آینده تقابل با ایران پس از شکست ترامپ

روزنامه اطلاعات در گزارشی نوشت:

شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و واگذاری کنترل هر دو مجلس کنگره به دموکرات‌ها، در شرایطی رقم خورد که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران بیش از هشت ماه ادامه یافته و پیامدهای اقتصادی آن به یکی از موضوعات سیاست داخلی آمریکا تبدیل شده است. دونالد ترامپ پیش از انتخابات، از احتمال ازسرگیری عملیات نظامی سخن گفته بود، اما پس از رأی‌گیری، تلاش‌های دیپلماتیک برای دستیابی به توافق ادامه یافته است. قطر از پیشرفت در میانجیگری خبر می‌دهد و در همان حال، اظهارات ترامپ درباره حمله محدود تازه به ایران نشان می‌دهد که مسیر نظامی همچنان در کنار مذاکرات قرار دارد.

مسیرهای پیش روی ترامپ

دموکرات‌ها در انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر توانستند کنترل هر دو مجلس نمایندگان و سنا را به دست آورند و به اکثریت داشتن جمهوری‌خواهان در کنگره پایان دهند. کنگره جدید از سوم ژانویه۲۰۲۷ آغاز به کار می‌کند. جنگ ایران از موضوعات مورد اشاره مقام‌های جمهوری‌خواه در توضیح شکست انتخاباتی بود. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهوری آمریکا در پیامی نوشت: «دلیل شکست ما، جنگ است». ترامپ نیز پذیرفت که جنگ در شکست جمهوری‌خواهان نقش داشته، اما از تصمیم خود برای آغاز آن دفاع کرد و گفت اگر دوباره در همان موقعیت قرار بگیرد، تصمیم مشابهی می‌گیرد. ران بوسو، ستون‌نویس رویترز در یادداشتی سه مسیر پیش روی ترامپ را بررسی کرد: ازسرگیری حملات، دستیابی به توافقی سریع با تهران یا حفظ وضعیت موجود از طریق ادامه محاصره و فشار اقتصادی. به نوشته بوسو، شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان لزوماً رئیس‌جمهوری آمریکا را به پایان دادن به جنگ وادار نمی‌کند. 

ترامپ در سیاست خارجی و تصمیم‌گیری درباره عملیات نظامی همچنان اختیارات گسترده‌ای دارد، هرچند کنترل دموکرات‌ها بر کنگره می‌تواند پیشبرد برنامه‌های داخلی او را دشوارتر کند. از نگاه بوسو، توافقی که برنامه هسته‌ای ایران را به‌طور معناداری محدود نکند، ممکن است از سوی منتقدان در آمریکا به‌عنوان عقب‌نشینی واشنگتن تعبیر شود؛ در مقابل، حملات محدود نیز احتمالاً توان تغییر بنیادی موقعیت ایران را ندارند و عملیات گسترده‌تر خطر گرفتار شدن بیشتر آمریکا در جنگ را افزایش می‌دهد. مسیر سوم، ادامه محاصره و فشار اقتصادی با هدف وادار کردن تهران به تغییر موضع است. بوسو می‌گوید این گزینه نیز راه خروج روشنی از بحران ارائه نمی‌کند، زیرا زمان به سود ترامپ نیست و تنها دو سال از دوره ریاست‌جمهوری او باقی مانده است.

میانجیگری قطر و پیشنهاد مرحله‌ای

اما از منظر دیپلماتیک، نخست‌وزیر قطر هفتم نوامبر (۱۶ آبان) اعلام کرد تلاش‌های میانجیگرانه این کشور بین آمریکا و ایران برای جلوگیری از گسترش بحران ادامه دارد. به تعبیر شیخ محمد بن عبدالرحمان آل ثانی، طرفین نباید منتظر توافقی کامل و ایده‌آل بمانند و باید به دنبال راه‌حلی عملی باشند.

 یک روز پیش از آن، آسوشیتدپرس گزارش داد ایران در حال بررسی پیشنهادهایی است که میانجیگران قطری برای نزدیک کردن مواضع تهران و واشنگتن درباره برنامه هسته‌ای ارائه کرده‌اند. این خبرگزاری تصریح کرد که طرح پیشنهادی شامل اقدام‌های اعتمادساز در یک بازه دو روزه است: آمریکا محاصره بنادر ایران را متوقف کند و بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران آزاد شود؛ در مقابل، تهران اجازه بازرسی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از تأسیسات بمباران‌شده را بدهد. در مرحله بعد، ایران تنگه هرمز را بر اساس سازوکاری موقت بازگشایی کند و سپس مذاکرات گسترده‌تر درباره ذخایر اورانیوم با غنای بالا و دیگر موضوعات هسته‌ای آغاز شود. این درحالی است که برخی مقام های منطقه‌ای گفته‌اند ایران تا پیش از پذیرش برخی خواسته‌هایش از سوی آمریکا، حاضر به مذاکره درباره فعالیت‌های هسته‌ای خود نیست. این خواسته‌ها شامل پایان محاصره بنادر، رفع تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌ها، پرداخت غرامت خسارات جنگ و توقف درگیری‌ها در منطقه، ازجمله عملیات اسرائیل در لبنان عنوان شده است.

گزینه نظامی و محدودیت‌های آن

در کنار مسیر دیپلماتیک، مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا (CSIS) در تحلیلی به قلم بنجامین جنسن، شش گزینه احتمالی نظامی و دیپلماتیک دولت ترامپ را بررسی کرده است. گزینه نخست، ادامه تقویت نیروهای آمریکایی در منطقه هم‌زمان با مذاکره است؛ راهبردی که جنسن آن را «دیپلماسی اجبارآمیز» می‌نامد. در این رویکرد، نمایش قدرت نظامی برای افزایش هزینه مقاومت و واداشتن تهران به مذاکره با شرایط مطلوب‌تر برای واشنگتن به کار گرفته می‌شود. 

نویسنده در عین حال هشدار می‌دهد که این مسیر ممکن است با برنامه‌های نظامی تهاجمی‌تر اسرائیل تداخل پیدا کند و خطر تشدید درگیری را افزایش دهد. گزینه دوم، حملات محدود به اهداف نظامی، ازجمله رادارهای ساحلی و سامانه‌های پدافندی با هدف تضعیف بخشی از توان نظامی ایران و تغییر محاسبات تهران است. گزینه سوم نیز حملات محدود به یک هدف مهم در برنامه هسته‌ای ایران را در بر می‌گیرد. جنسن درباره هر دو گزینه بر خطر واکنش متقابل و گسترش چرخه حملات تأکید می‌کند و می‌نویسد ضربه نظامی لزوماً به تغییر پایدار در محاسبات هسته‌ای ایران منجر نمی‌شود. گزینه چهارم، عملیات گسترده نیروهای ویژه برای دسترسی به مراکز زیرزمینی نگهداری اورانیوم غنی‌شده و خارج کردن این مواد از ایران است؛ مأموریتی که به گفته نویسنده، به نیروی انسانی و پشتیبانی نظامی گسترده نیاز دارد و می‌تواند چندین روز طول بکشد. گزینه پنجم، کارزار طولانی‌مدت برای کنترل دریا و کاهش توان ایران در تهدید مسیرهای کشتیرانی است.

اجرای این سناریو مستلزم هدف قراردادن پدافند، موشک‌های بالستیک، شناورهای تندرو، پهپادها و موشک‌های ضدکشتی ایران خواهد بود و به دلیل دشواری شناسایی بخشی از این توانمندی‌ها، می‌تواند زمان‌بر و پرهزینه باشد. گزینه ششم، گسترش حملات با هدف تهدید امنیت حکومت ایران است؛ سناریویی که جنسن احتمال همراهی آن با اقدامات مخفیانه و همکاری نیروهای ویژه با گروه‌های مخالف و جدایی‌طلب ایرانی را مطرح می‌کند. 

او این گزینه را پرخطر می‌داند و درباره احتمال کشیده شدن آمریکا به یک عملیات زمینی طولانی هشدار می‌دهد. جنسن در جمع‌بندی خود یادآور می‌شود که حتی گسترش حملات نیز تضمینی برای تبدیل موفقیت نظامی به دستاورد سیاسی پایدار نیست و هر یک از این گزینه‌ها می‌تواند به جنگی بزرگ‌تر منجر شود.

نگرانی‌های امنیتی منطقه

در میانه تلاش‌های قطر برای نزدیک کردن مواضع دو طرف، آسوشیتدپرس ششم نوامبر

 (۱۵ آبان) به نقل از ترامپ، از حمله محدود تازه آمریکا به یک سامانه پدافند هوایی ایران در نزدیکی جزیره قشم خبر داد. ترامپ این عملیات را «جزئی» توصیف کرد و گفت: نیروهای آمریکایی سامانه مورد نظر را در چند دقیقه منهدم کردند. یک روز قبل‌تر یعنی پنجم نوامبر (۱۴ آبان) وزارت خارجه روسیه به شهروندان این کشور توصیه کرد تا زمان بهبود وضعیت امنیتی از سفر به ایران خودداری کنند. ماریا زاخارووا، سخنگوی این وزارتخانه از روس‌های حاضر در ایران خواست از تجمعات عمومی و مناطق نزدیک به تأسیسات نظامی و دولتی دوری کنند و درباره تصویربرداری از زیرساخت‌های حیاتی، به‌ویژه تأسیسات نظامی هشدار داد. همزمان گزارش‌هایی نیز درباره بسته شدن سراسری حریم هوایی عراق به دلیل احتمال حملات جدید آمریکا علیه ایران منتشر شد. آژانس ایمنی هوانوردی اروپا نیز هشدارهای پیشین خود درباره حریم هوایی ایران و عراق را تا ۱۶ نوامبر (۲۵ آبان) تمدید کرد. هشدار مربوط به ایران، از شرکت‌های هواپیمایی مشمول مقررات آژانس ایمنی هوانوردی اروپا می‌خواهد از پرواز در همه ارتفاعات منطقه اطلاعات پروازی تهران خودداری کنند. هشدار عراق نیز همه ارتفاعات منطقه اطلاعات پروازی بغداد را دربرمی‌گیرد.

مذاکرات در سایه گزینه‌های پرهزینه

تحولات اخیر دو واقعیت همزمان را نشان می‌دهد: میانجی‌گری قطر ادامه دارد و پیشنهادهایی برای عبور از اختلافات هسته‌ای روی میز قرار گرفته، اما حمله اعلام‌شده آمریکا به قشم و ارزیابی‌های مراکز مطالعاتی از گزینه‌های نظامی نشان می‌دهد مسیر دیپلماسی هنوز جایگزین تهدید نظامی نشده است. از سوی دیگر، تحلیل رویترز و ارزیابی مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا بر محدودیت‌های هر دو مسیر تأکید دارند. حملات محدود ممکن است به هدف سیاسی مورد نظر واشنگتن نرسند و عملیات گسترده‌تر نیز خطر گسترش جنگ را در پی داشته باشد. در سوی دیگر، توافقی که اختلافات اصلی، به‌ویژه درباره برنامه هسته‌ای و ترتیبات تنگه هرمز را حل نکند، ممکن است فقط به وقفه‌ای موقت در تقابل منجر شود. بنابراین، مسأله اصلی، دستیابی به توافقی است که بتواند اختلافات حل‌نشده را پوشش دهد. گزارش‌های موجود از پیشرفت در میانجیگری قطر حکایت دارند، اما هنوز از توافق نهایی یا کنارگذاشته شدن گزینه نظامی خبری نیست.