اقتصاد ایران در آستانه ورود به قلمرو تورم سه رقمی/ تراژدی تورم ماه اردیبهشت به روایت مرکز آمار

اردیبهشت ۱۴۰۵ برای اقتصاد ایران فقط یک ماه معمولی در تقویم نبود؛ ماهی بود که در آن تورم بار دیگر از سطح آمار عبور کرد و مستقیم وارد زندگی روزمره مردم شد. شاخص قیمت مصرف‌کننده به ۶۱۹.۶ رسید، تورم ماهانه ۸.۸ درصد شد، تورم نقطه‌به‌نقطه کل کشور تا ۸۳.۹درصد بالا رفت و تورم خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها به ۱۲۹.۸درصد رسید. در چنین فضایی، افزایش قیمت‌ها دیگر یک نوسان موقت نیست؛ نشانه‌ای از فشاری فراگیر است که از سفره خانوار تا هزینه حمل‌ونقل، درمان و اجاره را دربر گرفته و هر ماه لایه تازه‌ای از توان خرید را می‌سوزاند.

مرور کلیات تورمی

گزارش رسمی شاخص قیمت مصرف‌کننده نشان می‌دهد که در اردیبهشت ۱۴۰۵ سطح عمومی قیمت‌ها نسبت به فروردین ۸.۸درصد بالاتر رفته و در مقایسه با اردیبهشت سال قبل ۸۳.۹درصد افزایش یافته است. تورم سالانه نیز به ۵۷.۷درصد رسیده که نسبت به ماه قبل ۴درصد رشد کرده است. این اعداد از آن جهت مهم‌اند که فقط یک روند آماری را ثبت نمی‌کنند، بلکه سرعت فرسایش قدرت خرید را نیز نشان می‌دهند. این یعنی فاصله میان درآمد ثابت و هزینه متغیر هر ماه بیشتر شده است.

از طرف دیگر، تورم ماهانه برای گروه عمده خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات ۸درصد و برای کالاهای غیرخوراکی و خدمات ۹.۵درصد بوده است. این ترکیب به‌روشنی می‌گوید موج گرانی فقط از سمت خوراکی‌ها نیامده و خدمات، حمل‌ونقل، بهداشت و حتی کالاهای بادوام نیز در مسیر افزایشی قرار گرفته‌اند. به همین دلیل، فشار تورمی دیگر به یک بخش خاص محدود نیست و به یک مسئله سراسری تبدیل شده است.

تورم ۳رقمی اقلام روزمره سفره

شدیدترین ضربه این ماه به سفره خانوار وارد شد. در میان اقلام خوراکی منتخب، تخم‌مرغ با افزایش ۴۵.۲درصدی در یک ماه صدرنشین بود و تورم نقطه‌ای آن به ۳۴۲.۹درصد رسید. مرغ نیز در همین بازه ۲۵درصد گران شد و تورم سالانه ۲۸۷.۴درصدی را ثبت کرد. روغن نباتی جامد با رشد ماهانه ۱۶.۷درصد و روغن مایع با ۱۵.۵درصد، و شکر با ۱۶درصد افزایش، نشان دادند که حتی اقلام پایه پخت‌وپز نیز از موج گرانی در امان نمانده‌اند.

در لبنیات هم وضعیت کم‌فشارتر نیست. شیر پاستوریزه در مقیاس سالانه ۱۳۵.۳درصد، پنیر ایرانی پاستوریزه ۱۳۹درصد، ماست پاستوریزه ۱۲۶.۲درصد و دوغ پاستوریزه ۱۱۰درصد افزایش قیمت داشته‌اند. در ماه جاری نیز رشد قیمت‌ها ادامه داشته است و شیر ۵.۸درصد، ماست ۵.۹درصد، پنیر ۶.۳درصد و خامه ۷.۹درصد بالا رفته‌اند. این یعنی خانوارها نه فقط برای پروتئین، بلکه برای لبنیات روزمره هم باید بیش از گذشته هزینه کنند و این فشار، به‌ویژه برای دهک‌های پایین، مستقیم به کاهش کیفیت تغذیه می‌رسد.

نکته تاسف‌آور دیگر این است که در اردیبهشت ماه ۱۴۰۵، از ۵۳ قلم خوراکی منتخب در نقاط شهری، تعداد ۳۳ قلم، درصد تغییر سالانه بالاتری از نرخ تورم نقطه به نقطه نقاط شهری کشور یعنی ۸۰.۸درصد داشته‌اند. این یعنی بیش از ۶۰درصد اقلام خوراکی بیش از ۸۰درصد افزایش داشته‌اند.

ریزش ستورن اصلی سبد غذایی خانوار با سه رقمی شدن تورم گوشت و برنج

در بازار گوشت، قیمت‌ها به نقطه‌ای رسیده‌اند که برای بسیاری از خانواده‌ها، خرید هفتگی گوشت عملا به خرید مناسبتی تبدیل شده است. گوشت گوسفند در اردیبهشت ۱۴۰۵ به یک میلیون و ۵۸۰هزار تومان برای هر کیلو رسید و نسبت به ماه قبل ۲.۷درصد افزایش داشت. گوشت گاو یا گوساله نیز با قیمت یک میلیون و ۵۶۰هزار تومان و رشد ماهانه ۱.۷درصد ثبت شد. تورم نقطه به نقطه این دو کالا به‌ترتیب ۱۱۳.۴ و ۱۵۷.۳درصد بوده است.

برنج هم از مدار آرامش خارج شده است. برنج ایرانی درجه یک با تورم ماهانه ۴.۳درصد و تورم نقطه به نقطه ۱۶۱.۴درصد روبه‌رو بوده و برنج خارجی درجه یک نیز رشد ۵.۸درصدی ماهانه و ۲۲۲.۷درصدی سالانه را ثبت کرده است. این اعداد فقط درباره یک کالای مصرفی نیستند و بلکه درباره ستون اصلی سبد غذایی بخش بزرگی از جامعه‌اند. وقتی برنج، گوشت و لبنیات هم‌زمان چنین جهش‌هایی را تجربه می‌کنند، یعنی هزینه تامین یک وعده معمولی خانوار در حال تبدیل شدن به مسئله‌ای سخت و دست نیافتنی است.

تورم ماهانه سبزی و حبوبات منفی خورد، اما روند همچنان صعودی است

سبزی‌ها و حبوبات در اردیبهشت امسال تنها گروهی بودند که در مقیاس ماهانه کاهش نشان دادند؛ تورم ماهانه این گروه ۳.۷- درصد ثبت شد. اما این عدد نباید گمراه‌کننده باشد، چون کاهش ماهانه در چند قلم، واقعیت رشد سنگین سالانه را پنهان نمی‌کند. تورم نقطه به نقطه این گروه همچنان ۵۴.۹درصد است و یعنی قیمت این کالاها نسبت به ماه مشابه سال قبل به‌طور محسوسی بالاتر رفته است.

در میان اقلام این گروه، گوجه‌فرنگی ۱۸.۲درصد، سیب‌زمینی ۱۱.۹درصد، فلفل دلمه‌ای و هویج فرنگی هرکدام ۱۱.۷درصد در یک ماه ارزان شدند. با این حال، همان اقلام در مقایسه سالانه هنوز رشد بالایی دارند؛ مثلا گوجه‌فرنگی ۵۴.۸درصد، سیب‌زمینی ۱۹.۹درصد و هویج فرنگی ۶۶.۶درصد گران‌تر از سال قبل است. بنابراین، افت ماهانه بیشتر شبیه استراحتی کوتاه در میانه یک مسیر صعودی است تا نشانه‌ای از مهار تورم.

کم‌مصرفی اجباری فقرا

تصویر تورم در دهک‌های هزینه‌ای، یکی از مهم‌ترین بخش‌های این گزارش است. تورم سالانه کشور ۵۷.۷درصد بوده، اما در دهک دوم به ۶۳.۲درصد و در دهک دهم به ۵۵.۹درصد رسیده است. فاصله تورمی دهک‌ها به ۷.۳ واحد درصد افزایش یافته که نسبت به ماه قبل ۱.۱ واحد درصد بیشتر شده است. این فاصله نشان می‌دهد که فشار تورم به‌طور یکنواخت توزیع نشده و خانوارهای کم‌درآمدتر، نسبت به سطح درآمدشان، آسیب بیشتری می‌بینند.

ترکیب هزینه‌ای دهک‌ها نیز علت این تفاوت را روشن می‌کند. در دهک اول، سهم خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات ۴۲.۳۶درصد است، در حالی که در دهک دهم این سهم به ۲۱.۵۵درصد می‌رسد. یعنی هرچه خانوار فقیرتر باشد، تورم خوراکی‌ها فشار بیشتری بر او می‌آورد. از سوی دیگر، دهک دهم سهم بزرگ‌تری از هزینه را به کالاها و خدمات غیرخوراکی اختصاص می‌دهد و بنابراین ساختار مصرف آن متفاوت است. همین تفاوت ساختاری باعث می‌شود تا تورم برای فقرا فقط گرانی نباشد، بلکه کم‌مصرفی اجباری و عقب‌نشینی از حداقل‌های معیشت باشد.

تورم خدمات و هزینه‌های جانبی در راس قله

تورم اردیبهشت فقط قصه خوراکی‌ها نیست. در جدول گروه‌های اصلی، حمل‌ونقل با تورم ماهانه ۲۰.۲درصد، بهداشت و درمان با ۱۸.۳درصد، دخانیات با ۱۸.۱درصد و مبلمان و لوازم خانگی با ۱۶.۱درصد در صدر جهش‌های ماهانه قرار گرفته‌اند. حتی ارتباطات ۱۴.۴درصد، تفریح و فرهنگ ۱۴.۳درصد و هتل و رستوران ۱۱.۵درصد رشد ماهانه داشته‌اند. این اعداد نشان می‌دهد فشار قیمت‌ها در لایه‌های مختلف زندگی پخش شده و فقط به سبد غذایی محدود نیست. در همین حال، شاخص بخش مسکن، آب، برق، گاز و سایر سوخت‌ها با تورم ماهانه ۲.۵درصد ثبت شده، اما سهم بسیار بالای این بخش در سبد هزینه خانوار باعث می‌شود که حتی رشدهای ظاهرا کم هم اثر بزرگی بر بودجه خانوار داشته باشند. اجاره نیز با تورم سالانه ۳۳.۲درصد و تورم ماهانه ۱.۹درصد، همچنان یکی از مهم‌ترین فشارهای پایدار بر خانوارهای شهری است. برای بسیاری از مستاجران، تورم مسکن به‌مراتب خطرناک‌تر از یک جهش مقطعی در کالای مصرفی است، چون به‌صورت ماهانه و اجتناب‌ناپذیر از درآمد کم می‌کند.

تهدید معیشتی و بحران غذایی

خلاصه که اردیبهشت ۱۴۰۵ ماهی بود که در آن تورم از سطح خبر اقتصادی عبور کرد و به تهدید معیشتی تبدیل شد. ترکیب تورم ماهانه ۸.۸درصد، تورم نقطه‌ای ۸۳.۹درصد و تورم سالانه ۵۷.۷درصد مبین این است که اقتصاد خانوارها به روزی افتاده است که هر ماه بخشی از توان خریدشان فرسوده می‌شود. در این میان، خوراکی‌ها با تورم ۱۲۹.۸درصدی نقطه به نقطه، واضح‌ترین و دردناک‌ترین نشانه فشار بر زندگی روزمره‌اند.

گزارش خوراکی‌ها هم این تصویر را کامل می‌کند؛ مرغ، تخم‌مرغ، روغن، لبنیات، برنج و بسیاری از اقلام پایه یا با جهش ماهانه روبه‌رو شده‌اند یا در مقایسه سالانه چند برابر شده‌اند. در چنین شرایطی، مسئله اصلی دیگر فقط مهار چند قیمت نیست، بلکه بازگرداندن ثبات به اقتصاد زندگی مردم است. تا وقتی این ثبات برنگردد، هر گزارش ماهانه یک خبر عادی نیست، یک زنگ خطر جدی است.