شوک قطع اینترنت بر تن اقتصاد ایران از تجارت تا کسب و کارهای مجازی/ خسارت چند هزار میلیارد تومانی نتیجه خاموشی چراغ های رابطه
تحریریه آوش/ معلمانی که از سیستم شاد و اینترنتی که میرود و میآید کلافه شدهاند و والدینی که میگویند اصلا نمیتوانند به سیستمی وصل شوند تا فرزندانشان درس بخوانند تا آن شهروندی که حالا مجبور شده برای کار بانکی اینترنتی راهی بانک شود و تک تک آنها که از همین شبکههای اجتماعی درآمدزایی میکردند، همگی حالا گویا در یک بن بست گرفتار شدهاند که مدام به دیوار میخورند
پنجشنبه ۱۸ دی ماه ناگهان همه چیز متوقف شد. ساعت ۹ شب بود که چراغ اینترنت بهطور کامل در ایران خاموش شد و چراغهای رابطه نیز به تمام در خاموشی فرو رفتند. هر چند دیروز سرچ گوگل باز شد و صداوسیما اعلام کرد احتمالا تا سهشنبه دسترسی به شبکه جهانی اینترنت برای کاربران فراهم میشود اما همچنان شهروندان در دسترسی به اینترنت دچار مشکل هستند.
نگاهها نیز بر روی صفحات گوشی و دستکتاپها یخ زدند و نوری نبود. از آن روز تاکنون حالا ۱۰ روز است که این چراغها خاموش مانده و احساس کلافگی شهروندان با چاشنی خاموشی اقتصاد دیجیتال ایران همراه شده است.
قطعی اینترنت حالا در ترکیب با آن چه در روزهای گذشته بر ایران گذشت، شهروندان را کلافهتر و خستهتر میکند. معلمانی که از سیستم شاد و اینترنتی که میرود و میآید کلافه شدهاند و والدینی که میگویند اصلا نمیتوانند به سیستمی وصل شوند تا فرزندانشان درس بخوانند، تا آن شهروندی که حالا مجبور شده برای کار بانکی اینترنتی راهی بانک شود و تکتک آنها که از همین شبکههای اجتماعی درآمدزایی میکردند، همگی حالا گویا در یک بن بست گرفتار شدهاند که در آن مدام به دیوار میخورند.
راننده تاکسیهای اینترنتی که توامان از اینترنت و اختلال جی پی اسها گلایه دارند و مادری که زندگی خود و دختر کوچکش را از آنلاین شاپی کوچک اداره میکرد حالا همه و همه درگیر مشکلات قطعی اینترنت هستند!
حقیقت این است که هر روز و هر ساعتی که به محدودیت میگذرد، مشکلات معیشتی بیشتری برایشان ایجاد میکند و این خود سبب تشدید نارضایتی در جامعه است.
وقتی ناگهان خاموشی فراگیر شد
کلیدی که ساعت ۲۱ پنجشنبه ۱۸ دیماه زده شد و ایران را به یکی از بیسابقهترین عصرهای خاموشی دیجیتال برد، را حالا باید قطعی با انبوهی از مشکلات و گرفتاریها دانست که احتمالا تا سالها در خاطره جمعی همه ما باقی میماند.
در این خاموشی مطلق ارتباطات، انگار که ما از جهان برکناریم. اینترنت در معنای واقعیاش وجود ندارد، کما این که پیامکها تازه بعد از بیش از ۱۵۰ ساعت وصل شدهاند، اینترنت داخلی کفاف نمیدهد، موتورهای جستوجوی بومی و پیامرسانهای داخلی کار نمیکنند، تلفنهای بینالملل هم که یکطرفه باز شدهاند و در پلتفرمها و وبسایتها اکنون نمیشود نظر و کامنت گذاشت. حالا و در این شرایط تعلیق زندگی و همهچیز فکر میکنید، پلتفرمهای آنلاین، کسبوکارهای نوآور و آنها که حیات و مماتشان به اینترنت و ارتباطات گره خورده، چه اوضاعی دارند؟ پاسخ یک کلمه است؛ بحران فراگیر.
هر چند در پایان روز دهم گفته شد که دستکم سرچ گوگل باز شده، اما همچنان گزارشها حکایت از آن دارد که امکان دسترسی به شبکه جهانی اینترنت هنوز مسدود است و متضرران واقعی کسبوکارهای برخط اکنون اصلیترین گروهی هستند که بهدلیل تعامل مستقیم با مخاطبان و تمرکز بسترهای معرفی و عرضه کالا و فروش خدمات، با قطع اینترنت دچار تعلیق شدیدی در کسبوکار خود شدهاند.
گرفتار شدن بازرگانی ایران در تله قطعی اینترنت
تعلیق اما تنها به این حوزه محدود نماند و به روند فروش کالا و خدمات سایر صنایع، کارگاهها و کارگزاران حوزه خدمات فروش برخط در فضای مجازی، تولیدکنندگان محتوا و بخشی از مشاغل مورد اقبال نسل جدید ضربه وارد کرده است. چنان که به گفته فعالان بخش بازرگانی، تجارت ایران در همه ابعاد دچار وقفه کامل شده و حتی زنجیره تامین در کشور متوقف شده است.
کارشناسان بر این باورند که قطعی مکرر اینترنت در ایران میتواند خسارات غیرقابل جبرانی را به تجارت ایران وارد کند. این موضوع در بخش کلان به ازدست رفتن بازارهای بزرگ جهانی و در بخش خرد، به پایان فعالیت بنگاههای کوچک و متوسط و اتمام تجارت B۲B و B۲C ایران منجر خواهد شد. سیامک علیپناه، کارشناس امور گمرکی، نیز در همین باره به دنیای اقتصاد گفته بود اطلاعات کسبشده از شرکتها نشان میدهد در دو حوزه تامین و صادرات، سیستم تجارت ایران دچار سکته شده و تمام اجزای تجارت متوقف شده است. اگر این قطعی تداوم یابد، آسیب جدی به تجارت و حتی زنجیره تامین کشور وارد میشود که قابل جبران نخواهد بود.
او همچنین تاکید داشته «این وقفه در فعالیت شرکتها میتواند آسیب جدی به اعتبار شرکتهای ایرانی در بازارهای جهانی وارد کند. اکنون که راه ارتباطی با طرفهای خارجی وجود ندارد و کشورهای خارجی نمیتوانند پیگیر سفارشهای خود از طرف ایرانی باشند. در سوی دیگر، شرکتهای ایرانی برای سادهترین ارتباط باید سختترین راهها را طی کنند.»
مساله نگران کننده اما به همین جا ختم نمیشود چراکه این کارشناس امور گمرکی توضیح میدهد، عدماتصال به اینترنت در هفتههای آینده میتواند در خوشبینانهترین سناریو، بالای ۷۰درصد تجارت (حتی در بحث بازرگانی داخلی) را تحت تاثیر قرار دهد؛ زیرا تبادل پیامک اختلال دارد، ایمیل ایرانیان از کار افتاده و مراجعه به سادهترین سایتها برای مردم مشکلآفرین شده و البته باید اشاره کرد که این رقم میتواند تا ۹۰درصد نیز رشد کند و ۱۰درصد باقی نیز به تجارت سنتی اختصاص یابد.
همچنین نباید از یاد برد که قطعیهای مکرر اینترنت در کشور و تداوم فعالیت تجاری بهصورت سنتی، وجهه تجارت ایران را در سطح بینالملل بهصورت جدی مخدوش میکند و این امر منجر به فاصله گرفتن بیشتر شرکتهای خارجی از تجار ایرانی و عدمهمکاری با آنها میشود. او ادامه میدهد.
علیپناه البته تاکید نیز کرده بود که باید به این نکته اشاره کرد که نوسانات ورود و خروج بنگاههای ایرانی به چرخه تجارت جهانی باعث شده که بازگشت به وضعیت عادی آسان نباشد.
اکنون این ابهام در ذهن شرکای خارجی ایران وجود دارد که چه زمانی ممکن است بار دیگر برقراری ارتباط با ایران مجددا مختل شود و هر دوره قطعی اینترنت، ابهام شرکای ایران را تشدید میکند و بازرگانان ایرانی راه سختتری را برای جلب اعتماد مجدد در پیش خواهند داشت.
آمار و ارقامهای زیان نجومی قطع اینترنت ایران
در همین حال اما «دیجیاتو» نیز طی روزهای گذشته در گزارشی با استناد به دادههای رسمی مقامات حوزه تجارت الکترونیک برآورد کرد که «پس از گذشت ۹۰ ساعت از قطعی اینترنت، خسارت این قطعی حدود ۱۸ هزار میلیارد تومان (۱۳۵ میلیون دلار) است.»
این در شرایطی است که در برآورد دیگری به استناد سخنان وزیر ارتباطات در سیام تیرماه سال جاری که خبر داده بود «در هر دو روز (در زمان جنگ ۱۲ روزه) معادل یکهزار میلیارد تومان به اقتصاد دیجیتال کشور خسارت وارد شده»، پس میتوان نتیجه گرفت که حتی در خوش بینانهترین حالت همان ۹۰ ساعت بیش از ۲ هزار میلیارد تومان به حوزه اقتصاد دیجیتال زیان وارد کرده است.
احسان چیتساز، معاون سیاستگذاری و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات، نیز چندیپیش در گفتوگو با ایسنا براساس ارزیابی دوره جنگ تحمیلی ۱۲ روزه، اعلام کرد که تقریبا بهازای هر روز قطعی اینترنت حدود ۵۰۰ میلیارد تومان زیان برای کسبوکارها اتفاق افتاده بود. با این حساب تا این لحظه که حدود ۱۰ روز از قطع اینترنت میگذرد باید هزینهای حدود ۵ هزار میلیارد تومان را با این روایت در نظر گرفت.
حالا تصور کنید بخواهیم این زیان قطعی ۱۰ روزه یعنی حدود ۲۴۰ ساعت را به روزتر محاسبه کنیم!
بر اساس برآورد اول به رقمی حدود ۴۰۰ میلیون دلار میرسیم و بر مبنای آن چه که وزیر در تیرماه به آن استناد کرد به رقمی حدود ۶ هزار میلیارد تومان خواهیم رسید.
اما این تنها گزارشهای موجود از برآورد هزینهها نیست و اگر بخواهیم برای مثال گزارش مرکز پژوهشهای اتاق بازرگانی را که آبان سال گذشته درباره خسارت صرفا فیلترینگ منتشر شده بود، ملاک قرار دهیم با یک حساب سرانگشتی و در حالت خوشبینانه ساعتی بین ۵۳ میلیارد تا ۱۶۱ میلیارد تومان به صنف دیجیتال خسارت وارد میشود. خسارتی که صرفا از محل فیلترینگ است و طبیعتا قطع کامل خسارتی بسیار بیشتر از این مبلغ خواهد داشت.
بر این مبنا یعنی نه حتی قطع کامل و خسارت فیلترینگ برای ۲۴۰ ساعت به رقمی حدود ۱۲ هزار میلیارد تا ۳۸ هزار میلیارد میرسد.
همچنین انجمن صنفی کسبوکارهای اینترنتی، ۱۱ تیرماه و پس از پایان جنگ، در نامهای با خطاب قراردادن وزیر ارتباطات و مدیر شرکت ارتباطات زیرساخت، با نگاه خوشبینانه، اعلام کرده بود که زیانهای قطعی اینترنت بهازای هر ساعت قطعی، یکونیم میلیون دلار برآورد شده است. کافی است این قطعی را برای حدود ۲۴۰ ساعت حساب کنید تا به عدد نجومی دیگری برسید.
حقیقت اما این است که هر کدام از عددهای بالا را معیار بگیریم، حال باید بپذیریم که اقتصاد ایران با این قطعی اینترنت هر دقیقه زیان میدهد و هر ساعت قطع اینترنت یعنی سقوط اقتصاد دیجیتال ایران!
در جستوجوی روایتهای رسمی
موضوع خسارت به وارد شده به کسب و کارهای دیجیتال اما اصلا چیزی نبوده که از نگاه وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات نیز پنهان بماند. سیدستارهاشمی هفته گذشته نه تنها خود اذعان داشت که به کسب و کارهای دیجیتال به دلیل قطعی اینترنت خسارت وارد شده که تصریح نیز کرد: به دنبال بازگشت ارتباطات و اینترنت به روال عادی در اسرع وقت هستیم و پس از آن خسارتهای وارده به فعالان کسب و کار دیجیتال به دلیل قطع اینترنت برآورد میشود.
وی اظهار داشت: باید خسارتهای وارده به این بخش برآورد شود، زیرا شرایط به گونهای است که همه نسبت به قطعی اینترنت و آثاری که روی کسب و کارها و اقتصاد داشته، اذعان دارند. ما و همکارانم در وزارت ارتباطات در تعامل نزدیک با کسبوکارهای اینترنتی هستیم و همه تلاشمان این است که این ارتباطات در اسرع وقت و با تایید مراجع امنیتی مرتبط به روال عادی برگردد.
وزیر ارتباطات افزود: بعد از این که این اتفاق رخ داد، در تعامل نزدیک با کسب و کارهای اینترنتی و سکوهای فعال در این بخش باید بتوانیم خسارات را برآورد و به فعالان این بخش کمک کنیم.
اظهارات وزیر ارتباطات اما درحالی مطرح میشود که سیدعباس عراقچی، وزیرامورخارجه در گفتگویی اظهار کرده بود که ممکن است با برقراری امنیت، اینترنت کشور به زودی وصل شود؛ اقدامی که هزاران نفر در کشور چشمانتظار اجرای آن هستند.
امنیت روانی جامعه زیر ضرب چراغهای خاموش رابطه
در میان هجوم این اعداد و ارقام که زیانها را محاسبه میکنند اما نباید از فشار روانی که شهروندان را گرفتار میکند نیز غافل شد. خسارتی که شاید دیگر نتوان به راحتی با عدد و رقم محاسبه کرد اما احساس ناامنی و بیاعتمادی را زیر پوست جامعه تزریق میکند.
جهان امروز ، دنیای ۵۰ سال پیش نیست. بخشی از امنیت روانی افراد جامعه از ارتباط با حلقه اطرافیان و دوستانشان به دست میآید و با هر قطع اینترنت این امنیت روانی افراد است که آسیب میبیند. در حالی که بعد از ۹ روز تنها پیامکها فعال شدهاند، هنوز اما به طور دقیق مشخص نیست اتصال اینترنت چه زمانی برقرار میشود.
وزارت ارتباطات مانند همیشه میگوید در این زمینه تصمیمگیر نیست، اما مردم یک پرسش صریح دارند و پاسخ میخواهند که اینترنتها چه زمانی وصل میشود و باید دولت بپذیرد که شهروندان میان قطع کنندگان اینترنت و دولت جدایی و تفاوت نمیبینند. این شهروندان کلافه حالا فقط میخواهند بدانند اینترنت آنان چه زمانی باز میگردد.
پس دیگر چندان عجیب نیست که مطالبه اصلی نیز اکنون از دولت باشد که در تعامل نزدیک با دیگر دستگاههای تصمیمگیر راهحلی برای وصل مقطعی و حتی وصل بخشی از اینترنت کشور بیابد؛ چرا که تداوم این وضعیت دیگر ممکن نیست، کسب و کارهای مجازی روی خط سراشیبی قرار گرفتهاند و اکنون مهمترین نماد طبیعی نبودن جامعه و شرایط همان اینترنتی است که قطع شده و اتفاقا اگر امنیت کشور در اولویت نخست قرار دارد، باید با راه حلهای خلاقانه، اقدامات بازدارنده دیگر را به جای تداوم قطع اینترنت در دستورکار قرارداد.
حالا دیگر در دهمین روز خاموشی چراغهای اینترنت در کهکشان چراغهای روشن ارتباط جهانی، پای حرف هر ایرانی که بنشینید یا میپرسد اینترنت کی وصل میشود و یا درباره مشکلاتش در نبود نت سخن میگوید و گزارشهای رسانههای خاص هم چون مهر و تسنیم و فارس درباره این که اینترنتی هست و این طور و آن طور است، کمترین اهمیتی برای شهروند خسته و کلافه ندارد.
پیشبینی آینده اقتصادی در این جغرافیا معمولاً دشوار است اما در این مورد بهخصوص بهنظر میرسد گویا پیش بینی نیز ساده میشود؛ تجربه تکرار قطعی ارتباطات، تکرار شکست و حذف و نابودی کسبوکارها و تعدیل نیرو و بیکاری کارگران در صورت ادامه این روند در پیش خواهد بود.
