شبیخون النینو به فلات تشنه ایران/ چگونه بتن و سیمان مسیر سیل را هموار کردند؟
تحریریه آوش/ تغییرات اقلیمی دیگر نه یک هشدار دوردست در کتابهای علمی، بلکه واقعیتی ملموس است که با هر رعد و برق و هر موج گرمای بیسابقه، چهره خشن خود را به ما نشان میدهد. در حالی که زمین هر روز رکوردهای گرمایشی جدیدی را ثبت میکند، سازمان هواشناسی ایران در گزارشی تکان دهنده از شکل گیری پدیده «النینو» در اقیانوس آرام خبر داده است
سازمان هواشناسی ایران در گزارشی تکان دهنده از شکل گیری پدیده «النینو» در اقیانوس آرام خبر داده است؛ پدیدهای که میتواند توازن جوی را به هم ریخته و پاییز و زمستانی سرشار از مخاطرات جوی را رقم بزند. همزمان با این هشدارها، جمعیت هلال احمر با فراخوان نیروهای عملیاتی و واکنش سریع خود، وضعیت آمادهباش صد درصدی اعلام کرده است تا در برابر سیلابهای احتمالی که ریشه در دههها تخریب محیط زیست دارند، سد دفاعی ایجاد کند.
تغییرات اقلیمی دیگر نه یک هشدار دوردست در کتابهای علمی، بلکه واقعیتی ملموس است که با هر رعد و برق و هر موج گرمای بیسابقه، چهره خشن خود را به ما نشان میدهد. در حالی که زمین هر روز رکوردهای گرمایشی جدیدی را ثبت میکند، سازمان هواشناسی ایران در گزارشی تکان دهنده از شکل گیری پدیده «النینو» در اقیانوس آرام خبر داده است؛ پدیدهای که میتواند توازن جوی را به هم ریخته و پاییز و زمستانی سرشار از مخاطرات جوی را رقم بزند. همزمان با این هشدارها، جمعیت هلال احمر با فراخوان نیروهای عملیاتی و واکنش سریع خود، وضعیت آمادهباش صد درصدی اعلام کرده است تا در برابر سیلابهای احتمالی که ریشه در دههها تخریب محیط زیست دارند، سد دفاعی ایجاد کند.
النینو، تپشهای نامنظم قلب اقیانوس آرام
برای درک چرایی نگرانی کارشناسان، ابتدا باید دانست که النینو دقیقا چیست. النینو، فاز گرم یک چرخه بزرگ اقلیمی به نام «انسو» است که در بخش استوایی اقیانوس آرام رخ میدهد. در حالت عادی، بادهای آبهای گرم سطح اقیانوس را به سمت غرب یعنی آسیا و استرالیا میرانند، اما در زمان بروز النینو، این بادها ضعیف شده یا جهتشان برعکس میشود. این اتفاق باعث میشود آبهای گرم به سمت شرق و سواحل قاره آمریکا حرکت کنند. جابهجایی این توده عظیم آب گرم، الگوی جریانهای هوایی جهانی را تغییر میدهد. برای ایران، این پدیده معمولا به معنای افزایش احتمال بارشهای فراتر از نرمال در فصول سرد و نوسانات دمایی شدید است. اهمیت النینو در قدرت پیشبینیناپذیر آن نهفته است؛ این پدیده میتواند همزمان باعث خشکسالیهای شدید در یک منطقه و سیلهای ویرانگر در منطقهای دیگر شود. پیشبینیهای فعلی نشان میدهد که از نیمه دوم سال جاری، نفوذ این سامانه میتواند بارشهای پاییزی را به شکلی زودهنگام و با شدتی زیاد وارد فاز عملیاتی کند که در صورتعدم آمادگی زیرساختها، فاجعهبار خواهد بود.
تکرار تاریخ در بستر رودها
مناطقی که اکنون سازمان هواشناسی برای آنها هشدار صادر کرده، همان نقاطی هستند که در سالهای اخیر تلخترین خاطرات را از طغیان آب دارند. از سواحل دریای خزر که سال گذشته شاهد تخریب جادهها و خانهها بود تا استانهای شمالغرب و دامنههای زاگرس، همگی مناطقی هستند که پیش از این بارها طعم گس سیلهای بزرگ را چشیدهاند. برای مثال، سیلهای اخیر در مناطق شمالی و جنوب شرقی کشور که متاسفانه دهها کشته و مفقود بر جای گذاشت، نشان داد که تابآوری اقلیمی ما به شدت کاهش یافته است. این مناطق به دلیل ویژگیهای توپوگرافیک و کوهستانی بودن، پتانسیل بالایی برای تبدیل روانآبها به سیلهای برقآسا دارند. هلال احمر با تکیه بر همین تجربه تاریخی، تمامی تیمهای امدادی را در حالت آمادهباش قرار داده است؛ چرا که میداند در این مناطق، فاصله بین شروع بارندگی و وقوع فاجعه تنها چند دقیقه است.
وقتی جنگلها ویلا میشوند
اما چرا بارش باران که باید نوید زندگی باشد، در ایران به کابوس مرگ تبدیل شده است؟ پاسخ را باید در «خاک» جستوجو کرد. به اعتقاد کارشناسان اکولوژی، ریشه اصلی سیلهای مخرب نه در آسمان، بلکه در زمین است. فرسایش خاک در ایران به رقمهای فاجعه باری رسیده که چندین برابر میانگین جهانی است. زمانی که جنگلهای هیرکانی در شمال کشور که به مثابه یک موزه طبیعی جهانی هستند، به واسطه طرحهای غیرکارشناسی یا طمع شخصی تخریب میشوند، در واقع پوشش محافظ زمین از بین میرود. درختان و پوشش گیاهی مانند یک اسفنج عمل کرده و سرعت ضربات قطرات باران را گرفته و آب را به لایههای زیرین زمین هدایت میکنند.
فاجعه زمانی عمیقتر میشود که جنگلها و مراتع بکر، با تغییر کاربریهای غیرقانونی به ویلاهای شخصی و شهرکهای تفریحی تبدیل میشوند. فروش زمینهای ملی برای ساختوساز، یعنی جایگزین کردن خاک نفوذپذیر با بتن و آسفالت نفوذناپذیر. در چنین شرایطی، بارانی که باید جذب زمین شود، روی سطح جاری شده، خاک سست را میشوید و با خود میبرد. این ترکیب آب و خاک، قدرتی چندین برابر آب خالص پیدا کرده و هر چه در مسیرش باشد را ویران میکند. تبدیل مرتع به زمین کشاورزی دیم و سپس رها کردن آن، خاک را مستعد فرسایش خندقی میکند؛ پدیدهای که در سیلهای اخیر ایران باعث پر شدن مخازن سدها از رسوب و از کار افتادن سیستمهای کنترل سیلاب شد.
پارادوکس ساختوساز در قلب طبیعت
جاده سازیهای بیضابطه در دل جنگلها و قطع درختان برای ایجاد چشماندازهای ویلایی، در حقیقت امضای حکم مرگ ساکنان همان مناطق است. اکولوژیستها هشدار میدهند که مدیریت آبخیزداری نباید صرفا به ساخت بندهای سیمانی محدود شود. آبخیزداری واقعی یعنی حفظ پوشش گیاهی و اجازه دادن به طبیعت برای بازسازی خود. وقتی شمشادهای شمال به دلیل دستکاریهای انسانی و آفات ناشی از تغییر اقلیم خشک میشوند و جای خود را به سازههای آهنی میدهند، در واقع مسیر سیل هموار میشود. رسوباتی که ناشی از همین تخریبهاست، هزینههای گزافی را به اقتصاد ملی تحمیل میکند؛ سدهایی که با بودجههای کلان ساخته شدهاند، به جای ذخیره آب، از گلولای پر میشوند و کارایی خود را در زمان بحران از دست میدهند.
آمادگی در برابر امواج گرمایی و تنش آبی
گزارشهای هواشناسی تنها بر بارش تمرکز ندارند؛ افزایش دمای ۰.۵ تا ۲ درجهای که برای ماههای پیشرو پیشبینی شده، زنگ خطر دیگری است. این افزایش دما باعث ذوب زودهنگام برفها در ارتفاعات و کاهش ذخایر برفی میشود که منبع اصلی تغذیه رودخانهها در تابستان هستند. از سوی دیگر، شکلگیری امواج گرمایی در نیمه دوم تابستان، تبخیر آب را شدت بخشیده و تنش آبی را در استانهایی مانند تهران و البرز به مرحله بحرانی میرساند. این تضاد میان سیلهای ناگهانی و خشکسالیهای مستمر، مشخصه اصلی تغییرات اقلیمی است که ایران در قلب آن قرار دارد.
توصیههای ایمنی برای روزهای بحرانی
در پایان، در کنار تمامی مسئولیتهایی که بر عهده نهادهای دولتی و نظارتی است، آگاهی شهروندی آخرین خط دفاعی محسوب میشود. تاریخ نشان داده است که بسیاری از قربانیان سیل، نه در اثر غافلگیری در خواب، بلکه به دلیلعدم باور به قدرت تخریب آب جان خود را از دست دادهاند. سیل یک پدیده تماشایی نیست؛ یک جریان بیرحم است که میتواند در کسری از ثانیه خودروها و سازهها را جابهجا کند.
در زمان اعلام هشدارهای هواشناسی، فاصله گرفتن از بستر رودخانهها و مسیلها یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت حیاتی است. حتی رودخانههایی که سالها خشک بودهاند، در زمان فعالیت النینو میتوانند به مسیرهای مرگبار تبدیل شوند. از ایستادن روی پلها برای تماشای جریان آب یا فیلم برداری از سیلاب به شدت پرهیز کنید، چرا که فرسایش کنارهای میتواند ناگهان زیر پای شما را خالی کند. نیروهای هلال احمر و سامانه ۱۱۲ همواره آماده امدادرسانی هستند، اما بهترین امداد، پیشگیری از وقوع حادثه با احترام به هشدارهای کارشناسی و بازگشت به اصول حفاظت از منابع طبیعی است. اگر میخواهیم فرزندان ما آیندهای در این سرزمین داشته باشند، باید تخریب جنگلها را متوقف کرده و به جای ویلاسازی در شیب کوهها، به فکر احیای ریههای نیمهجان زمین باشیم.
