پسته ایران؛ قربانی جنگ، تحریم و دلار دستوری/ مشتری هست، صادرات نیست!
تحریریه آوش/ افزایش ۷۰ تا ۸۰ درصدی قیمت، بازار داخلی را نیز با چالش مواجه ساخته است. مصرف پسته که در سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ بیش از ۴۰ هزار تن گزارش شده بود، به حدود ۲۱ هزار تن کاهش یافته است. با این وجود، افزایش قیمت پسته لزوماً به معنای سود بیشتر برای باغدار نیست؛ زیرا هزینه‌های تولید نیز به‌شدت افزایش یافته‌اند
بازار جهانی پسته ایران همچنان دارای تقاضای قابل توجه از سوی خریداران چین و اروپا است؛ با این حال، فرآیند دسترسی به این بازارها به‌طور روزافزونی با چالش‌های جدی روبرو است. صادرکنندگان با پیچیدگی‌های مقررات ارزی مواجه هستند، باغداران تحت فشار شدید هزینه‌ها قرار دارند و مصرف‌کنندگان داخلی نیز میزان خرید خود را کاهش داده‌اند. محصولی که پتانسیل بالایی برای ارزآوری دارد، اکنون میان محدودیت‌های تجاری، افت تولید و کاهش قدرت خرید گرفتار شده است.
مهم‌ترین مانع صادرات، الزام به بازگشت ارز حاصل از صادرات با نرخ‌های دستوری است. این الزام یکی از عوامل اصلی کاهش جذابیت تجارت رسمی به شمار می‌رود. با افزایش هزینه‌های تولید و فروش، اختیار صادرکنندگان در معاملات ارزی محدود شده است. حتی فرآیند بازگشت ارز و استفاده از آن برای واردات نیز با توجه به هزینه‌های جاری، حاشیه سود کافی را تضمین نمی‌کند.
این شرایط، مسیر رسمی را کم‌جاذبه و مسیرهای غیررسمی را پررونق‌تر کرده است. در نتیجه، صادرکنندگانی که برای حفظ مشتریان و تداوم فعالیت خود تلاش می‌کنند، مجبور به استفاده از مسیرهای واسطه‌ای می‌شوند. این مسیرها هرچند امکان فروش را حفظ می‌کنند، اما با هزینه‌هایی همراه‌اند و منجر به ثبت بخشی از صادرات پسته ایران در آمار تجاری کشورهای دیگر می‌گردند.
محدودیت‌ها و تحریم‌های بانکی، فرایند تجارت مستقیم را پیچیده‌تر ساخته‌اند. با این حال، چین و بازارهای شرق آسیا همچنان مقاصد کلیدی برای صادرات پسته باقی مانده‌اند و تقاضای بازار اروپا نیز همچنان پابرجاست. چالش اصلی در یافتن خریدار نیست، بلکه در امدن کالا به دست خریدار خلاصه می‌شود. از آنجا که کشور با وضعیت جنگ و محاصره دریایی مواجه شده است، صادرات پسته به دلیل بسته شدن بنادر به‌طور کامل متوقف شده است. مسیرهای ترانزیتی از طریق ترکیه و شمال کشور نیز جایگزینی بدون چالش محسوب نمی‌شوند. صف‌های طولانی، تشریفات مرزی و ظرفیت محدود حمل‌ونقل، فرایند خروج کالا را کند کرده‌اند. در مرزها، رویکرد کنترل‌محور بر تسهیل تجارت ارجحیت دارد؛ در این شرایط، هزینه‌های ناشی از انتظار به هزینه‌های صادراتی افزوده می‌شود.
وضعیت در باغات نیز مساعد نیست. بر اساس اظهارات مسئولین و آمار رسمی، تولید پسته حدود ۳۰ درصد کاهش یافته است. بارندگی در زمان گرده‌افشانی و نوسانات جوی به محصول آسیب وارد کرده‌اند. همزمان، عرضه برخی کودها و سموم تقلبی در کنار افزایش قیمت نهاده‌های کشاورزی، باغداران را با فشار مضاعفی مواجه کرده است. کشاورزان خرده‌پا مجبورند هزینه‌های نگهداری باغ را بپردازند، حتی در صورتی که توانایی خرید نهاده‌های کافی را ندارند.
افزایش ۷۰ تا ۸۰ درصدی قیمت، بازار داخلی را نیز با چالش مواجه ساخته است. مصرف پسته که در سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ بیش از ۴۰ هزار تن گزارش شده بود، به حدود ۲۱ هزار تن کاهش یافته است. با این وجود، افزایش قیمت پسته لزوماً به معنای سود بیشتر برای باغدار نیست؛ زیرا هزینه‌های تولید نیز به‌شدت افزایش یافته‌اند.
