مسیر تجارت ایران مسدود شدنی نیست

 روزنامه اطلاعات در گزارشی نوشت:

تشکیل کارگروه «دروازه آهنین» از سوی فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) برای محدودسازی مسیرهای انتقالی ایران در مرزهای زمینی و دریای خزر، تلاشی برای افزایش فشار بر شبکه ارتباطی و تجاری کشور ارزیابی شده است؛ کارشناسان سیاسی و اقتصادی در گفت و گو با روزنامه اطلاعات، این اقدام را بخشی از تلاش واشنگتن برای محدود کردن عمق ارتباطی و افزایش هزینه تجارت ایران می‌دانند. دکتر سیروس احمدی، استاد دانشگاه، با تأکید بر اینکه ایران باید از موقعیت جغرافیایی خود «قدرت تولید کند» نه اینکه هزینه قرار گرفتن در کانون رقابت قدرت‌های بزرگ را با فرسایش ظرفیت‌های ملی بپردازد، فعال‌سازی مسیرهای جایگزین، تقویت دیپلماسی منطقه‌ای و حفظ جریان ارتباطات اقتصادی را راه مقابله با این فشار می‌داند؛ محسن زنگنه رئیس کمیسیون ویژه حمایت از تولید مجلس هم بر عدم امکان‌ محاصره کامل ایران و ضرورت فعال‌سازی ظرفیت‌های ترانزیتی تأکید دارد و از سوی دیگر، کیومرث کرمانشاهی معاون کل اسبق سازمان توسعه تجارت ایران، خواستار اقدام عملی، هماهنگی دولت و بخش خصوصی و تدوین تقسیم کار ملی برای حفظ جریان تجارت خارجی است.

 «دروازه آهنین»؛ تلاش آمریکا برای محاصره ژئوپلیتیکی ایران

دکتر سیروس احمدی نوحدانی دانشیار جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس درباره تشکیل کارگروه «دروازه آهنین» توسط فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) به خبرنگار اطلاعات گفت: ایجاد این کارگروه در شهر تامپا، ایالت فلوریدا، نشان‌دهنده گسترش راهبرد فشار واشنگتن از محاصره دریایی به محدودسازی شبکه‌های ارتباطی، تجاری و مالی ایران در مسیرهای زمینی و دریای خزر است. بر اساس اعلام سنتکام در ۷نوامبر، این کارگروه با حدود ۲۰نیروی نظامی و غیرنظامی، مأموریت همکاری با نهادهای آمریکایی برای محدودکردن انتقال تسلیحات پیشرفته، فناوری‌های دومنظوره، کالاهای مشمول تحریم و جریان‌های مالی موردنظر واشنگتن را بر عهده دارد.

وی افزود: به نظر می‌رسد آمریکا سه هدف اصلی را دنبال می‌کند:

نخست: تکمیل محاصره دریایی از طریق محدودسازی مسیرهای جایگزین زمینی و خزر؛

دوم: افزایش هزینه تأمین تجهیزات و فناوری‌های راهبردی و دشوارکردن بازسازی ظرفیت‌های صنعتی و دفاعی ایران؛

سوم: افزایش فشار بر کشورهای همسایه و شرکای تجاری برای پرهزینه‌کردن همکاری اقتصادی با تهران.  

این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه هدف آمریکا فراتر از کنترل مرزها و در واقع محدودکردن عمق ارتباطی ایران در محیط پیرامونی است، گفت: هدف از این اقدام در زمینه تداوم استراتژی تقابلی آمریکا برای کاهش توان ایران و گرفتن امتیازات مورد نظر خود می‌باشد.

احمدی نوحدانی افزود: این تحول از منظر ژئوپلیتیکی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا موقعیت ژئوپلیتیکی ایران در محل اتصال خلیج فارس، دریای خزر، قفقاز، آسیای مرکزی و مسیرهای ارتباطی شرق و غرب، یکی از مهم‌ترین مزیت‌های استراتژیک کشور است. با این حال، تبدیل‌نشدن این موقعیت به شبکه‌ای پایدار از منافع اقتصادی و ترانزیتی مشترک، آن را به مجموعه‌ای از گلوگاه‌های آسیب‌پذیر تبدیل کرده است. 

واکنش و راهبردهای ایران

نوحدانی تصریح کرد: در شرایط کنونی، ایران به جای واکنش‌های صرفاً نظامی، به راهبردی فوری برای مدیریت آسیب‌پذیری نیاز دارد.

تشکیل ستاد ملی مدیریت ارتباطات و تجارت خارجی: برای رصد روزانه ذخایر کالاهای حیاتی، ظرفیت گذرگاه‌ها، بنادر شمالی و خطوط ریلی و اولویت‌بندی واردات و منابع ارزی ضروری است.استفاده فوری از ظرفیت‌های موجود شمال کشور: مانند بنادر انزلی، امیرآباد و نوشهر، خطوط ریلی و گذرگاه‌های مرزی برای تأمین کالاهای ضروری؛ هرچند این مسیرها جایگزین کامل تجارت دریایی جنوب نیستند. مذاکره فوری با کشورهای همسایه: مذاکره با روسیه، کشورهای آسیای مرکزی، قفقاز، ترکیه، عراق و پاکستان برای تضمین استمرار تجارت قانونی، تسهیل گمرک و حفظ دسترسی به کالاهای ضروری ضرورت دارد.استفاده از ظرفیتهای تولیدی آفریقا:آفریقا فضایی است که می‌توانند بخش مهمی از نیازهای ایران به کالاهای اساسی را تأمین کند. 

مذاکره با سازمان ملل و با اتحادیه آفریقایی می تواند دریچه ای برای مجوز ورود کالاهای آفریقایی به ایران فراهم کند.

اولویت‌بندی تجارت و ذخایر راهبردی: واردات باید بر اساس اولویت به سه گروه کالاهای حیاتی، اقلام راهبردی و کالاهای قابل تعویق تقسیم شود و مدیریت ذخایر با جلوگیری از احتکار و توزیع رانتی همراه باشد. کاهش اصطکاک داخلی در تجارت: از طریق تسهیل گمرک، یکپارچه‌سازی مجوزها و ثبات مقررات که می‌تواند ظرفیت محدود مسیرهای جایگزین را افزایش دهد.

فعال‌کردن دیپلماسی برای کاهش فشار و جلوگیری از گسترش محاصره: دیپلماسی فعال برای کاهش تنش نظامی و دستیابی به تفاهم‌های محدود درباره تجارت کالاهای ضروری و امنیت دریانوردی باید دنبال شود.

 ایران با واکنش صرفا نظامی ناخواسته به تحقق اهداف آمریکا کمک نکند

عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس تأکید کرد: نکته اساسی این است که ایران نباید با امنیتی‌کردن همه مناسبات مرزی و تجاری یا ایجاد تنش با همسایگان، ناخواسته به تحقق اهداف آمریکا کمک کند. در کوتاه‌مدت، جایگزینی کامل مسیرهای تجاری ممکن نیست؛ اما مدیریت هوشمندانه منابع، تسهیل مبادلات و دیپلماسی منطقه‌ای می‌تواند هزینه و آثار فشار را کاهش دهد.احمدی نوحدانی در پایان افزود: ایران باید از موقعیت جغرافیایی خود قدرت تولید کند، نه اینکه هزینه حائل‌بودن و قرارگرفتن در کانون رقابت قدرت‌های بزرگ را با فرسایش ظرفیت‌های ملی بپردازد. مهم‌ترین سرمایه راهبردی کشور در شرایط کنونی، توانایی حفظ جریان ارتباطات اقتصادی و سیاسی در شرایط فشار است؛ کشوری که ارتباطاتش را حفظ کند، همچنان امکان مانور ژئوپلیتیکی خواهد داشت. 

تسهیل مرزهای زمینی و به کارگیری ظرفیت ترانزیتی ایران برای کشورهای همسایه

محسن زنگنه، رئیس کمیسیون ویژه حمایت از تولید مجلس هم درباره تشکیل کارگروهی با عنوان «دروازه آهنین» از سوی سنتکام برای محدود کردن مسیرهای مرزی شمالی و جنوبی کشور، به خبرنگار اطلاعات گفت: دشمن از مدت‌ها قبل دیوار آهنینی به دور ایران کشیده است و اقدام جدیدی در این زمینه صورت نگرفته؛ بلکه فقط نام‌ها تغییر کرده‌اند. آنچه از دست دشمن برمی‌آمد، پیش از این با اعمال تحریم‌ها و اکنون با تلاش برای محاصره انجام داده است.

وی افزود: موقعیت ایران از نظر سوق‌الجیشی و جغرافیایی، به گونه‌ای است که اساساً تحریم‌پذیر نیست و نمی‌توان تجارت میان ایران و سایر کشورها را به طور کامل مسدود کرد. ایران از شرق با افغانستان و پاکستان، از شمال و از طریق دریای خزر با روسیه، ترکمنستان و کشورهای آسیای مرکزی و از غرب با عراق و ترکیه ارتباط دارد. در بسیاری از این کشورها، میان مردم با ملت ایران روابط و پیوندهای فرهنگی وجود دارد و در موارد متعددی هم دولت‌های این کشورها با ایران همراه هستند.

رئیس کمیسیون ویژه حمایت از تولید مجلس افزود: با توجه به گستردگی مرزهای زمینی و آبی ایران در شمال و جنوب، مسدود کردن این مسیرها به هیچ عنوان امکان‌پذیر نیست و تجربه سال‌های گذشته نیز این موضوع را به‌خوبی نشان داده است. در زمان حاضر نیز، با وجود اینکه حدود ۸۰درصد تجارت کشور از طریق مرزهای جنوبی انجام می‌شد و آمریکا طی سه تا چهار ماه گذشته محاصره شدیدی را علیه این بخش اعمال کرده است، فرصت جدیدی برای فعال‌سازی ظرفیت‌های دیگر مرزی کشور ایجاد شده است. در همین چارچوب، بسیاری از گذرگاه‌های مرزی که پیش از این مورد توجه قرار نداشتند و ظرفیت آنها به‌طور کامل شناخته نشده بود، فعال شده‌اند و بخش عمده‌ای از بار تجاری بنادر و مرزهای جنوبی اکنون از طریق گذرگاه‌های شمالی، غربی و شرقی در حال جابه‌جایی است.

مدیریت مرزهای زمینی باید اصلاح شود

زنگنه تصریح کرد: برای اینکه طرح «دروازه آهنین» را نیز خنثی کنیم، باید دو اقدام اساسی انجام دهیم. نخست، مدیریت مرزها را اصلاح و ورود و خروج از مرزهای زمینی را تسهیل کنیم؛ چرا که در این زمینه با مشکلات جدی مواجه هستیم که بخش قابل توجهی از آنها منشأ داخلی دارد. دوم، باید کشورهای منطقه را در موقعیت ترانزیتی ایران سهیم کنیم. در حال حاضر، کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز، از جمله ترکمنستان، ترکیه و روسیه از مسیر رشت آستارا و همچنین افغانستان، ظرفیت‌هایی دارند که می‌توان بخشی از ترانزیت آنها را از طریق کریدورهای داخلی ایران انجام داد.

لزوم افزایش ظرفیت‌های ترانزیتی ایران

وی با اشاره به اینکه افزایش ظرفیت‌های ترانزیتی ایران و سهیم و منتفع کردن کشورهای دیگر از این ظرفیت‌ها می‌تواند به عاملی برای بازدارندگی تبدیل شود، گفت: اگر در آینده مرزهای غربی ما بسته شود، نباید تنها ایران متضرر شود؛ بلکه افغانستان، ترکمنستان، روسیه، ترکیه و حتی کشورهای اروپایی هم باید از این اقدام متضرر شوند.

نماینده تربت‌حیدریه تأکید کرد: تسهیل تردد از مرزهای زمینی و فعال‌سازی ظرفیت‌های ترانزیتی ایران برای کشورهای همسایه، می‌تواند ضمن خنثی‌سازی طرح‌های تحریمی دشمن، قدرت بازدارندگی کشور را هم افزایش دهد.

 زمان اقدام و هماهنگی ملی است

معاون کل اسبق سازمان توسعه تجارت ایران با اشاره به طرح «دروازه آهنین» و تشدید فشارهای اقتصادی و محدودیت‌های تجاری علیه ایران از سوی آمریکا تأکید کرد: عبور از شرایط دشوار کنونی، مستلزم هماهنگی جدی میان دولت و بخش خصوصی، تدوین تقسیم کار ملی و حضور فعالان اقتصادی در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با تجارت خارجی است.

کیومرث کرمانشاهی در گفت‌وگو با خبرنگار اطلاعات افزود: در پی تشدید محدودیت‌های تجاری و مالی علیه ایران و طرح سازوکارهای جدید برای کنترل مبادلات اقتصادی، نگرانی‌ها درباره آینده تجارت خارجی کشور و دشواری دسترسی به مسیرهای تجاری و مالی افزایش یافته است. در چنین شرایطی، ضرورت بازنگری در سیاست‌های تجاری و استفاده از ظرفیت‌های بخش خصوصی بیش از گذشته اهمیت پیدا می‌کند.

وی با اشاره به تغییر شرایط تجارت خارجی کشور نسبت به دوره‌های گذشته، اظهار داشت: باید مراقب باشیم که شرایط محاصره اقتصادی و تحریم‌ها به یک وضعیت عادی و پذیرفته‌شده در کشور تبدیل نشود. این مساله باید هرچه سریع‌تر پایان یابد؛ چراکه در نهایت، موضوع اصلی صرفاً این نیست که حق با کدام طرف است، بلکه مساله مهم‌تر، حفظ جایگاه ایران در نظام تجارت جهانی و استمرار حضور مؤثر در مناسبات اقتصادی بین‌المللی است.

تأمین منافع ملی، اولویت اول همسایگان

این کارشناس اقتصادی با تأکید بر ضرورت واقع‌بینی در تحلیل رفتار کشورهای مختلف تصریح کرد: تجربه نشان داده است که همه کشورها، حتی آنهایی که خود را دوست و شریک ایران معرفی می‌کنند، در وهله نخست به دنبال تأمین منافع ملی خود هستند. این مساله هم امری طبیعی است؛ همان‌طور که ما باید منافع ملی خود را در اولویت قرار دهیم، سایر کشورها هم بر اساس منافع و ملاحظات خود تصمیم‌گیری می‌کنند.

کرمانشاهی با اشاره به اعلام مکرر برنامه‌ها برای تشدید محدودیت‌های اقتصادی و مالی علیه ایران خاطرنشان کرد: هر روز ممکن است عنوان و سازوکار جدیدی برای اعمال فشار مطرح شود؛ یک روز با عنوان دروازه آهنین و روز دیگر با نام و چارچوبی دیگر. بنابراین، نمی‌توان با رویکردهای مقطعی و منفعلانه با این شرایط مواجه شد.

ضرورت پایان دادن به شعار و آغاز اقدام عملی

وی با بیان اینکه اکنون زمان اقدام عملی است، گفت: در شرایط فعلی، هم دولت و هم بخش خصوصی مسئولیت‌های مهمی بر عهده دارند. بارها درباره وظایف سیاست‌گذاران و همچنین مسئولیت فعالان اقتصادی در دوران تحریم، محدودیت‌های تجاری و شرایط نه جنگ و نه صلح صحبت کرده‌ایم، اما اکنون بیش از هر زمان دیگری به تصمیم و اقدام نیاز داریم.

معاون کل اسبق سازمان توسعه تجارت ایران با اشاره به اهمیت کشورهای همسایه در حفظ جریان تجارت خارجی ایران اظهار داشت: عراق یکی از نزدیک‌ترین و مهم‌ترین همسایگان ایران است و کشورمان مرزهای زمینی متعددی با این کشور دارد. با این حال، در مقاطع مختلف شاهد اعمال محدودیت‌هایی در مرزها، تغییر شرایط ترددهای هوایی و محدود شدن برخی مسیرهای ارتباطی بوده‌ایم؛ به‌گونه‌ای که گاهی یک مسیر بسته و مسیر دیگری باز می‌شود یا محدودیت‌ها به‌صورت مقطعی تغییر می‌کنند. این تحولات را باید در چارچوب فشارهایی بررسی کرد که از سوی طرف‌های مختلف بر کشورهای منطقه وارد می‌شود. چنین شرایطی نشان می‌دهد که اتکا به وضعیت موجود کافی نیست و باید برای استمرار تجارت خارجی و نجات از ممانعت‌هایی که به عمل می آید، راهکارهای عملی و پایدار طراحی شود.

حضور مؤثر بخش خصوصی در تصمیم‌گیری‌ها 

وی با تأکید بر ضرورت تعامل نزدیک میان دولت و بخش خصوصی در شرایط کنونی گفت: در مذاکرات و تصمیم‌گیری‌های مرتبط با آینده کشور، حضور و مشارکت بخش خصوصی اهمیت بسیار زیادی دارد. همان‌طور که در مذاکرات پیشین، از جمله مذاکرات هسته‌ای، بر ضرورت حضور پررنگ کارشناسان اقتصادی تأکید می‌شد، امروز هم فعالان اقتصادی و متخصصان حوزه تجارت باید در فرآیند تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری نقش مؤثری داشته باشند. در حقیقت سیاست‌های تجاری و تصمیمات سیاسی باید در یک مسیر هماهنگ و هم‌جهت حرکت کنند.

به گفته کرمانشاهی، در دوره تشدید محدودیت‌ها و فشارهای اقتصادی، ضروری است که همه بخش‌های کشور با یک نگاه مشترک به منافع ملی عمل کنند. نمی‌توان انتظار داشت که دولت به‌تنهایی مسائل را حل کند یا همه بار مقابله با محدودیت‌ها بر دوش فعالان اقتصادی قرار بگیرد.

 لزوم تدوین تقسیم کار ملی

وی همچنین با انتقاد از نبود انسجام کافی میان برخی تشکل‌های اقتصادی تصریح کرد: باید یک تقسیم کار ملی و روشن میان دولت و بخش خصوصی تعریف شود تا مشخص باشد هر بخش چه مسئولیتی دارد و در شرایط دشوار اقتصادی و همچنین مدیریت شرایط ناشی از محدودیت‌های تجاری، محاصره اقتصادی و مشکلات حمل‌ونقل دریایی چه اقداماتی باید انجام دهد.

این کارشناس اقتصادی تأکید کرد: باید منافع ملی را در اولویت قرار دهیم، وظایف دولت و بخش خصوصی را مشخص کنیم و با هماهنگی میان همه ظرفیت‌های اقتصادی کشور، برای عبور از محدودیت‌های ایجاد شده یا پیش‌رو برنامه‌ریزی کنیم.

چالش‌های تغییر مسیر ظرفیت‌های حمل‌ونقل کشور

کرمانشاهی با اشاره به برخی اظهارنظرها درباره تغییر مسیر ظرفیت‌های حمل‌ونقل کشور افزود: اگرچه درباره انتقال بخشی از ظرفیت حمل‌ونقل دریایی به مسیرهای جایگزین صحبت‌هایی مطرح شده است، اما باید توجه داشت که عملیاتی شدن چنین برنامه‌هایی به‌سادگی امکان‌پذیر نیست و مستلزم فراهم شدن زیرساخت‌ها، هماهنگی‌ها و الزامات اجرایی متعددی است. بنابراین، نباید صرفاً بر اساس اعلام ظرفیت‌های بالقوه، درباره امکان تحقق سریع این برنامه‌ها قضاوت کرد.