنین رویکردی در شرایط کنونی درست و به مصلحت منافع ملی کشور است؟
اساسا ما نمیتوانیم مجموعه اروپا را از روابط خارجی خود حذف کنیم. حتی در شرایط کنونی نیز نمونههایی وجود دارد که نشان میدهد حذف اروپا از معادلات بینالمللی تا چه اندازه دشوار است. برای مثال، همین اواخر شاهد بودیم که دونالد ترامپ، فارغ از اینکه شخصیت او چه ویژگیهایی دارد، از تمایل خود برای کنارگذاشتن اروپا از موضوع اوکراین سخن گفته است. اما آیا واقعا توانسته است اروپا را حذف کند؟ دستکم در یکی دو روز گذشته اخباری منتشر شده که نشان میدهد بهنوعی بار دیگر برای اروپا در موضوع پایان جنگ یا ایفای نقش در منازعه روسیه و اوکراین جایگاهی در نظر گرفته شده است. باید توجه داشت اروپا، در مجموع، همچنان یک قدرت مهم به شمار میرود. درست است که جایگاه و قدرت نسبی اروپا در مقایسه با گذشته کاهش یافته و خود اروپاییها نیز به این واقعیت آگاه شدهاند، اما این به معنای آن نیست که بتوان اتحادیه اروپا یا کشورهای مهم اروپایی را نادیده گرفت.
اروپا همچنان از کشورهای بزرگی برخوردار است؛ کشورهایی مانند آلمان و فرانسه. بریتانیا نیز با وجود خروج از اتحادیه اروپا، همچنان یکی از بازیگران مهم این مجموعه جغرافیایی و سیاسی است. حتی در مقاطعی بحثهایی درباره بازگشت بریتانیا به اتحادیه اروپا نیز مطرح شده است. بنابراین، نباید اهمیت این کشورها را دستکم گرفت. البته نمیتوان منکر شد که مواضع و عملکرد تروئیکای اروپایی در برخی زمینهها مناسب و قابل دفاع نبوده است. اما این مسئله به معنای آن نیست که ما نیز باید آنها را نادیده بگیریم. حذف یا نادیدهگرفتن این کشورها، از منظر سیاست خارجی، رویکرد درستی نیست. اصولا دیپلماسی عرصه گفتوگو، مذاکره و تعامل است؛ عرصهای برای طرح دیدگاهها، گفتوگوکردن، متقاعدساختن طرف مقابل و تلاش برای بهبود روابط. بخشی از کارکرد دیپلماسی دقیقا در همین فرایندها معنا پیدا میکند. از طریق گفتوگو و برقراری ارتباط میتوان بخشی از اختلافات را مدیریت کرد و حتی در شرایط دشوار، زمینه بهبود روابط را فراهم آورد.
خب وقتی اکنون در روابط ایران و اروپا، عملا گفتوگویی وجود ندارد، آن وقت دیپلماسی باز کارایی خود را دارد؟
وقتی هیچگونه ارتباطی وجود نداشته باشد، اساسا ابزارهای دیپلماسی نیز از کارکرد خود فاصله میگیرند. من تصور نمیکنم در این دیدگاه که ابزار اصلی دیپلماسی گفتوگو و تعامل است، اختلافنظری وجود داشته باشد. دیپلماسی به معنای تلاش برای گفتوگو، متقاعدکردن طرف مقابل و کوشش برای بهبود روابط، حتی در دشوارترین شرایط است؛ نه اینکه با قطع ارتباط، شرایط را پیچیدهتر و روابط را تیرهتر کنیم. اصولا اگر کسی در جایگاه دیپلمات قرار میگیرد، باید در جهت بهبود روابط میان دو کشور تلاش کند. اینکه یک دیپلمات بخواهد روابط موجود را بدتر کند، با فلسفه و ماهیت دیپلماسی سازگار نیست. من نیز بهعنوان کسی که تجربه فعالیت دیپلماتیک دارد، بر همین باورم.
با توجه به انتخابات پیشروی ریاستجمهوری فرانسه و تقویت جریانهای راست افراطی در اروپا، این احتمال مطرح است که مارین لوپن به قدرت برسد و تحولات تازهای در سیاست داخلی و خارجی فرانسه رقم بزند. هرچند احتمال قدرتگیری ژاک لوک ملانشون هم هست. از سوی دیگر، تجربه ایتالیا و روی کار آمدن جورجیا ملونی نیز نشان داد که قدرتگیری جریانهای راستگرا در اروپا لزوما به معنای همسویی کامل با سیاستهای دونالد ترامپ نیست؛ چنانکه میان ملونی و ترامپ نیز در مقاطعی اختلافنظرهایی بروز کرد. با این اوصاف، آیا میتوان نتیجه گرفت که قدرتگیری جریانهای راستگرا در اروپا الزاما به شکلگیری رویکردی ضدایرانی در سیاست خارجی این کشورها منجر نخواهد شد؟ ارزیابی شما از پیامدهای احتمالی این تحولات برای روابط ایران و اروپا چیست؟
من شخصا شناخت کافی از لوپن و ملانشون و معادلات حزبی فرانسه ندارم و به همین دلیل نمیتوانم درباره ایشان اظهارنظر دقیقی داشته باشم. برای مثال، ممکن است بتوانم درباره تحولات سیاسی آلمان و جریانهای سیاسی آن کشور با شناخت بیشتری صحبت کنم، اما درباره فرانسه چنین شناختی ندارم.
موضوع معادلات فرانسه یا آلمان نیست، سؤال مشخصم این است که قدرتگیری جریانهای راستگرا در اروپا الزاما به شکلگیری رویکردی ضدایرانی در سیاست خارجی این کشورها منجر نخواهد شد؟
نکتهای کلی وجود دارد که باید به آن توجه کرد. بسیاری از احزاب و جریانهای سیاسی پیش از رسیدن به قدرت، مواضع و شعارهایی مطرح میکنند، اما هنگامی که مسئولیت اداره کشور را بر عهده میگیرند، لزوما همان سیاستها و رویکردهای دوران پیش از قدرت را دنبال نمیکنند. قدرت نیز امری مطلق و همیشگی نیست و ممکن است در دورههای بعد، از طریق جابهجایی قدرت میان احزاب، تغییر کند. بنابراین، نمیتوان از پیش درباره سیاستهای دولتهایی که هنوز به قدرت نرسیدهاند، با قطعیت داوری کرد. ما نیز میدانیم که احزاب و جریانهایی که خارج از قدرت و ساختار مدیریتی کشور قرار دارند، ممکن است اهداف و دیدگاههای متفاوتی داشته باشند. اما اگر مردم یک کشور، بر اساس سازوکارهای دموکراتیک، تصمیم بگیرند حزبی را با هر گرایش سیاسی به قدرت برسانند، این انتخاب مردم آن کشور است و باید واقعیت آن را پذیرفت. ممکن است چنین دولتی برای مدتی در قدرت باقی بماند و پس از آن نیز جای خود را به دولت دیگری بدهد. برای مثال، در برخی کشورهای اروپایی، از جمله در داخل اتحادیه اروپا، شاهد بودهایم که پس از چندین دوره، تغییرات سیاسی و جابهجایی قدرت اتفاق افتاده است. اصولا هر دولتی که روی کار میآید، باید بر اساس شناختی که از آن به دست میآوریم، سیاستهایش را ارزیابی کنیم و ببینیم چگونه میتوانیم با آن تعامل داشته باشیم. ما باید این تغییرات را بپذیریم و بهویژه توجه داشته باشیم که هر دولتی که در یک کشور مستقر میشود، در آن مقطع نماینده ساختار سیاسی و مدیریتی حاکم بر آن کشور است. ازاینرو، لازم است آن مجموعه سیاسی را بشناسیم و بر اساس منافع ملی خودمان، زمینه برقراری ارتباط و همکاری را فراهم کنیم. طبیعتا طرف مقابل نیز منافعی دارد و ما هم منافع خودمان را دنبال میکنیم. هنر دیپلماسی این است که از طریق گفتوگو و مذاکره، نقاط مشترک را پیدا کنیم و تا جایی که امکان دارد براساس این اشتراکات با یکدیگر همکاری داشته باشیم و اختلافات را نیز مدیریت کنیم.
ممکن است در آلمان، برای مثال، با یک دولت روابط و همکاری مناسبی داشته باشیم، اما در دوره بعد، گروه سیاسی دیگری با دیدگاههای متفاوت روی کار بیاید. در چنین شرایطی باید بتوانیم روابط خود را مدیریت کنیم تا اختلاف دیدگاهها به تضعیف بیشتر مناسبات منجر نشود. اگر جریان سیاسی جدیدی روی کار بیاید که دیدگاههایش به مواضع و منافع ما نزدیکتر باشد، طبیعتا باید تلاش کنیم زمینه توسعه روابط با آن را فراهم کنیم. در مقابل، اگر با گروهی مواجه باشیم که دیدگاههای متفاوتی دارد، باید بکوشیم سطح روابط موجود را تا حد امکان حفظ کنیم و اجازه ندهیم مناسبات بیش از پیش آسیب ببیند.
این دقیقاً معنای دیپلماسی است؛ یعنی با جریانهایی که امکان همکاری بیشتری با آنها وجود دارد، روابط را توسعه دهیم و در برابر جریانهایی که با ما اختلافنظر دارند نیز برای حفظ مناسبات و جلوگیری از تشدید اختلافات تلاش کنیم. دیپلماسی همواره باید به سمت بهبود روابط حرکت کند. حتی در مواردی که با برخی کشورها اختلافات جدی داریم، باید تا حد امکان برای کاهش این اختلافات و جلوگیری از گسترش آنها تلاش کنیم. البته در این زمینه استثناهایی نیز وجود دارد؛ برای مثال، رژیم صهیونیستی که شرایط متفاوتی دارد. اما حتی درباره ایالات متحده نیز معتقدم باید تلاش کنیم میزان اختلافات را تا جایی که امکان دارد کاهش دهیم، نه اینکه بر آنها بیفزاییم. تخریب روابط و تشدید اختلافات کار دشواری نیست؛ آنچه اهمیت دارد، این است که بتوانیم از مسیر دیپلماسی، روابط آسیبدیده را ترمیم کنیم. اگر رابطهای به اقتصاد یا سیاست کشور آسیب میزند، باید تلاش کنیم این روند را اصلاح کنیم و در صورت امکان، جایگزینی برای شرایط نامطلوب موجود پیدا کنیم. چنین رویکردی را میتوان دیپلماسی مثبت دانست.
ولی به قول عراقچی و دیگر مقامات، مسئول روابط تخریبشده کنونی بین ایران و اروپا، خود اروپاییها هستند؟
ما که به دنبال مقصر نمیگردیم که تقصیرها را گردنش بینداریم که قصور از ایران بوده یا اروپاییها. ما باید مسئله را خوب بشناسیم و راه چاره پیدا کنیم. البته ممکن است در مقطعی شرایط بهگونهای پیش برود که دیگر امکان انجام چنین کاری وجود نداشته باشد؛ آن موضوع بحث دیگری است. اما هیچ دیپلماتی اساساً به دنبال آن نیست که روابط را به سمت تخریب و تشدید تنش سوق دهد.
ولی دیپلماسی با اروپا عملا در نقطه بنبست و مرگ دیپلماتیک قرار گرفته و تا زمان تعیین تکلیف جنگ با آمریکا و اسرائیل به نظر نمیرسد اولویتی برای ترمیم روابط با اروپا از جانب تهران وجود داشته باشد، غیر از این است؟
من مخالف این تحلیل شما هستم.
چرا؟
چون حتی در زمان جنگ نیز دیپلماسی تعطیلبردار نیست؛ به هر حال هر جنگی سرانجام روزی به پایان میرسد و پایاندادن به آن از مسیر دیپلماسی و گفتوگو امکانپذیر خواهد بود. هیچ کشوری نمیتواند برای همیشه با کشور دیگری در وضعیت دشمنی باقی بماند. حتی در موارد استثنائی مانند آمریکا نیز شرایط میتواند در گذر زمان تغییر کند. بنابراین، وظیفه دیپلماسی و دولتمردان این است که منافع کشور را از مسیر تعامل و مذاکره تأمین کنند. طرح سخنان تند و تشدیدکننده تنش، بهخودیخود هیچ کمکی به منافع ملی کشور نخواهد کرد.
یکی از ابعاد مهم روابط ایران و اروپا، بهویژه از منظر دیپلماتیک و اقتصادی، تأثیر تحولات مربوط به جنگ ایران بر وضعیت اقتصادی و اجتماعی کشورهای اروپایی است. در ماههای اخیر، اعتراضات و نارضایتیهایی در کشورهای مختلف اروپایی، از جمله فرانسه و آلمان، شکل گرفته و برخی تحلیلگران بخشی از این تحولات را به پیامدهای اقتصادی و تجاری جنگ ایران، بهویژه در حوزه انرژی و افزایش فشار بر بازارهای جهانی نفت، مرتبط میدانند. از سوی دیگر، این دیدگاه مطرح است که تهران میکوشد از موقعیت راهبردی تنگه هرمز و تأثیر آن بر بازار جهانی انرژی بهعنوان ابزاری برای اعمال فشار بر اروپا استفاده کند. ارزیابی شما از این تحلیل چیست؟ آیا تحولات اقتصادی و اجتماعی اخیر اروپا را میتوان به جنگ ایران مرتبط دانست؟ همچنین، آیا استفاده از ظرفیت تنگه هرمز و اهرم انرژی میتواند ابزار مؤثری برای اعمال فشار بر اروپا باشد و اساسا ایران در چنین شرایطی چه رویکردی باید در پیش بگیرد؟
ببینید، اساساً ما به دنبال آن نبودیم که مسائل جدیدی با اروپا ایجاد کنیم؛ هرچند خود اروپاییها با کمک آژانس بینالمللی انرژی اتمی مسائل جدیدی را به وجود آوردند که از این جهت واقعا قابل انتقاد هستند. البته همانطور که پیشتر نیز گفتم، حتی اگر چنین اتفاقی رخ داده باشد، نباید اجازه دهیم این موضوع ما را از مسیر دیپلماسی خارج کند. ببینید، از زمانی که دونالد ترامپ روی کار آمده، عملا در عرصه روابط بینالملل شرایط متفاوتی ایجاد شده است. رفتار ترامپ با کشورهای مختلف، از جمله کشورهای اروپایی، همواره با تغییرات و محدودیتهای متعددی همراه بوده است. او تعرفههای تجاری را برای کشورهای مختلف تغییر داده و محدودیتهای زیادی در روابط اقتصادی با آنها اعمال کرده است. در مجموع، تقریباً همه کشورها از رفتار ترامپ ناراضی هستند و نباید این واقعیت را نادیده گرفت. بااینحال، به نظر من، بسیاری از این کشورها نوعی آیندهنگری دارند. آنها میدانند که دوره ریاستجمهوری ترامپ سرانجام به پایان خواهد رسید. ترامپ شخصیتی غیرقابل پیشبینی و خودشیفته دارد و رفتار او نیز همواره با همین ویژگیها همراه بوده است. حتی شکست حزب جمهوریخواه در برخی عرصهها را نیز میتوان تا حدی متأثر از رفتارهای شخص ترامپ دانست. به همین دلیل، کشورهای اروپایی تلاش میکنند با نگاهی بلندمدتتر، شرایط موجود را مدیریت کنند و برای یک دوره محدود، با وضعیت فعلی کنار بیایند. به عبارت دیگر، ممکن است در کوتاهمدت سیاستی را در پیش بگیرند که با راهبرد بلندمدت آنها تفاوت داشته باشد.
این مسئله را باید در چارچوب منافع کشورها تحلیل کرد. هر کشوری ممکن است در کوتاهمدت و بلندمدت، راهبردها و تاکتیکهای متفاوتی داشته باشد. آنچه در کوتاهمدت انجام میدهد، لزوما به معنای آن نیست که همان رویکرد را در بلندمدت نیز دنبال خواهد کرد. برای مثال، زمانی که برجام به نتیجه رسید، شاهد بودیم که چه میزان توجه و استقبال از ایران صورت گرفت و چه فضای تازهای برای همکاریهای اقتصادی و سیاسی ایجاد شد. اما هنگامی که آن فضا تغییر کرد و شرایط به سمت محدودیت و تنش رفت، طبیعی بود که کشورهای مختلف نیز در ارزیابی منافع خود تجدیدنظر کنند. آنها میدانند که در چنین شرایطی، ورود به اقداماتی که برخلاف منافعشان باشد، برایشان هزینهبر خواهد بود؛ بنابراین ترجیح میدهند شرایط را در چارچوبی مشخص مدیریت کنند. البته این کشورها نیز بر اساس منافع خودشان عمل میکنند و من نمیخواهم بگویم که عملکرد آنها لزوماً مطلوب یا قابل تأیید است. آنها منافع کوتاهمدت و بلندمدت خود را در نظر میگیرند و ممکن است راهبرد بلندمدتشان با تاکتیکی که در مقطع کنونی اتخاذ میکنند، تفاوت داشته باشد. ازاینرو، ما نیز باید همزمان دارای نگاه کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت باشیم. حتی اگر در مقطعی شرایط برای ما دشوار یا تلخ باشد، نباید اجازه دهیم ملاحظات کوتاهمدت، راهبرد کلی و بلندمدت سیاست خارجی کشور را تحتالشعاع قرار دهد. باید این مسیر را با جدیت دنبال کنیم و بکوشیم پایههای روابط گستردهای را که پیشتر با کشورهای مختلف وجود داشته است، تا حد امکان حفظ کنیم و اجازه ندهیم این مناسبات بهطور کامل تحت تأثیر شرایط مقطعی قرار بگیرند.
فعلا و تا اطلاع ثانوی، اولویت و ارجحیت دیپلماسی کشور در شرایط جنگی کنونی با روسیه و چین است و...
خوب شد به چین و روسیه اشاره کردید. به اعتقاد من، این موضوع نیازمند آن است که تیم دیپلماسی کشور با نگاهی جامع، هم شرایط کوتاهمدت را در نظر بگیرد، هم افق میانمدت را ببیند و هم برای آینده بلندمدت برنامه داشته باشد. این رویکرد باید در ارتباط با همه کشورها، بهویژه قدرتهای بزرگ، دنبال شود. ما در جهانی زندگی میکنیم که نمیتوانیم روابط خود را با قدرتهای بزرگ نادیده بگیریم. تقریباً همه کشورها با این قدرتها در تعامل هستند و منافع خود را از طریق این ارتباطات دنبال میکنند. همانطور که ما روابط مناسبی با چین و روسیه داریم، باید بتوانیم با سایر قدرتهای بزرگ جهان نیز ارتباط و تعامل داشته باشیم.
حتی در شرایط جنگی فعلی؟
اتفاقا در شرایط جنگی باید هوشمندتر بود. نباید در برابر کشورهایی مانند کشورهای اروپایی صرفا به اقتضای شرایط جنگی صرفا رویکردی تقابلی و قهرآمیز اتخاذ کنیم؛ زیرا آنها در هر حال از قدرت و ظرفیت تأثیرگذاری بالایی برخوردارند و رفتار و تصمیماتشان میتواند بر معادلات جهانی اثر بگذارد. در نهایت، باید توجه داشته باشیم که پیامدهای چنین سیاستهایی صرفا به عرصه روابط خارجی محدود نمیشود، بلکه آثار آن مستقیماً بر زندگی مردم، اقتصاد کشور و معیشت جامعه نیز تأثیر خواهد گذاشت.
شما معاون نفت و گاز دریای خزر، معاون اقتصادی وزیر امور خارجه و معاون امور بینالملل و بازرگانی وزارت نفت بودهاید، با توجه به سوابق و تجربیات خود در حوزه نفت و انرژی، شناخت دقیقی از سازوکارهای بازار جهانی انرژی دارید. در ابتدای تحولات اخیر، این تصور وجود داشت که استفاده از ظرفیت راهبردی تنگه هرمز میتواند قیمت جهانی نفت را به محدوده ۱۵۰ تا ۲۰۰ دلار در هر بشکه برساند؛ اما در عمل، قیمت فعلی نفت در محدوده پایینتری، حدود کانال ۸۰ دلار، قرار گرفته است. با توجه به این تحولات، آیا میتوان گفت اهرم تنگه هرمز آنگونه که انتظار میرفت کارایی نداشته است؟ اساسا آیا این ابزار میتواند در بلندمدت نیز اثربخشی خود را حفظ کند یا با توجه به فرسایشی شدن شرایط، لازم است در سیاستهای مرتبط با آن بازنگری شود؟
به نظر من، برخی افراد ممکن است دیدگاهها و تحلیلهای متفاوتی درباره این موضوع داشته باشند، اما من نمیتوانم درباره اینکه مسئولان در حوزه سیاست داخلی و تصمیمگیریهای مرتبط با این مسئله دقیقاً چه دیدگاهی دارند و بر چه مبنایی عمل میکنند، اظهارنظر کنم. بااینحال، اگر بخواهیم بهطور کلی به موضوع نگاه کنیم، باید بپذیریم که سیاستهایی که اتخاذ میشوند، لزوماً همیشه به همان نتایجی که از ابتدا انتظار داشتهایم، منجر نمیشوند. من نمیخواهم در شرایطی که کشور در وضعیت نه جنگ و نه صلح قرار دارد، درباره جزئیات سیاستهای اتخاذشده اظهارنظر کنم یا وارد ارزیابی تصمیمات مسئولان شوم؛ اما معتقدم اگر سیاستی را در پیش گرفتهایم و نتیجه مورد انتظار از آن حاصل نشده است، نباید از بازنگری و تغییر آن واهمه داشته باشیم. یعنی نباید از بازنگری و تغییر سیاست های اشتباه واهمه داشته باشیم.
این را هم در نظر بگیرید که شاید آن چیزی که به عنوان سیاستهای اشتباه سیاستهایی که دیگر کارکرد خود را با توجه به اقتضائات زمانی و مکانی از دست دادهاند، جزو راهبردهای نظام باشند. آن زمان چطور باید راهبردهای نظام را هم تغییر داد؟
این نکته بسیار مهمی است. ممکن است شما در مقطعی نظریه یا پیشنهادی داشته باشید و بر اساس آن، سیاستی را اتخاذ کنید. حتی ممکن است آن سیاست در یک دوره زمانی مشخص مؤثر واقع شده باشد و نتایج مثبتی نیز به همراه داشته باشد. اما نباید تصور کنیم که چون یک سیاست در مقطعی موفق بوده، ضرورتاً باید برای همیشه ادامه پیدا کند. در مقابل، باید توجه داشته باشیم که کشورهای دیگر نیز در برابر سیاستهای ما منفعل نیستند. ممکن است اجرای یک سیاست از سوی ایران، برای برخی کشورها زیانبار باشد و آنها در واکنش به آن موضعگیری کنند و بکوشند آثار و کارکرد آن سیاست را خنثی یا بیاثر کنند. آنها نیز بیکار نمینشینند و متناسب با منافع خود واکنش نشان میدهند. ما در یک دنیای واقعی زندگی میکنیم، نه در یک فضای تخیلی که تصور کنیم هر سیاستی که ایران اتخاذ میکند، صرفاً به سود ما خواهد بود و هیچ کشور دیگری از آن متضرر نخواهد شد. طبیعتاً ممکن است برخی کشورها از اجرای سیاستهای ما آسیب ببینند و در نتیجه، برای مقابله با آن یا کاهش آثارش اقدام کنند. بنابراین، سیاستها باید بهصورت مستمر مورد ارزیابی و بازنگری قرار گیرند. لازم است راهحلهای مناسبتری پیدا کنیم و از پافشاری غیرضروری بر یک خطمشی مشخص خودداری کنیم. ممکن است سیاستی در یک مقطع زمانی منافع بیشتری نسبت به هزینههایش داشته باشد، اما در مقطع دیگری شرایط تغییر کند و هزینههای آن از منافعش فراتر برود. در چنین وضعیتی، ادامه همان سیاست بدون بازنگری منطقی نیست.
منظور مشخص شما سیاستهای کلان حوزه دیپلماسی و سیاست خارجی یا معادلات هستهای یا نظامی یا منطقهای و یا ...
من نمیخواهم در اینجا نام سیاست مشخصی را مطرح کنم، اما معتقدم این ارزیابی باید بهطور مستمر از سوی مقامات مسئول و با استفاده از نظرات کارشناسان و متخصصان انجام شود. باید بررسی کنیم که هر سیاست از منظر هزینه و فایده چه خروجی داشته و از نظر اقتصادی چه دستاوردها یا هزینههایی به همراه آورده است. بارها گفته شده که کشور در شرایط نه جنگ و نه صلح قرار دارد. حتی آقای پزشکیان نیز چندین بار به این مسئله اشاره کردهاند که اگر ادامه این وضعیت در مجموع به زیان مردم و موجب تخریب اقتصاد کشور باشد، باید برای تغییر آن چارهاندیشی کرد. البته باید همه مؤلفههای این وضعیت را نیز در نظر گرفت. ما با جنگی تحمیلی مواجه شدیم؛ جنگی که از یک جهت، یادآور جنگ تحمیلی عراق بود، با این تفاوت که این بار رژیم اسرائیل و کشوری مانند آمریکا در آن نقش داشتند. این جنگ به کشور تحمیل شد و اکنون در شرایطی قرار گرفتهایم که نه جنگ بهطور کامل پایان یافته و نه صلح برقرار شده است. در چنین وضعیتی، گاهی نشانههایی از پیامدهای جنگ آشکار میشود و در مقاطعی نیز نشانههایی از امکان گفتوگو و مذاکره به چشم میخورد.
اگر یک طرف صلح نخواهد، چطور؟
اتفاقا نکته اساسی این است که رسیدن به صلح صرفاً به اراده یک طرف بستگی ندارد. ممکن است ما خواهان صلح باشیم، اما طرف مقابل چنین ارادهای نداشته باشد. در چنین شرایطی، کار دشوارتر میشود. بااینحال، اگر دو طرف ایران و امریکا واقعاً بخواهند به صلح برسند، مسیر آن مذاکره است. حتی اگر هدف، جلوگیری از تشدید جنگ و کاهش دامنه درگیریها باشد، باز هم راهکار اصلی، مذاکره خواهد بود. اگر دو کشور به این جمعبندی برسند که ادامه وضعیت موجود بیش از آنکه برایشان منفعت داشته باشد، زیانبار است، باید برای خروج از آن راهحلی پیدا کنند. واقعیت این است که در چنین شرایطی، هیچیک از طرفین نمیتواند تمام خواستههای خود را محقق کند. طرف مقابل نیز نمیتواند به همه اهداف و مطالباتش برسد. معمولا هر دو طرف با حداکثرخواهی وارد مذاکرات میشوند، اما اگر هیچیک حاضر به تعدیل مواضع خود نباشد، طبیعتا مذاکرات به نتیجه نخواهد رسید. نمیتوان انتظار داشت که یک طرف، یعنی ایران، بهطور کامل تسلیم شود و تمام امتیازات مورد نظر طرف مقابل را بپذیرد. چنین انتظاری اساسا واقعبینانه نیست و هیچ ایرانی حاضر نیست بهسادگی چنین شرایطی را بپذیرد. اما در نهایت، ممکن است دو طرف به نقطهای برسند که با وجود باقی ماندن اختلافات، ادامه مسیر مذاکره را بپذیرند. ممکن است برخی همچنان با چنین توافقی مخالف باشند؛ این موضوع قابل درک است. اما باید دید آیا ادامه وضعیت موجود در مجموع به سود کشور و مردم بوده است یا خیر. اگر به این جمعبندی برسیم که مسیر جدیدی میتواند در مجموع نتایج بهتری برای کشور و اکثریت مردم داشته باشد، باید آن را مورد بررسی قرار دهیم و در صورت لزوم، در همان مسیر حرکت کنیم. البته ممکن است در نهایت به نتیجه مطلوب نرسیم، اما اصل مسئله این است که گزینههای مختلف را بررسی کنیم و بر اساس منافع ملی تصمیم بگیریم.
با توجه به مجموعه تحولات و شرایطی که تشریح کردید، ارزیابی شخصی شما از چشمانداز پیشرو چیست؟ آیا احتمال دارد بار دیگر شاهد وقوع جنگ باشیم؟
ببینید، وقتی شما از من درباره احتمال وقوع جنگ سؤال میکنید، باید توجه داشته باشید که اطلاعات من نیز در حد همان اطلاعاتی است که بهصورت عمومی در روزنامهها و رسانهها منتشر میشود.
با وجود این محدودیت اطلاعاتی، میخواهم تحلیل شخصی شما را بدانم. با توجه به شرایط سیاسی آمریکا و تحولات داخلی این کشور، آیا تصور میکنید بار دیگر به سمت جنگ حرکت خواهیم کرد؟
تحلیل شخصی من این است که باید تحولات داخلی آمریکا و بهویژه شرایط سیاسی حزب جمهوریخواه بعد از شکست سنگین در انتخابات کنگره را با دقت دنبال کرد. در حال حاضر، با توجه به تحولات سیاسی آمریکا و احتمال از دست رفتن کنترل کنگره، موقعیت سیاسی ترامپ با محدودیتهایی مواجه است؛ هرچند همچنان اختیارات ریاستجمهوری را در اختیار دارد. مسئله مهم این است که خود آمریکاییها چگونه با این وضعیت برخورد خواهند کرد و بهویژه جمهوریخواهان چه موضعی در قبال ادامه جنگ با ایران اتخاذ میکنند. به نظر من، این موضوع برای حزب جمهوریخواه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ترامپ اساساً از درون ساختار سنتی حزب جمهوریخواه برنیامده است. او پیش از این نیز در انتخابات ریاستجمهوری شرکت کرده و سپس به یکی از رقبای سیاسی تبدیل شده بود، اما عضو و نماینده سنتی ساختار حزبی جمهوریخواهان به شمار نمیرفت. بنابراین، ممکن است درک و ارزیابی او از پیامدهای آغاز یک جنگ جدید با ملاحظات دیگر اعضای حزب جمهوریخواه متفاوت باشد.
اتفاقا نکته شما میتواند نقیض تحلیلتان باشد. چون اگر ترامپ شخصیتی فراحزبی باشد به این معنا که آن روحیه حزبی صرف مانند یک دموکرات یا جمهوریخواه را نداشته باشد، پس معادلات و ملاحظات حزب جمهوریخواه بعد از شکست انتخابات کنگره در تصمیم ترامپ برای جنگ مجدد با ایران عملا تأثیری ندارد؟
اینطور نیست. جون خود ترامپ نیز بهطور جدی اعلام کرده است که جنگ با ایران در شکست سیاسی حزب جمهوریخواه تأثیر داشته است. به همین دلیل، اگر جنگ با ایران مجددا کلید بخورد و شرایط جنگی بهنحوی ادامه پیدا کند، میتواند به عاملی منفی برای جمهوریخواهان در دو سال پایانی دولت ترامپ تبدیل شود و در مقابل، موقعیت دموکراتها را تقویت کند. در واقع، جمهوریخواهان باید به این پرسش پاسخ دهند که ادامه جنگ چه پیامدهایی برای آینده سیاسی آنها خواهد داشت. حتی اگر تصور کنند که در منطقه جنگ دیگری رخ نخواهد داد، باز هم باید هزینههای سیاسی وضعیت موجود را در محاسبات خود در نظر بگیرند.
به اعتقاد من، اعضای حزب جمهوریخواه باید به این مسئله توجه کنند که ممکن است در انتخابات آینده، موقعیت خود را در کنگره بیش از پیش از دست بدهند. از سوی دیگر، انتخابات مجلس نمایندگان هر دو سال یکبار برگزار میشود و هر دو سال نیز یکسوم کرسیهای سنا به رأی گذاشته میشود. بنابراین، این احتمال وجود دارد که جمهوریخواهان در انتخابات بعدی نیز بخشی دیگر از موقعیت خود را از دست بدهند و کنترل کنگره را از دسترس خود خارج ببینند. در چنین شرایطی، به نظر من سازوکارهای دموکراتیک و ملاحظات انتخاباتی میتوانند در کنترل رفتار سیاسی ترامپ نقش داشته باشند. اعضای حزب جمهوریخواه ممکن است با توجه به آینده سیاسی خود، تلاش کنند مانع از تشدید تنشها و ورود آمریکا به جنگی دیگر شوند.
در نهایت، پرسش اصلی این است که جمهوریخواهان تا چه اندازه حاضرند برای حفظ موقعیت سیاسی و انتخاباتی خود در برابر تصمیمات ترامپ بایستند و آیا میتوانند بر رفتار او تأثیر بگذارند یا خیر؟
به نظر من، این مسئله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا آنها باید محاسبه کنند که آیا ادامه جنگ به سود آینده سیاسی حزبشان خواهد بود یا ممکن است به زیان آنها تمام شود. طبیعی است که اگر تصور کنند ادامه جنگ موقعیت انتخاباتیشان را تضعیف میکند، ممکن است برای جلوگیری از آن تلاش کنند تا شانس بیشتری برای بازپسگیری یا حفظ کنترل کنگره و همچنین حضور در رقابتهای ریاستجمهوری آینده داشته باشند.