نگاه جهان به «شنزن»؛ بلاتکلیفی،جنگ یا صلح؟
در رایزنیهای سهجانبه رؤسای جمهور آمریکا، روسیه و چین که در حاشیه اجلاس APEC در شنژن چین در روزهای ۱۸ و ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ برگزار میشود، موضوع ایران یکی از محورهای اصلی گفتوگوهاست.
آرمان امروز در گزارشی نوشت:
در رایزنیهای سهجانبه رؤسای جمهور آمریکا، روسیه و چین که در حاشیه اجلاس APEC در شنژن چین در روزهای ۱۸ و ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ برگزار میشود، موضوع ایران یکی از محورهای اصلی گفتوگوهاست.
ترامپ صراحتاً اعلام کرده که علاوه بر بحث کاهش تسلیحات هستهای، درباره جنگ ایران نیز صحبت خواهد کرد و از پوتین و شی میخواهد وارد شوند تا این درگیری به پایان برسد.
او وضعیت درباره ایران را «بسیار خوب» توصیف کرده و معتقد است جنگ نزدیک به اتمام است، هرچند مقامات آمریکایی تأکید دارند که انتظار توافق فوری وجود ندارد و این دیدار بیشتر گفتوگوی اولیه برای باز کردن کانالهای دیپلماتیک است.
چین بهعنوان خریدار اصلی نفت ایران که در دورههایی تا ۹۰ درصد صادرات آن را جذب کرده، اهرم اقتصادی قدرتمندی در دست دارد.
شی جینپینگ احتمالاً از این موقعیت برای میانجیگری استفاده میکند و خواستار بازگشت به مذاکرات و آتشبس میشود بدون آنکه تعهدات سختگیرانهای برای قطع کامل حمایت اقتصادی از تهران بدهد.
پکن تاکنون صادرات قطعات دوگانه و تصاویر ماهوارهای به ایران را انکار کرده اما از موضع دیپلماتیک محکومکننده اقدامات نظامی آمریکا و اسرائیل حمایت کرده و خود را بهعنوان بازیگر باثباتتر معرفی میکند.
در مقابل، ترامپ از شی خواهد خواست خرید نفت ایران را محدود کند تا فشار اقتصادی بر تهران افزایش یابد و منابع مالی برای بازسازی توان نظامی کاهش پیدا کند.
روسیه نیز نقش مشابهی ایفا میکند. برخی رسانه ها می گویند که پوتین در ماههای گذشته پهپادهای ارتقایافته، مواد منفجره، اطلاعات هدفگیری و تصاویر ماهوارهای در اختیار ایران قرار داده و همکاری هستهای غیرنظامی را ادامه داده است.
با این حال، مسکو از مداخله نظامی مستقیم خودداری کرده چون اولویت اصلیاش اوکراین است و نمیخواهد درگیر رویارویی مستقیم با آمریکا شود. در رایزنیها، ترامپ احتمالاً از پوتین توقف انتقال فناوری پهپاد و موشک و اشتراک اطلاعات را مطالبه میکند، در حالی که پوتین ممکن است این کمکها را بهعنوان اهرم چانهزنی برای امتیاز در سایر حوزهها نگه دارد.
هر دو کشور چین و روسیه خود را میانجی بالقوه معرفی کردهاند و تماسهای دیپلماتیک با مقامات ایرانی و کشورهای منطقه داشتهاند تا نشان دهند میتوانند از نفوذ خود برای گرفتن امتیاز استفاده کنند.
نتیجه محتمل این رایزنیها نه توافق جامع هستهای است و نه حمایت نظامی آشکار از ایران. آمریکا به استراتژی فشار اقتصادی و بلاک دریایی ادامه میدهد و اعلام کرده جنگ از نظر نظامی عملاً تمام شده مگر آنکه خطوط قرمز هستهای یا تهدیدات جدید ظاهر شود.
روسیه و چین نیز از کمک کامل اجتناب میکنند چون هزینه بالایی برای منافع انرژی و اقتصادیشان دارد.
ایمان اکبری، تحلیلگر مسائل بین الملل در این رابطه می گوید: احتمال بیشتر این است که سه رهبر بر لزوم گفتوگو و پایان درگیری تأکید کنند، چین و روسیه تعهدات مبهمی برای اعمال فشار محدود بر تهران بدهند و آمریکا فضای مانور بیشتری برای مذاکرات غیرمستقیم از طریق قطر یا پاکستان پیدا کند.
وی افزود: ایران در این معادله در ظاهر منزوی میماند اما در عمل چیزی تغییر نمیکند و برنامه هستهای همچنان محل اختلاف باقی میماند. این رایزنیها بیشتر بازتاب واقعگرایی قدرتهای بزرگ است که در آن منافع ملی بر اتحادهای ایدئولوژیک اولویت دارد و هیچیک خواهان جنگ منطقهای تمامعیار نیستند.
در عین حال این احتمال نیز وجود دارد که راه سومی برای توافق و کاهش تنش در دستور کار سه رهبر قرار گیرد.
این مسیر نه ادامه فشار حداکثری بدون افق سیاسی است و نه تسلیم کامل آمریکا در برابر خواستههای تهران.
بلکه فرمولی ترکیبی میتواند مطرح شود که در آن چین و روسیه بهعنوان ضامنهای غیررسمی عمل کنند.
بر اساس این سناریو، ایران متعهد میشود سطح غنیسازی را به زیر ۶۰ درصد کاهش دهد و بخشی از ذخایر اورانیوم غنیشده را تحت نظارت آژانس یا حتی به صورت موقت رقیق کند، در حالی که آمریکا محاصره دریایی را بهتدریج تسهیل کرده و اجازه صادرات محدود نفت را تحت سازوکار نظارتی چین صادر میکند.
این سازوکار میتواند شامل ایجاد یک کنسرسیوم منطقهای غنیسازی با مشارکت کشورهای خلیج فارس باشد که حق غنیسازی صلحآمیز ایران را به رسمیت بشناسد اما کنترل بینالمللی را حفظ کند.
چنین راهحلی به ترامپ امکان میدهد اعلام کند که تهدید هستهای مهار شده بدون آنکه امتیاز بزرگی به تهران داده باشد.
برای پوتین نیز فرصت ایجاد میشود تا نقش میانجی کلیدی را بازی کند و در مقابل، امتیازاتی در حوزه اوکراین یا تحریمهای انرژی دریافت کند.
شی نیز میتواند با تضمین جریان پایدار انرژی و جلوگیری از شوک بیشتر به بازار نفت، منافع اقتصادی چین را حفظ کند.
مذاکرات غیرمستقیم از طریق قطر که پیشتر پیشنهادهایی را رد و بدل کرده، میتواند در چارچوب این راه سوم احیا شود و سه قدرت بزرگ پشتصحنه بر آن نظارت داشته باشند.
این مسیر نیازمند اعتمادسازی تدریجی است و ممکن است با اعلام آتشبس موقت و کاهش حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس آغاز شود.
اگرچه موانع جدی مانند بیاعتمادی عمیق تهران و واشنگتن و نیز منافع متعارض برخی طرف ها وجود دارد اما فشار مشترک اقتصادی و دیپلماتیک سه قدرت میتواند فضای مانور را برای چنین توافقی باز کند و از تشدید دوباره درگیری جلوگیری نماید.