کهنه مصیبتی به نام ناترازی انرژی در ایران/ شرایط فوق بحرانی کشور در حوزه گاز و انرژی!
تحریریه آوش/ آقامحمدی، کارشناس حوزه انرژی و نیروگاه در گفت‌وگو با آوش می گوید که جبران خسارات جنگ در حوزه انرژی دست کم به دو سال زمان نیاز دارد و در وضعیت فوق بحرانی قرار داریم!
«ناترازی»، هشتگی است که از حدود دو دهه قبل بر حوزه‌های مختلف اقتصاد ایران و بخصوص حوزه انرژی سایه انداخته و وضعیت تولید و خدمات عمومی در این حوزه را به خوبی با یک کلمه به تصویر کشیده است! حوزه محجوری که به صورت ویژه از دوره محمود احمدی‌نژاد با این هشتگ، عجین شده و به رغم درآمدهای افسانه‌ای نفتی در آن دوره و با توجه به‌عدم اهتمام دولت و حاکمیت به رفع ناترازی‌ها و توسعه در این عرصه، شرایطی را به تجربه نشسته که بدون وقفه به سمت بحران تاخته است!
این وضعیت با نزدیک شدن به فصل سرما و پیک دوره مصرف برق و گاز در کشور به شکل تساعدی رو به وخامت گذاشته و اکنون با تجربه جنگی سخت و آسیب دیدن برخی از زیرساخت‌های حیاتی حوزه انرژی از سوی دشمن متجاوز با کلان بحرانی به نام فقدان چشم‌انداز سفید و حتی خاکستری دست و پنجه نرم می‌کند.
پایه مصرف اصلی نیروگاه‌های کشور، گاز است و بر پایه اظهارات کارشناسان تا ۹۰ درصد این مصرف را شامل می‌شود. به عنوان نمونه؛ «مصطفی رجبی مشهدی»، مدیرعامل توانیر پیش از این گفته که ۸۰ درصد نیروگاه‌های کشور از سوخت گاز، ۱۴درصد از گازوییل و ۶درصد از مازوت استفاده می‌کنند و با برودت هوا و به تبع آن؛ افزایش مصرف گاز در بخش خانگی بر میزان مصرف مازوت افزوده می‌شود.
در بخشی از گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس-در سال ۱۴۰۳- آمده که سال ۱۴۰۱ میزان ناترازی گاز طبیعی در اوج مصرف به ۳۱۵ میلیون مترمکعب در روز رسید و اگرچه به‌واسطه افزایش دما در سال ۱۴۰۲ این عدد به حدود ۲۸۰ میلیون مترمکعب در روز کاهش یافت، اما همچنان چالش ناترازی گاز طبیعی در کل سال به‌ویژه ماه‌های سرد وجود دارد.
آنگونه که پیش‌تر، اقتصاد۲۴ در گزارشی روایت کرده؛ «کاهش مداوم سهم سرمایه‌گذاری در اقتصاد کشور از ۵۰ درصد در سال ۱۳۵۰ به ۲۳ درصد در سال ۱۴۰۱ و افت سرانه سرمایه‌گذاری خالص از ۴۰ میلیون تومان در سال ۱۳۵۵ به ۱۶ میلیون تومان در سال ۱۴۰۱ منجر به کاهش ظرفیت تولیدی و بهره‌وری انرژی در کشور شده است. بر اساس محاسباتی که چندی پیش انجمن فولادسازان انجام داده بود، ناترازی انرژی در ۹ ماهه امسال بیش از ۱۰۰ همت فقط به صنعت فولاد کشور زیان وارد کرده است که میانگین روزانه آن به ۳۷۰ میلیارد تومان می‌رسد. حالا همین زیان را باید به صورت جداگانه برای سایر صنایع و بخش‌ها نظیر سیمان، فلزات، صنایع غذایی، کشاورزی و… نیز محاسبه کرد تا رقم واقعی‌تر و تکان دهنده‌تری از خسارت و زیان روزانه به صنایع کشور را به دست آورد.»
نکته جالب توجه اینکه؛ ناصر بیکی، رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی اراک در تابستان ۱۴۰۳ هشدار داد که صنایع کشور برای هر روز تعطیلی ناشی از ناترازی انرژی ۵ هزار میلیارد تومان ضرر می‌دهند.
وی گفته بود: «من به عنوان تولیدکننده درعجبم که چرا صادرات برق به عراق داریم، پول حاصل از این صادرات را با هزار گرفتاری و در قالب کالاهای نامربوط تهاتر می‌کنیم، اما کارخانه‌های کشور بابت این موضوع زیان می‌دهند.»
نایب‌رئیس هیات مدیره شرکت‌های تولیدکننده برق چند ماه پیش گفته بود با ادامه این روند در ۱۰ سال آینده «حدود ۳۷ هزار مگاوات ناترازی تولید خواهیم داشت؛ یعنی ۳۳ درصد از نیاز مصرف، در واقع یک‌سوم برق مورد نیاز کشور قابل تامین نخواهد بود.»
آن گونه که محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت، آن هم تازه در دیماه دو سال قبل می‌گوید برای حل مشکل گازی کشور و «دستیابی به اهداف برنامه هفتم توسعه» ۴۵ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در توسعه میادین گازی و زیرساخت‌های مرتبط ضروری است.
به تازگی نیز اکبر رنجبرزاده، عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس شورای اسلامی درگفت‌وگویی به شفقنا گفته؛ «زیان و عدم‌النفع ناشی از قطعی گاز بخش تولید در سال گذشته بیش از ۳۶۰ همت برآورد شده و امسال نیز ابعاد خسارت‌های احتمالی بسیار سنگین خواهد بود.»
این نماینده مجلس البته، پیش‌تر نیز در گفت‌وگو با تجارت‌نیوز هم، این زیان و عدم‌النفع ناشی از قطعی گاز بخش تولید را تا پایان سال جاری، بالغ بر ۴۰۰ هزار میلیاردتومان ارزیابی کرده است.
حسین میرافضلی، مدیرعامل اسبق پتروشیمی جم نیز در گفت‌وگو با انرژی پرس در دی ماه ۱۴۰۲ بیان کرده بود که اگر مشکل کمبود گاز حل نشود، در سال آینده ۶ میلیارد دلار زیان به صنایع سنگین ایران وارد می‌شود. این مشکل بر اساس شواهد و قرائن در آن سال حل نشد و این ۶ میلیارد دلار به مانند پتکی بر سر صنعت در ایران فرود آمد. حال اینکه این زیان در سال گذشته چه میزان بوده و تا پایان پیک سرمای امسال چه میزان ضرر و زیان را باید بر صنایع مملکت، هوار شده ببینیم، جای بررسی مجزا خواهد داشت.
آقامحمدی، کارشناس باسابقه حوزه انرژی و نیروگاه: در وضعیت فوق بحرانی قرار داریم!
در همین ارتباط، حسین آقامحمدی، کارشناس باسابقه حوزه انرژی و نیروگاه در گفت‌وگویی با آوش، ضمن اشاره به خسارت‌های واردشده به تأسیسات پارس جنوبی در ایام جنگ اخیر، اظهار داشت: اطلاعاتی که من از میدان به دست آورده بودم، مربوط به همان مقطع بو و نمی‌دانم تاکنون چه میزان از مشکلات برطرف شده است. آنچه آقایان رسما اعلام می‌کنند، بالغ بر ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز از ناحیه جنگ به این پالایشگاه آسیب وارد شده است. اما بعید می‌دانم تغییر قابل‌توجهی در راستای حل مشکلات در این حوزه ایجاد شده باشد.
وی افزود: حتی اگر تمام مقدمات فراهم باشد، بازسازی و تکمیل این بخش از تأسیسات دست‌کم یک سال زمان می‌برد؛ آن هم در شرایطی که جنگ، محدودیت تأمین تجهیزات و مشکلات دیگر وجود نداشته باشد. بنابراین، باید حداقل دو سال را برای این موضوع در نظر گرفت.
این کارشناس حوزه انرژی با اشاره به گذشت حدود هفت تا هشت ماه از حادثه حمله به پارس جنوبی در فازهای ۴ و ۵ تصریح کرد: اگر اقدامات مؤثری انجام شده بود، قاعدتاً باید اطلاعاتی درباره پیشرفت کار ارائه می‌کردند. به همین دلیل، تصور من این است که شرایط تغییر چندانی نکرده و این فازها به مدار برنگشته است.
با رشد مصرف، پیرشدگی چاه‌ها و استهلاک تجهیزات مواجهیم
آقامحمدی با اشاره به عوامل تشدیدکننده ناترازی انرژی اظهار داشت: ما در حوزه انرژی با دو مسئله اساسی مواجه هستیم؛ نخست، رشد مصرف و دوم، پیرشدگی چاه‌ها و استهلاک تجهیزات. از طرف دیگر، به دلیل تحریم‌ها، امکان به‌روزرسانی تجهیزات و تأمین نیازهای فنی نیز با محدودیت مواجه است.
وی افزود: محدودیت عرضه گاز برای کارخانه‌ها موضوع تازه‌ای نیست. حتی در سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ نیز این مسئله وجود داشت، اما چون محدودیت‌ها بیشتر متوجه کارخانه‌ها بود، کمتر در سطح عمومی نمود پیدا می‌کرد ولی وجود داشت. حتی در مقاطعی نیروگاه‌ها نیز از مدار خارج می‌شدند، اما این اتفاقات کمتر به‌عنوان نشانه کمبود گاز مطرح شده و در قالب سوختن مازوت خود را نشان می‌داد.
این کارشناس باسابقه حوزه انرژی با بیان اینکه شرایط فعلی به‌مراتب نامناسب‌تر شده است، گفت: با توجه به پیش‌بینی‌های هواشناسی و کاهش دمای کشور که وارد دالان سرما می‌شویم به‌ویژه در روزهای آینده، باید خودمان را برای شرایط دشوارتری آماده کنیم. وقتی که مولفه شرایط جنگی را هم در کنار این وضعیت در نظر بگیریم، اوضاع خیلی خراب‌تر می‌شود. پیش‌بینی می‌شود دمای کشور حدود پنج درجه کاهش پیدا کند و هم‌زمان بارندگی نیز داشته باشیم. بنابراین، وضعیت نگران‌کننده است و حتی به ما گفته شده که به هیچ عنوان روی گاز حساب نکنید!
اثرات خاموشی و کمبود برق را در صنایع می‌بینم
وی درباره تأثیر محدودیت گاز بر نیروگاه‌ها و صنایع اظهار داشت: نیروگاه‌های حرارتی، اعم از نیروگاه‌های بخاری و گازی، از سوخت گاز و بعد هم از مازوت استفاده می‌کنند، اما در شرایط محدودیت گاز، برخی از نیروگاه‌های گازی به سمت استفاده از گازوئیل می‌روند. در مقابل، صنایع نیز مصرف‌کننده عمده گاز هستند. صنایعی مانند پتروشیمی، سیمان و فولاد برای فعالیت خود به گاز نیاز دارند. بنابراین، وقتی محدودیت گاز اعمال می‌شود، هم نیروگاه‌ها و هم صنایع تحت تأثیر قرار می‌گیرند. من اثرات خاموشی و کمبود برق را در صنایع، آن هم تازه در آبان ماه مشاهده می‌کنم.
شاید باید اسم این وضعیت را سیاهی محض بگذاریم!
آقامحمدی ادامه داد: کاهش فشار گاز نیز به معنای کاهش توان انتقال و اثرگذاری آن است. وقتی فشار را پایین می‌آوریم، طبیعتاً مدت‌زمان لازم برای تأمین و شارژ شبکه افزایش پیدا می‌کند و قدرت انتقال گاز نیز کاهش می‌یابد. در نتیجه، صنایع و نیروگاه‌ها با محدودیت بیشتری مواجه می‌شوند. از این رو ما قبلا در وضعیت بحرانی قرار داشتیم و بهتر است که بگوییم الان در وضعیت فوق بحرانی قرار داریم! امیدوارم که گاز منازل قطع نشود که البته، همین حالا، فشار گاز مشترکان کاهش داشته است. افقی هم برای خروج از این وضعیت وجود نداشته و شاید باید اسم این وضعیت را سیاهی محض بگذاریم!
وی با هشدار نسبت به آسیب‌پذیری زیرساخت‌های انرژی کشور تأکید کرد: مسئله فقط به شرایط عادی محدود نمی‌شود. اگر حادثه‌ای در زیرساخت‌های حیاتی کشور اتفاق بیفتد، شرایط می‌تواند بسیار وخیم‌تر شود. حال تصور کنید آمریکا، کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس یا اسرائیل بخواهند به زیرساخت‌های حیاتی انرژی کشور دست‌درازی کنند؛ طبیعتاً تبعات چنین اتفاقی بسیار سنگین خواهد بود.
این کارشناس حوزه انرژی در ادامه، درباره ریشه‌های شکل‌گیری ناترازی انرژی در کشور اظهار داشت: این مشکل از سال ۱۳۸۷ آغاز شده است. در ابتدا میزان ناترازی محدود بود، اما به‌تدریج افزایش پیدا کرد. در این سال‌ها نه مدیریت مناسبی در حوزه انرژی صورت گرفت و نه جایگزینی و توسعه متناسب نیروگاه‌ها به‌درستی دنبال شد. در واقع، این روند در دولت‌های مختلف ادامه پیدا کرد و در هر دوره ابعاد تازه‌ای به خود گرفت.
وی افزود: به نظر من، نباید خودمان را بیش از اندازه درگیر مناقشات سیاسی و کلمات کنیم. مسئله اصلی، یک بیماری مدیریتی در کشور است که حوزه انرژی را در ابعاد مختلف درگیر کرده است. این مشکل از یک مقطع آغاز شد و به‌تدریج تشدید شد.
روش مدیریتی احمدی‌نژاد در حوزه انرژی، بسیار مخرب بود
آقامحمدی با اشاره به درآمدهای نفتی دولت محمود احمدی‌نژاد خاطرنشان کرد: در دوره آقای احمدی‌نژاد، کشور درآمدهای نفتی بی‌سابقه‌ای داشت؛ درآمدهایی که با بسیاری از دوره‌های پیش و پس از آن قابل‌مقایسه نبود. با وجود این، سیاست‌گذاری کلان کشور به سمتی رفت که توجه کافی به بنیان‌های اصلی انرژی صورت نگرفت. اصلاح قیمت‌ها و واقعی‌سازی قیمت انرژی از جمله موضوعاتی بود که کارشناسان و متخصصان بارها درباره ضرورت آن تذکر داده بودند، اما این هشدارها جدی گرفته نشد.
وی تصریح کرد: من روش مدیریتی احمدی‌نژاد را در حوزه انرژی، روشی بسیار مخرب می‌دانم. مسئله این است که مدیریت کشور به معنای صرفاً اداره روزمره امور نیست، بلکه باید نسبت به آینده و زیرساخت‌های حیاتی کشور نگاه بلندمدت وجود داشته باشد. اتفاقاتی که امروز شاهد آن هستیم، نتیجه بی‌توجهی به همین ضرورت‌هاست.
این کارشناس باسابقه حوزه انرژی با تأکید بر اینکه انرژی پاشنه آشیل کشور است، گفت: مشکل انرژی، پاشنه آشیل این سرزمین است. فرقی نمی‌کند چه کسی در رأس مدیریت کشور قرار بگیرد؛ تا زمانی که سیاست‌های مربوط به یارانه‌ها، مصرف و مدیریت منابع اصلاح نشود، این مشکل ادامه خواهد داشت. ما در بخش‌های مختلف، به دلیل یارانه‌هایی که پرداخت می‌کنیم و شیوه نادرست استفاده از منابع، نتوانسته‌ایم بهره‌وری لازم را ایجاد کنیم. در واقع، خودمان در حال آسیب‌زدن به زیرساخت‌هایی هستیم که برای ادامه حیات اقتصادی کشور ضروری‌اند.
وی افزود: این مسئله به مرحله‌ای رسیده که همه ارکان کشور باید با صداقت مدیریتی و از بالاترین سطوح تا پایین‌ترین سطوح، برای حل آن تصمیم بگیرند. نمی‌توان مدیریت انرژی را صرفاً به یک رئیس‌جمهور یا وزیر اقتصاد واگذار کرد. همه بخش‌های حاکمیت باید بر این موضوع متمرکز شوند.
انحراف از مسیر صحیح توسعه حوزه انرژی از سال ۱۳۸۷ آغاز شد
آقامحمدی درباره عملکرد دولت‌های مختلف در حوزه انرژی اظهار داشت: اگر روند مدیریت انرژی در دولت‌های مختلف را بررسی کنیم، می‌بینیم که انحراف از مسیر صحیح از سال ۱۳۸۷ آغاز شده و در برخی دولت‌ها شدت بیشتری پیدا کرده است. در دولت آقای روحانی تلاش‌هایی برای اصلاح شرایط صورت گرفت، اما این اقدامات نتوانست روند ناترازی را معکوس کند. در دولت آقای احمدی‌نژاد نیز اساساً جهت‌گیری‌ها به‌گونه‌ای بود که مشکلات زیرساختی انرژی تشدید شد.
وی در تشریح وضعیت فعلی برق و انرژی کشور تصریح کرد: ما عملاً افق مشخصی پیش روی خود نداریم. وقتی در آبان‌ماه، یعنی یکی از آرام‌ترین ماه‌های سال از نظر مصرف انرژی، با خاموشی و محدودیت تأمین گاز و برق صنایع مواجه می‌شویم، این موضوع نشان می‌دهد که شرایط تا چه اندازه نگران‌کننده شده است.
این کارشناس حوزه انرژی ادامه داد: اگر به حدود ۲۰ سال پیش برگردیم، نگرانی اصلی ما هفته سوم خردادماه و وضعیت شبکه برق در فصل تابستان بود، اما امروز بخش قابل‌توجهی از سال را در شرایط بحرانی سپری می‌کنیم. به‌تدریج ممکن است به وضعیتی برسیم که تنها یک ماه از سال با مشکل جدی یا بحرانی مواجه نباشیم؛ آن هم فروردین‌ماه که به دلیل تعطیلات و شرایط آب‌وهوایی، مصرف انرژی معمولاً پایین‌تر است.
وی افزود: در واقع، هرچه به سمت ماه‌هایی می‌رویم که کارخانه‌ها باید با ظرفیت بیشتری فعالیت کنند و مصرف مردم نیز افزایش پیدا می‌کند، محدودیت‌ها بیشتر می‌شود. ما در یک چرخه معیوب گرفتار شده‌ایم و اوضاع بسیار بحرانی است.
بحران انرژی به صنایع سرایت بیشتری پیدا کند، زمینه‌ساز بحران‌های اجتماعی خواهد شد
آقامحمدی با اشاره به پیامدهای بحران انرژی برای صنایع و اشتغال اظهار داشت: با توجه به مشکلاتی که در پی جنگ و شرایط اقتصادی ایجاد شده، کشور با بیکاری‌های گسترده و بحران اشتغال مواجه است. اگر بحران فعلی انرژی به صنایع سرایت بیشتری پیدا کند، می‌تواند زمینه‌ساز بحران‌های اجتماعی و مشکلات متعدد دیگری شود.
با این شرایط، برخی از صنایع به سمت تعطیلی خواهند رفت
وی افزود: برداشت من این است که در شرایط فعلی، فعالیت بسیاری از صنایع دیگر صرفه اقتصادی نخواهد داشت و احتمالاً برخی از آن‌ها به سمت تعطیلی خواهند رفت. وقتی یک واحد صنعتی نتواند گاز و برق موردنیاز خود را به‌صورت پایدار دریافت کند، طبیعتاً ادامه فعالیت برای آن دشوار و حتی غیرممکن می‌شود.
این کارشناس باسابقه حوزه انرژی در پایان، درباره مازوت‌سوزی و آلودگی هوا گفت: ما هر سال با معضل آلودگی هوا، به‌ویژه در تهران، مواجه هستیم، اما اکنون شرایط به نقطه‌ای رسیده که باید میان گزینه‌های نامطلوب، یکی را انتخاب کنیم. به اعتقاد من، وضعیت اقتصادی کشور و پیامدهای ناشی از تشدید بحران انرژی به‌مراتب نگران‌کننده‌تر است. به عبارت دیگر، امیدوارم، حتی مازوت هم داشته باشیم که بخواهیم بسوزانیم!
وی تأکید کرد: البته این به معنای بی‌اهمیت‌بودن آلودگی هوا نیست، اما شرایط به‌گونه‌ای شده که میان بد و بدتر قرار گرفته‌ایم. اگر بخواهیم صرفاً برای جلوگیری از آلودگی هوا تصمیم بگیریم و از تبعات گسترده‌تر بحران انرژی غافل شویم، ممکن است با فروپاشی شدیدتر بخش‌های اقتصادی مواجه شویم. به نظر من، اکنون خطر فروپاشی بیشتر اقتصاد باید جدی گرفته شود.
وضعیت فعلی در مقایسه با پایه‌ای که دولت رئیسی گذاشت، قابل مقایسه نیست
گفتنی است که این کارشناس باسابقه حوزه انرژی و نیروگاه، پیش‌تر نیز در گفت‌وگویی با امتداد، ضمن اشاره به انتقادات مسئولین دولت سیزدهم از وضعیت کنونی، گفته بود؛ «آقایان، متاسفانه تیر چراغ برق را در چشم خودشان نمی‌بینند اما، خار را در چشم دیگران می‌بینند! حتما به دولت انتقاد وارد است اما وضعیت فعلی در مقایسه با پایه‌ای که همین آقایان گذاشتند، قابل مقایسه نیست.»
