شوک باروت سفید در گلوگاه هرمز/ وقتی اوره برای جهان از بمب اتم خطرناک‌تر می‌شود

در حالی که تمام نگاه‌ها به تبادل آتش و غرش جنگنده‌ها در آسمان خلیج فارس دوخته شده، فاجعه‌ای به مراتب عمیق‌تر در زیر پوست مزارع جهان در حال شکل‌گیری است. عبور بیش از ۵۰ درصد اوره غنی از نیتروژن جهان از دهانه استراتژیک تنگه هرمز، حالا این آبراه را به پاشنه آشیل امنیت غذایی دنیا تبدیل کرده است. در ۴۶ روز اخیر، با توقف لرزه‌آور محموله‌های کود، قیمت این نهاده حیاتی جهشی ۵۰ تا ۱۰۰ درصدی را تجربه کرده و کشاورزان را از میشیگان تا سیدنی به زانو درآورده است. امروز نبرد بر سر این باروت سفید ابعادی فراتر از درگیری‌های نظامی پیدا کرده؛ چرا که برخلاف نفت که چرخ صنعت را می‌چرخاند، کود شیمیایی مستقیما با بقای بیولوژیک بشر و قیمت نان گره خورده است.

کابوس در قلب مزارع ذرت آمریکا

کشاورزان آمریکایی، تلخی این روزها را با پوست و استخوان حس می‌کنند. در ماه ژانویه که هر تن کود نیتروژنی در آمریکا ۳۵۰ دلار بود، اکنون همان محصول به ۶۰۰ دلار رسیده است. اما مشکل فقط پول نیست؛ بحث بر سر نایاب شدن کالایی است که بدون آن، زمین چیزی جز خاک بی‌حاصل تحویل نمی‌دهد.

داده‌های رسمی نشان می‌دهد که نرخ ورشکستگی کشاورزان آمریکایی در سال ۲۰۲۵، حتی پیش از آغاز این درگیری‌ها، ۴۶ درصد نسبت به سال قبل رشد داشته است. اکنون با بسته شدن گلوگاه هرمز و اختلال در زنجیره تامین، این فشار به یک فروپاشی ساختاری نزدیک شده است. وقتی کود نباشد، تناژ برداشت ذرت و گندم افت می‌کند و نتیجه منطقی آن، پرواز قیمت‌ها در قفسه فروشگاه‌های زنجیره‌ای خواهد بود.

هرمز؛ انبار غله‌ای که قفل شد

آمارها هولناک‌اند؛ حدود ۳۰ درصد از کل کودهای جهان شامل اوره، پتاس، آمونیاک و فسفات و نیمی از صادرات آمونیاک دنیا مستقیما به ثبات خلیج فارس وابسته است. سیگنال‌های رهیاب کشتی‌ها (AIS) که توسط نهادهای بین‌المللی رصد شده، نشان‌دهنده یک سقوط آزاد در تردد کشتی‌های حمل کالا پس از ۲۸ فوریه (۹ اسفند) است.
در واقع، شدت بحران کنونی در خلیج فارس بر قیمت جهانی کود، حتی از شوک جنگ اوکراین نیز فراتر رفته است. دلیل این موضوع ساده، اما راهبردی است؛ سهم کشورهای حاشیه خلیج فارس در بازار کودهای شیمیایی و مشتقات پتروشیمی به مراتب از روسیه بالاتر است. نفت و گاز این منطقه، خوراک اصلی کارخانه‌های عظیمی است که نیتروژن هوا را به غذای گیاهان تبدیل می‌کنند. با قطع این شریان، زنجیره تامین غذا در سطح جهانی عملا فلج شده است.

عقب‌نشینی واشنگتن در برابر واقعیت‌های بازار

یکی از جنجالی‌ترین ابعاد این بحران، گزارش اخیر نیویورک‌تایمز درباره تغییر موضع ناگهانی کاخ سفید است. ایالات متحده که سال‌ها بر تحریم شرکت‌های بزرگ تولید پتاس در بلاروس پافشاری می‌کرد در اقدامی ناگهانی و تحت فشار شدید بخش کشاورزی، بخشی از این تحریم‌ها را لغو کرد. این عقب‌نشینی آشکار نشان می‌دهد که واشنگتن به خوبی درک کرده است که با قفل شدن تنگه هرمز، ذخایر استراتژیک کود در حال اتمام است و اگر جایگزینی برای مواد اولیه پیدا نشود، شورش‌های نان در داخل خاک آمریکا دیگر یک فانتزی نخواهد بود.

از زامبیا تا استرالیا در مسیر فاجعه سریلانکا

بحران اوره مرزی نمی‌شناسد. به گزارش رویترز گزارش که در استرالیا قیمت هر تن اوره به مرز جنون‌آمیز ۱۱۰۰ دلار رسیده است. در کشورهای در حال توسعه، وضعیت از این هم وخیم‌تر است. پژوهش‌های موسسه کیل هشدار می‌دهند که حتی یک انسداد کوتاه‌مدت در هرمز می‌تواند کل یک فصل رشد را مختل کند. برآوردهای این موسسه نشان می‌دهد که این تنش، قیمت مواد غذایی را در زامبیا ۳۱ درصد، در سریلانکا ۱۵ درصد و در پاکستان ۱۱ درصد افزایش خواهد داد.

تجربه تلخ سریلانکا و سقوط دولت آن به دلیل حذف ناگهانی کود شیمیایی، اکنون مانند یک آینه در مقابل کل جهان قرار گرفته است. اوره دیگر یک کالای ساده کشاورزی نیست؛ بلکه به یک اسلحه ژئوپلیتیک و ابزار قدرت تبدیل شده است.

از دست رفتن زمان طلایی

کارشناسان هشدار می‌دهند که عقربه‌های ساعت به ضرر امنیت غذایی در حرکت است. ماه‌های مارس و آوریل، زمان طلایی کاشت در نیم‌کره شمالی است. هر روزی که تنگه هرمز بسته بماند به معنای کاهش میلیون‌ها تن محصول در فصل برداشت اواخر سال ۲۰۲۶ است. کشاورزان خرد که بیشترین وابستگی را به اوره دارند، اکنون بر سر دوراهی مرگباری ایستاده‌اند: یا مصرف کود را حذف کنند که به معنای نابودی محصول است و یا به سمت کشت محصولات کم‌بازده بروند که هر دو مسیر به یک نقطه ختم می‌شود: قحطی قیمتی.

بحران کود، بحران نان

بحران اخیر ثابت کرد که امنیت ملی کشورها دیگر نه در زرادخانه‌های هسته‌ای، بلکه در انبارهای کود نهفته است. پیوند ناگسستنی قیمت نان با پایداری تنگه هرمز نشان داد که جهان در لبه پرتگاهی ایستاده که یک جرقه در خلیج فارس می‌تواند سفره‌های میلیاردها نفر را به آتش بکشد. در صورت ادامه جنگ و بسته ماندن تنگه هرمز، فاجعه‌ای در راه است که بوی آن نه باروت، بلکه گرسنگی خواهد بود.