آیا ابتکار عملی برای پایان جنگ در راه است؟

10 روز از آغاز حمله گسترده آمریکا و اسرائیل به ایران می‌گذرد؛ حملاتی که تلفات و هزینه‌های زیادی بر جای گذاشته است. اما شواهد نشان می‌دهد با وجود چنین حملات وسیعی، دولت‌های آغازگر جنگ اخیر نتوانسته‌اند به اهداف خود که شامل فروپاشی سیاسی یا پذیرش تمام خواسته‌های آمریکا از طرف دولت ایران باشد، برسند. شواهد امر هم نشانگر آن است که با وجود استمرار حملات گسترده آمریکا و اسرائیل از سویی کمتر کشوری در اروپا یا دیگر نقاط حاضر است به این حملات و جنگ بپیوندد و بر شمار متحدان آمریکا در جنگ افزوده شود و از دیگر سو کمتر تحلیلگری نشانه‌ای از شکست یا تسلیم ایران دست‌کم در کوتاه‌مدت را پیش‌بینی می‌کند.

استمرار حملات و واکنش‌های ایران به اسرائیل و منافع آمریکا در منطقه نیز بر این گمانه‌زنی دامن زده است که جنگ رفته‌رفته به شکل فرسایشی ادامه پیدا می‌کند و در کوتاه‌مدت بن‌بستی پیش‌روی جنگ‌طلبان قرار گرفته است و کمتر شواهدی دال به نتیجه رسیدن فوری اهداف طرف‌های حمله‌کننده از طرق ماشین جنگی وجود دارد. پس به نظر می‌رسد روند جاری یعنی استمرار جنگ ادامه دارد و البته ممکن است طرف آمریکایی با استفاده از ابزارهای در دسترس اقدام به گشودن جبهه‌های زمینی یا استفاده از سازمان‌های مسلح مخالف ایرانی به‌عنوان سرباز پیاده کند. در عرصه دیپلماسی نیز کشورهای اروپایی مانند اسپانیا، بلژیک و حتی ایتالیا به‌صراحت در مخالفت با جنگ مواضع روشنی گرفته و دیگر کشورها مانند فرانسه و حتی آلمان هم ملاحظات خود را بیان کرده‌اند. ترکیه، عربستان و پاکستان و حتی اندونزی هم از‌جمله کشورهایی هستند که در کنار مصر اقدامات دیپلماتیکی برای کنترل بحران و آغاز دیپلماسی در پیش گرفته‌اند. هر‌چند تلاش‌های این دسته از کشورها هنوز به نتایج مشهود و مؤثری نرسیده است. 

چنین شرایطی چه رویکرد و راهبردی را باید در پیش گرفت تا منافع ملی ایرانیان تأمین شود؟ آیا همچنان آن‌گونه که برخی جریان‌های تندرو در کشور می‌خواهند، هر صدای معقول و حسابگری را به حاشیه راند و با کوبیدن بر طبل ادامه وضع فعلی و استمرار جنگ، در پی به‌اصطلاح شکست دشمن بود؟ یا اینکه باید از تمام ظرفیت‌های موجود، اعم از ظرفیت‌های داخلی و دیپلماسی، استفاده کرد تا بلکه راه‌حل شرافتمندانه و معقولی مبتنی بر منافع ملی یافته شود؟ درباره شرایط حساس امروز کشور لازم است توجه شود:

1- استمرار بن‌بست در شرایط جنگی و فرسایشی‌شدن جنگ ممکن است طرف مقابل را به استفاده از ابزارهای دیگر مانند حمله به تأسیسات حیاتی، حملات به غیرنظامیان یا گشودن جبهه‌های جدید از‌جمله سازماندهی سازمان‌های مسلح یا تجزیه‌طلبان یا حتی ورود زمینی به جنگ وسوسه کند که البته در راستای منافع ملی ما نیست و می‌تواند پیامدهایی در پی داشته باشد. برای سناریوهایی مانند استفاده ابزاری از گروه‌های تجزیه‌طلب یا اشغال سرزمینی، دستگاه‌های نظامی و ارتش قاعدتا طراحی‌های خود را داشته‌اند، اما مشخص نیست دستگاه سیاست خارجی در ‌این‌باره چه اقداماتی را در دستور کار قرار داده است.

2- هر نوع مقاومت در برابر دیپلماسی و راه‌حل‌های دیپلماتیک افزون بر آنکه با واقع‌بینی همراه نیست، می‌تواند خسارات استمرار وضع جنگی را دو‌چندان کند. نباید اجازه داد صدای طیف‌های گوناگون سیاسی در کشور حذف و عرصه تنها برای عناصر تندرو مهیا باشد تا با انحصارگری صدای خود را به جامعه تحمیل کنند. این روند منافع کشور را تهدید می‌کند.

3- در این شرایط طرف‌های اروپایی با همراهی کشورهای منطقه با ارائه یک «ابتکار عمل» واقع‌بینانه که حاوی پیشنهادهای شرافتمندانه برای پایان درگیری‌های نظامی و حل‌وفصل مسائل پیش‌روی کشور باشد، می‌توانند روزنه جدیدی برای دیپلماسی بگشایند. درباره کم‌و‌کیف این «ابتکار عمل» دیپلماتیک باید بیشتر تأمل کرد، اما دیپلماسی فعال کشورهای اروپایی و آسیایی می‌تواند به یک راه‌حل منصفانه منجر شده و سایه جنگ را از سر کشور دور کند. به همین منظور دستگاه دیپلماسی کشور با افزایش تحرکات دیپلماتیک با تمام کشورهایی که با جنگ و حملات آمریکا و اسرائیل به ایران همراهی نکردند، راه را برای ارائه یک ابتکار عمل دیپلماتیک با همراهی نهادهای بین‌المللی و با حفظ حقوق قانونی و اساسی کشور هموار کنند. آیا چنین اراده و برنامه‌ای می‌تواند در دستور کار دستگاه سیاست خارجی کشور قرار گیرد؟ تدبیر و عقلانیت مبتنی بر منطق حکمرانی و امر ملی ایجاب می‌کند برای حفظ مصالح و منافع کشور از تمام ظرفیت‌های موجود برای بازگشت آرامش به مرزهای کشور استفاده کرد تا سایه جنگ از سر ایران عزیز دور شود. آیا در همین روزها ابتکار عملی برای پایان جنگ در راه است؟