«دیپلماسی پشت پرده» و چهار فرضیه احتمالی
رفت و آمد شبانه مقامات و هیئتهای قطری به تهران همچنان ادامه دارد و این ترددها که اغلب در ساعات پایانی شب یا بامداد صورت میگیرد، به یکی از ثابتترین الگوهای دیپلماسی منطقهای در ماههای اخیر تبدیل شده است.
آرمان امروز در گزارشی نوشت:
رفت و آمد شبانه مقامات و هیئتهای قطری به تهران همچنان ادامه دارد و این ترددها که اغلب در ساعات پایانی شب یا بامداد صورت میگیرد، به یکی از ثابتترین الگوهای دیپلماسی منطقهای در ماههای اخیر تبدیل شده است. هواپیماهای قطری که بدون اعلام رسمی و با پوششهای حداقلی خبری در فرودگاههای تهران فرود میآیند، حامل پیامها، پیشنهادها و رایزنیهایی هستند که جزئیات دقیق آنها کمتر در معرض افکار عمومی قرار میگیرد اما استمرار آنها نشاندهنده اهمیت و حساسیت موضوعاتی است که در این نشستها مطرح میشود.
این رفت و آمدها نه یک رویداد مقطعی، بلکه روندی پیوسته است که از ماهها پیش آغاز شده و همچنان با ریتمی منظم تکرار میشود.
در ارتباط با ماهیت این ترددهای شبانه چندین فرضیه جدی مطرح است. نخستین فرضیه بر محور مسائل اقتصادی و مالی میچرخد. بر اساس این نگاه، بخش قابل توجهی از داراییهای بلوکهشده ایران در سالهای گذشته نزد قطر نگهداری شده یا از طریق سازوکارهای مرتبط با این کشور مدیریت میشود.
قطر در این چارچوب میتواند نقش واسطه یا مجری عملی برای آزادسازی تدریجی یا مدیریت این منابع را بر عهده داشته باشد. اگر تفاهمی احتمالی میان ایران و طرفهای غربی در حال شکلگیری باشد، بخش اقتصادی آن نیازمند هماهنگی دقیق و اعتمادسازی تدریجی است و قطر به دلیل روابط همزمان با تهران و واشنگتن و نیز تجربه قبلی در مدیریت مسائل مالی مشابه، گزینه مناسبی برای ایفای این نقش به شمار میرود.
سفرهای مکرر میتواند برای بررسی جزئیات فنی، زمانبندی آزادسازیها، تضمینهای لازم و هماهنگی با سایر بازیگران اقتصادی طراحی شده باشد. همچنین این احتمال وجود دارد که قطر برای بهره مند شدن از تنگه هرمز، امتیازات محدودی به تهران داده باشد.
فرضیه دوم بر نقش پیامرسانی مستقیم میان ایران و آمریکا تمرکز دارد. قطر از دیرباز کانال ارتباطی غیررسمی اما نسبتاً قابل اتکایی میان تهران و واشنگتن بوده است.
در شرایطی که روابط مستقیم میان دو طرف محدود یا غیرفعال است، قطر میتواند پیامهای حساس را بهصورت مستمر رد و بدل کند. این پیامها ممکن است شامل هشدارها، پیشنهادهای متقابل، خطوط قرمز یا نشانههایی از آمادگی برای مذاکره باشد.
رفت و آمدهای شبانه و کمسروصدا با این فرضیه سازگار است، زیرا موضوعاتی از این دست معمولاً نیاز به محرمانگی بالا دارند و اعلام عمومی آنها میتواند روند را مختل کند.
استمرار این سفرها نشان میدهد که کانال مذکور همچنان فعال است و طرفین دستکم در سطح تبادل پیام، به آن نیاز دارند.
فرضیه سوم به نقش قطر در انتقال پیشنهادهای میانجیگران فرامنطقهای، بهویژه اروپاییها، اشاره دارد. کشورهای اروپایی در دورههای مختلف تلاش کردهاند طرحهایی برای کاهش تنش یا ایجاد چارچوبهای موقت پیشنهاد کنند.
این پیشنهادها اغلب از طریق واسطههای مورد اعتماد به ایران منتقل میشود تا از حساسیتهای مستقیم سیاسی کاسته شود. قطر با موقعیت جغرافیایی و سیاسی خاص خود میتواند حلقه اتصال میان پایتختهای اروپایی و تهران باشد و پیشنهادها را پس از بررسی اولیه یا تعدیل، به مقامات ایرانی برساند.
این نقش واسطهگری چندلایه، نیازمند جلسات متعدد و رفت و آمدهای مکرر است تا جزئیات هر پیشنهاد بهدرستی منتقل و واکنشها نیز بازگردانده شود.
علاوه بر این سه فرضیه اصلی، موضوعاتی چون جنگ یمن و اختلافات داخلی لبنان نیز میتوانند در دستور کار این دیدارها قرار داشته باشند.
یمن همچنان یکی از میدانهای فعال رقابت منطقهای است و هرگونه پیشرفت یا بنبست در مذاکرات مرتبط با آن، مستقیماً بر روابط ایران با کشورهای عربی تأثیر میگذارد.
لبنان نیز با پیچیدگیهای سیاسی و امنیتی خود، نیازمند هماهنگیهای پشتپرده میان بازیگران منطقهای است. قطر که در هر دو پرونده سابقه میانجیگری یا نقشآفرینی داشته، میتواند از این سفرها برای رایزنی درباره راههای کاهش تنش یا مدیریت بحران استفاده کند.
حتی اگر محور اصلی گفتگوها مسائل دوجانبه یا هستهای باشد، موضوعات پیرامونی مانند یمن و لبنان بهطور طبیعی در حاشیه یا در کنار آنها مطرح میشوند.
آنچه قطعی به نظر میرسد این است که صرفنظر از اینکه کدامیک از این فرضیهها یا ترکیبی از آنها صحت داشته باشد، این سفرهای شبانه همچنان محور اصلی دیپلماسی جاری را تشکیل میدهند.
در فضایی که کانالهای رسمی گاه مسدود یا کماثر میشوند، این ترددهای کمپیدا اما منظم، عملاً جایگزین یا مکمل دیپلماسی علنی شدهاند. استمرار آنها نشان میدهد که طرفهای درگیر، دستکم در سطح عملیاتی، به این کانال اعتماد دارند و آن را برای پیشبرد یا مدیریت مسائل حساس ضروری میدانند.
تا زمانی که این رفت و آمدها ادامه داشته باشد، میتوان گفت دیپلماسی پشتپرده از طریق دوحه با سایر بازیگران، همچنان فعال و مؤثر است.