زمستان پشت درِ کارخانهها/ قطعی گاز صورتحسابی روی دست صنایع
تحریریه آوش/در آستانه فصل سرما، اقتصاد ایران یک بار دیگر با این سوال مواجه است که آیا دولت میتواند بدون خاموشکردن خطوط تولید از بحران گاز عبور کند؟ مسعود پزشکیان با تاکید بر اینکه گاز صنایع نباید قطع شود، اولویت تامین انرژی بخش تولید را در راس سیاستهای زمستانی دولت قرار داده است. این در شرایطی است که کشور با ناترازی انرژی، افزایش مصرف خانگی و محدودیت بخشی از ظرفیت گاز روبهروست.
رئیسجمهور اعلام کرده دولت برا جلوگیری از قطع گاز صنایع و تعطیلی واحدهای تولیدی تمام تلاش خود را میکند و همزمان از مردم خواسته تا در مصرف برق و گاز همکاری کنند و بر ضرورت بهینهسازی مصرف در ادارات، فضاهای عمومی و واحدهای تولیدی تاکید کرده است. اهمیت این موضع در این است که تجربه سالهای گذشته نشان داده که محدودیت انرژی، صرفا یک مسئله فصلی نیست. وقتی گاز یا برق یک کارخانه قطع میشود، مسئله محدود به خاموششدن چند خط تولید نمیماند؛ درآمد واحد کم میشود، تعهدات مالی عقب میافتند و حقوق کارگران و پیمانکاران هم به تاخیر میافتد.
به گفته مسئولین، خسارت و عدمالنفع ناشی از قطع گاز صنایع در سال گذشته بیش از ۳۶۰ همت برآورد شده و احتمالا خسارت ناشی از قطع گاز، برق و سوخت واحدهای تولیدی تا پایان سال جاری از ۴۰۰هزار میلیارد تومان فراتر رود. این ارقام نشان میدهد که خاموشی صنعت، هزینهای فراتر از ساعات توقف تولید دارد. وقتی کارخانهای متوقف میشود، فروش و درآمدش پایین میآید، اما تعهداتش به کارگران، تامینکنندهها و پیمانکاران باقی میماند. در چنین شرایطی، فشار مالی به بخشهای دیگر زنجیره تولید نیز منتقل میشود. طبق برآورد انجمن فولادسازان، ناترازی انرژی در نُه ماه سال ۱۴۰۳ بیش از ۱۰۰ همت به صنعت فولاد زیان وارد کرده است؛ رقمی معادل میانگین روزانه حدود ۳۷۰ میلیارد تومان. این برآورد تنها بخشی از تصویر کلی خسارت ناترازی انرژی در صنایع است، اما اهمیتش در وابستگی بالای فولاد به انرژی است. فولاد، تنها نمونه نیست. صنایع سیمان، پتروشیمی، غذایی، دارویی هم به انرژی وابستهاند. بعضی واحدها، نیاز به خوراک گاز دارند، برخی برای تولید حرارت و برخی برای تأمین برق به آن نیاز دارند. پس، مدیریت محدودیت انرژی نمیتواند با یک دستورالعمل واحد برای همه صنایع اجرا شود. گزارشهای سال ۱۴۰۳ مرکز پژوهشای مجلس، رقم روزانه ۷۵۸۵ میلیارد تومان کاهش تولید ناخالص داخلی را به تعطیلی گسترده ادارات در شرایط ناترازی انرژی نسبت دادهاند. این نشان میدهد که جابهجاکردن محدودیت از کارخانه به اداره، هزینه را حذف نمیکند، بلکه آن را در بخش دیگری از اقتصاد پنهان میکند.
راهکار واقعی، کاهش مصرف غیرضروری پیش از توقف تولید است. اصلاح ساختمانها، تعویض تجهیزات فرسوده، مدیریت گرمایش فضاهای خالی و بهرهبرداری بهینه از تاسیسات میتواند بدون اینکه خدمات عمومی یا تولید صنعتی متوقف شود، فشار روی شبکه انرژی را کم کند. تجربه سالهای قبل نشان میدهد که صنایع اغلب اولین محل اعمال محدودیتها بودهاند. البته حفظ تولید نباید بهمعنای معافیت صنعت از بهینهسازی باشد. دولت باید از واحدهای صنعتی هم برنامه کاهش مصرف، شفافیت عملکرد و مشارکت در مدیریت انرژی بخواهد. در مقابل، خانوارها نیز باید بدانند که همکاری آنها دقیقا چگونه اندازهگیری و پاداش داده میشود.
زمستان پیشِرو، فراتر از آزمون تامین گاز، آزمونی برای توان دولت در تبدیل وعده به برنامه اجرایی است. اگر سیاستگذار بتواند مصرف غیرضروری را کم، اولویتبندی صنایع را شفاف و سوخت جایگزین واقعی فراهم کند، هم چراغ کارخانهها روشن میماند و هم فشار به خانوارها کم میشود.