شمارش معکوس جنگ یا دوئلی بر سر دیپلماسی؟ / خواسته‌های واشنگتن و تهران فاصله زیادی از هم دارد
تحریریه آوش/ ابوالفتح، تحلیلگر ارشد مسائل آمریکا: خواسته‌های واشنگتن و آنچه تهران حاضر به انجام آن است، فاصله بسیار زیادی دارد/ فقط یک معجزه می‌تواند جلوی ازسرگیری جنگ را بگیرد
«جنگ کی شروع می‌شه؟» این عنوان پرتکرارترین سوال این روزها در جامعه ایران است. جامعه‌ای که از سویی با تبعات و پیامدهای مخرب و ایرانسوز دو جنگ پیشین دست و پنجه نرم کرده و از سوی دیگر در کشاکش فائق آمدن بر آثار وحشتناک اقتصادی در پی تداوم سطح بالای تخاصم میان تهران و واشنگتن است.
با این حال اما، باید گفت که جنگی که زمزمه‌های آن این روزها به نقل محافل عمومی، رسانه‌ای و سیاسی در ایران و به عبارتی؛ کل جهان بدل شده، هیچ‌گاه به پایان نرسیده بوده که بخواهیم چشم انتظار آغاز و ازسرگیری دوباره‌اش باشیم. به تعبیر دیگر، جنگ حاضر از حمله نیروی هوایی ارتش اسرائیل به کنسولگری ایران در دمشق در سیزدهم فروردین‌ماه 1403 آغاز شد و تا همین لحظه که این کلمات را می‌خوانید، همچنان ادامه دارد. گاه با حملات مکرر و هوایی اسرائیل و آمریکا به جای جای پایتخت ایران، گاه با محاصره دریایی بی‌سابقه علیه ایران و البته همواره با تحریم‌ها روزافزون تحمیل شده بر اقتصاد لاجان کشور.
اکنون اما در بحبوحه بالا گرفتن تنش‌های پلیتیکال میان مقامات تهران و واشنگتن، احتمال ازسرگیری جنگی گسترده بین دو کشور و حمله ایالات متحده به ایران با همراهی اسرائیل افزایش یافته و به موازت این مسئله، شاهد تشدید جدی تحرکات دیپلماتیک و میانجیگرانه بین طرفین تخاصم هستیم.
گمانه‌زنی‌ها درباره مفاد مورد گفت‌وگو بین ایران و آمریکا
در این بین، العربیه در گزارشی به شرح مختصری از نکات کلیدی چارچوب اولیه پیش‌نویس مذاکرات آمریکا و ایران پرداخته و آورده؛
-«ایران می‌تواند ذخایر اورانیوم با غنای بالای خود را به کشور ثالثی که مورد توافق طرفین باشد منتقل کند یا سطح غنای آن را کاهش دهد.
-تنگه هرمز می‌تواند ظرف هفت روز پس از دستیابی به یک تفاهم اولیه، به روی تردد دریایی بین‌المللی بازگشایی شود.
-چین می‌تواند به‌طور بالقوه نقش ضامن اجرای هرگونه توافق و پایداری آن را بر عهده بگیرد.
-مذاکرات مستقیم ایران و آمریکا می‌تواند به‌جای استانبول، در دوحه برگزار شود.
-اقدامات ایران در پرونده هسته‌ای و حوزه امنیت دریایی، با اقدامات مشخص و تعریف‌شده آمریکا برای کاهش تحریم‌ها، محاصره‌ها و محدودیت‌های اقتصادی همراه خواهد شد.
-یک سازوکار مستقل راستی‌آزمایی، پیش از ورود به هر مرحله بعدی از اجرای توافق، میزان پایبندی طرفین به تعهداتشان را ارزیابی خواهد کرد.
-هیچ‌یک از دو طرف ملزم نخواهد بود بدون دریافت تعهدات متناظر و قابل راستی‌آزمایی مستقل از طرف مقابل، امتیازات قابل‌توجهی واگذار کند.
-یک سازوکار حل‌وفصل اختلافات با مشارکت میانجی‌ها و طرف‌های ضامن، به تأخیرها یا نقض تعهدات رسیدگی خواهد کرد تا از تشدید دوباره تنش‌ها و بازگشت به درگیری نظامی جلوگیری شود.»
نقش‌آفرینی فعال کانال دوحه بین تهران و واشنگتن
العربیه، همچنین در گزارش دیگری نیز به نقش‌آفرینی قطر به عنوان یک میانجی فعال بین تهران و واشنگتن ارجاع داده و ضمن اشاره به گفت‌وگوهای کنونی در دوحه، عنوان کرده؛ «منابع آگاه می‌گویند کمیته‌هایی در ایران برای بررسی پیشنهادهای آمریکا درباره پرونده هسته‌ای تشکیل شده‌اند؛ این اقدام پس از «پیام مثبت ونس»(نامه اخیر معاون رئیس جمهور آمریکا به دبیر شعام در ایران) صورت گرفته است.»
آنگونه که در این گزارش آمده؛ منابع مورد ادعای العربیه به این رسانه گفته‌اند؛ «هیئتی ایرانی در قطر حضور دارد تا «مسائلی را که به توضیحات و شفاف‌سازی‌های بیشتری نیاز دارند» بررسی کند. فضای مثبتی بر روند مذاکرات حاکم است و انتظار می‌رود در آینده نزدیک گشایشی در این مذاکرات حاصل شود. ایران در ازای بازگشایی تنگه هرمز، خواستار دریافت تضمین‌هایی درباره توقف دائمی و فراگیر جنگ شده است. مذاکرات درباره مجموعه‌ای از گام‌های متوالی در جریان است و هنوز هیچ پیشنهاد جامع و کاملی نهایی نشده است.»
مذاکرات غیرمستقیم در قطر
در همین باره اما روزنامه «العربی الجدید» هم نوشته: «یک منبع ایرانی اعلام کرد که یکی از معاونان وزیر امور خارجه ایران، عباس عراقچی، هم‌اکنون در دوحه حضور دارد تا «تعاملات با میانجی قطری را تسهیل کند.»
این در حالی است که دوحه امروز(شنبه) میزبان دور جدیدی از مذاکرات است. مذاکراتی که یک روز پس از گفت‌وگوهای فشرده هیئت مذاکره‌کننده قطر-به ریاست مشاور ارشد نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه این کشور-در تهران برگزار می‌شود. گفت‌وگوهایی که به پیشرفتی در مذاکرات غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن منجر شد و زمینه همراهی هیئت مذاکره‌کننده ایرانی با همتای قطری خود در سفر بازگشت به دوحه را فراهم کرد. این منبع ایرانی خاطرنشان کرد: «مذاکرات با طرف آمریکایی از طریق میانجی و به‌صورت غیرمستقیم انجام می‌شود، نه به‌صورت مستقیم.» این خبر در حالی در این روزنامه عرب منتشر شده که روز گذشته، همین رسانه مدعی شده بود که مذاکرات بین ایران و آمریکا به صورت مستقیم در دوحه برگزار خواهد شد.
پیش‌تر نیز، رسانه آمریکایی آکسیوس در خصوص این مذاکرات خبر داده بود که هیئت قطری در طول مذاکرات روز گذشته که یک روز کامل نیز به طول انجامید به صورت مستمر با کاخ سفید در ارتباط بوده و محتوای گفت‌وگوها را با واشنگتن مبادله کرده است.
زمزمه حمله ترامپ در صورت شکست در انتخابات
همچنین، زمزمه‌هایی درباره احتمال اقدامی انتحاری از سوی دونالد ترامپ علیه تهران در صورت شکست در انتخابات میان‌دوره‌ای در آمریکا در محافل دیپلماتیک در حال طرح است. زمزمه‌ای که پیش‌تر نیز با قبول تلویحی شکست در مقابل دموکرات‌ها از سوی ترامپ تقویت شده بود و حالا در حال قوت گرفتن است.
در همین رابطه، یک مقام آمریکایی به «آکسیوس» گفته که اگر جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای با شکست سنگینی مواجه شوند، ممکن است ترامپ تمایل بیشتری به صدور فرمان آغاز یک عملیات نظامی گسترده پیدا کند.»
این مقام آمریکایی اضافه کرده: «اگر ترامپ احساس کند تحقیر شده یا به حاشیه رانده شده است، دست به اقدامی جسورانه خواهد زد. این همان چیزی است که همه به طرف ایرانی می‌گویند؛ بهترین فرصت ایران برای دستیابی به توافق، همین حالاست.» در همین ارتباط اما، «ام‌اس ناو» نیز نوشته بود؛ «با کاهش حمایت جمهوری‌خواهان از جنگ و حرکت سومین ناو هواپیمابر به سمت منطقه، ترامپ در حال بررسی حمله‌ای دیگر به ایران است؛ حمله‌ای که امیدوار است به پایان جنگ منجر شود. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، قصد دارد پس از برگزاری انتخابات میان‌دوره‌ای، حملات به ایران را از سر بگیرد؛ این در حالی است که قدرت سیاسی داخلی او در دو سال پایانی ریاست‌جمهوری‌اش رو به کاهش خواهد گذاشت و انتظار می‌رود تمرکز او به سمت سیاست خارجی معطوف شود.»
به گفته سه مقام ارشد کشورهای عربی حوزه خلیج فارس که به شرط ناشناس ماندن و با هدف افشای گفت‌وگوهای حساس این موضوع را مطرح کرده‌اند، دولت ترامپ به متحدان خود در منطقه اطلاع داده است که برای یک دور کوتاه اما شدید از حملات، از چهارم نوامبر، یعنی یک روز پس از انتخابات میان‌دوره‌ای، آماده باشند.
روزنامه وال‌استریت ژورنال پیش‌تر گزارشی درباره اطلاع‌رسانی دولت ترامپ به کشورهای عربی حوزه خلیج فارس منتشر کرده بود.
دو محور کلیدی مانع بر سر توافق
یک مقام آمریکایی گفت تاکنون دو خواسته متعارض مانع پیشرفت مذاکرات شده است:
-اصرار دولت ترامپ بر اینکه ایران برای ازسرگیری مذاکرات، امتیازاتی در زمینه هسته‌ای بدهد.
-تأکید ایران بر اینکه آمریکا ابتدا محاصره دریایی را لغو کند، دارایی‌های مسدودشده ایران را آزاد کند و اجازه فروش نفت را به این کشور بدهد.
به گفته منابع مطلع در منطقه؛ قطری‌ها تلاش می‌کنند تا ایران را متقاعد کنند که به‌عنوان اقدامی برای اعتمادسازی به بازرسان سازمان ملل اجازه بازدید از تأسیسات هسته‌ای بمباران‌شده خود را بدهد؛ اقدامی که آمریکا در مقابل آن با بخشی از کاهش تحریم‌ها پاسخ خواهد داد.
کانال اسلام‌آباد، همچنان فعال
لازم به اشاره که تحرکات دیپلماتیک روزهای اخیر به ایفای نقش توسط دوحه منحصر نمانده و ژنرال احمد شریف چودری، سخنگوی ارتش پاکستان بر عزم اسلام‌آباد بر تداوم اقدامات میانجیگرانه این کشور بین ایران و آمریکا تاکید کرده است.
این نظامی ارشد ارتش پاکستان و سخنگوی این ارتش در پاسخ به این پرسش که آیا سفرهای اخیر به تهران نشانه‌ای مثبت محسوب می‌شوند به رویترز گفته؛ « اگر قرار بر وجود نشانه‌های مثبت نبود، چرا فرمانده ارتش باید دو بار به آنجا سفر می‌کرد؟ بنابراین بله، قطعاً.»
مدیرکل روابط‌عمومی ارتش پاکستان همچنین، بدون نام بردن از نام خاصی به تحرکات جدی برای جلوگیری از توافق تهران و واشنگتن اشاره کرده و گفته؛ «همچنان عوامل مخرب و مخالفان قدرتمندی وجود دارند که تداوم درگیری را به نفع خود می‌دانند.»
ابوالفتح، تحلیلگر ارشد مسائل آمریکا در گفت‌وگو با آوش:
فقط یک معجزه می‌تواند جلوی ازسرگیری جنگ را بگیرد
در همین رابطه همینطور، امیرعلی ابوالفتح، تحلیلگر ارشد مسائل آمریکا در گفت‌وگویی با آوش، معتقد است؛ من از مفاد و جزئیات نامه ونس به دبیر شورایعالی امنیت ملی اطلاعی ندارم. ترامپ در ادعایی عنوان کرده که این نامه در خصوص مسائل مربوط به موارد پزشکی و اقلام دارویی بوده و البته این ادعا نیز واقعی نیست. من از چند و چون این نامه مطلع نیستم اما به هر حال به رغم اینکه خوشبینی برای خروجی این تحرکات وجود داشته باشد، تلاش‌هایی برای رقم زدن یک اتفاق مثبت در حال انجام است.
حتی در صورت ازسرگیری جنگ نیز مذاکرات ادامه پیدا می‌کند
وی افزود: میانجیگران بین‌المللی و منطقه‌ای نیز تا آخرین لحظه تلاش‌های خود را در این رابطه به کار می‌بندد و این تحرکات متوقف نشده است. ضمن اینکه حتی در صورت ازسرگیری جنگ نیز این مذاکرات ادامه پیدا می‌کند. کمااینکه در جنگ دوازده روزه نیز شاهد آن بودیم که وزیرخارجه در میانه جنگ می‌گفت که با ویتکاف در حال رد و بدل کردن پیام‌هایی بوده که همین هم، بخشی از یک مذاکره بوده است.
این تحلیلگر ارشد مسائل آمریکا، اضافه کرد: به شخصه به نتیجه این تلاش‌ها، خیلی خوشبین نیستم. چرا که آنچه که آمریکا از ایران می‌خواهد و آنچه تهران حاضر به انجام آن است، فاصله بسیار زیادی دارد. امیدوارم که اشتباه کنم اما به نظر می‌رسد که این تحرکات، خیلی شانسی برای حصول به یک توافق ندارد.
جنگ دوباره ایران و آمریکا، دیر و زود دارد اما سوخت و سوز، نه!
ابوالفتح، همچنین در پاسخ به این سوال که آیا در نهایت جنگ می‌شود یا خیر، تصریح کرد: این سوال را به نظرم باید از فرمانده نیروهای مسلح آمریکا، وزیر جنگ این کشور، رئیس ستاد مشترک، فرمانده سنتکام و افرادی در این موقعیت بپرسیم! من فکر می‌کنم که فقط یک معجزه می‌تواند جلوی ازسرگیری جنگ را بگیرد. به عبارت دیگر، جنگ دوباره ایران و آمریکا، دیر و زود دارد اما سوخت و سوز، نه! یک روز که فقط یک تعداد محدود از آن در کاخ سفید خبر دارند، وقوع جنگ دوباره علیه ایران توسط آمریکا قطعی خواهد بود.
این کارشناس مسائل سیاست خارجی، همچنین در پایان نیز، یادآور شد: البته همین حالا که داریم در این باره صحبت می‌کنیم، هنوز نشانه‌ای از این مسئله به چشم نمی‌خورد اما، آنچه به صورت غیرعلنی در جریان است را ما از آن بی‌خبریم! اگر بر اساس اطلاعات علنی و آشکار بخواهیم صحبت کنیم، باید گفت که مناسبات کنونی درباره مساله، خیلی برای حصول به توافق، امیدوارکننده نیست.
