نفس بند آمده کسب و کارهای آنلاین زیر ضرب قطع و محدودیت اینترنت

حالا دیگر حدود 7 روز از خاموشی اینترنت جهانی در ایران می‌گذرد و هر چند آتش اعتراضات نیز خاموش شده اما همچنان اخبار حکایت از ادامه قطع اینترنت جهانی در کشور دارد. تجربه‌ای که پیش از این نیز یک‌بار ایرانی‌ها 6 سال و دو ماه پیش و در آبان 1398 تجربه کرده بودند. روندی که در آن زمان یک هفته به طول انجامید و به نظر می‌رسد این بار نیز زمانی کمتر از آن در انتظارش نیست.
در زمان جنگ 12 روزه ایران و اسرائیل نیز برای حدود 48 ساعت تجربه خاموشی اینترنت جهانی و پس از آن روزها اختلال و بحران در نت تجربه شد اما به نظر می‌رسد دستکم تجربه دی 1404  را باید از همه این موارد جدا و خاص دانست.

در واقع پس از دوره قطع کامل اینترنت در آبان ۱۳۹۸ و محدودسازی اینترنت در پاییز ۱۴۰۱ و دستکم امسال در دو مقطع خرداد و تیر ۱۴۰۴ این بار و در پی شدت گرفتن ناآرامی‌ها (که از روز 7 دی ماه سال جاری و با اعتراض در بازار موبایل تهران و پس از آن بازار تهران آغاز شده بود) به ناگاه حوالی ساعت ۲۰ عصر روز ۱۸ دی ماه بود که اینترنت در سراسر کشور به‌طور کامل قطع شد و تقریبا بعد از ۱۲ ساعت بود که تازه این قطع کامل، به اینترنت ملی تبدیل شد.

دیجیاتو در اولین ساعات قطع و پیش از سراسری شدن آن در گزارشی به نقل از نت‌بلاکس اعلام کرد که اینترنت تهران و سایر مناطق ایران وارد فاز خاموشی دیجیتال شده است.  البته که نت بلاکس در گزارشی که روز 22 دی ماه منتشر شد نیز وضعیت فعالیت استارلینک‌ها در کشور را گزارش داده است. این گزارش تصریح دارد که ترافیک استارلینک در ایران طی ساعات اولیه اختلالی که ایجاد شده از حدود ۳۰ درصد به بیش از ۸۰ درصد کاهش یافت و در برخی نقاط حساس، تقریباً به صفر رسید.

محدودسازی اینترنت تجربه‌ای دردناک برای کسب و کارها

اما آن چه در این میان شاید مورد بی توجه ای تصمیم گیران درباره وضعیت اینترنت قرار گرفته ، آسیب بزرگ اقتصادی به بخش بزرگی از کسب و کارهای مجازی در ایران است.

در واقع تنها در فاصله 6 ماه دور تازه آسیب به کسب و کارهای مجازی و آنلاین با تکرار قطع اینترنت رقم خورده است.

آسیبی که در تیرماه سال جاری منجر به تعدیل نیرو و هم‌چنین آسیب اقتصادی جدی به این کسب و کارها شده بود حالا دوباره و این بار در وسعتی شاید بزرگ‌تر پیش روی آنان است.

مسئله این جاست که بنا بر گزارش‌های رسمی موجود، قطع یک‌هفته‌ای اینترنت در آبان ۹۸ بیش از یک میلیارد دلار خسارت به همراه داشت و با توجه به شرایط مشابه سال ۱۴۰۴، خسارت وارده به اقتصاد دیجیتال ایران می‌تواند از این هم بیشتر باشد.

چنان که حتی «مرکز توسعه تجارت الکترونیکی» ارزش معاملات الکترونیکی سال ۱۴۰۳ را بیش از ۱۱۰۰ همت اعلام کرد، اما سهم فعالان حقیقی کوچک با فیلترینگ به‌شدت کاهش یافت.

با بیش از 2 میلیون فعال اقتصادی در اینستاگرام چه خواهیم کرد؟

همچنین باید به یاد آورد که رضا الفت نسب، رئیس اتحادیه کسب و کارهای مجازی، در تیرماه سال جاری و با اشاره به هزینه‌های قطع اینترنت در آن زمان خبر داده بود که «تعداد پیج یا صفحات اینستاگرامی که بر این بستر خود را معرفی می‌کنند یا محصول و خدمت یا مغازه دارند و فروشگاه خود را معرفی می‌کنند به میلیون‌ها کسب و کار می‌رسد؛ اما تعداد کسب و کارهایی که تنها در بستر اینستاگرام به صورت جدی فعال‌اند و از این طریق امرار معاش می‌کنند حداقل ۲۰۰ هزار کسب و کار با یک تا ۱۰ نفر نیروی مستقیم هستند.»

این سخنان رئیس اتحادیه کسب و کارهای مجازی در تیرماه سال جاری حکایت از این دارد که دست‌کم ۲۰۰ هزار شغل در زمان قطع اینترنت به طور کامل از امکان فعالیت محروم شده‌اند و در عین حال حتی بعد از بازگشت اینترنت به شرایط معمول پیش از جنگ که آن هم چندان قابل قبول نبود، باز هم نتوانستند خود را از زیر فشار نجات بدهند.

کما این که براساس گزارش آزادی اینترنت در سال ۲۰۲۵، ایران در جایگاه سومین کشور جهان با بیشترین محدودیت اینترنت قرار دارد و ایران در میان کشورهای منطقه خاورمیانه نیز در پائین‌ترین جایگاه از نظر اینترنت قرار دارد؛ جایی که عربستان سعودی با امتیاز ۲۵، بحرین با امتیاز ۲۸ و امارات با امتیاز ۳۰ به عنوان بدترین کشورهای خاورمیانه از نظر اینترنت هم بالاتر از آن هستند. در این بررسی‌ها عراق با امتیاز ۴۰، اردن با امتیاز ۴۷ و لبنان با امتیاز ۵۰ دیگر کشورهای خاورمیانه هستند که در دسته کشورهای با آزادی نسبی در اینترنت قرار گرفته‌اند.

قطعی اینترنت ایران در جدیدترین دور خود نیز، اکنون در شرایطی وارد روز هفتم می‌شود که  بیش از ۷۰ میلیون نفر در ایران از اینترنت استفاده می‌کنند و همچنین بر اساس داده‌های مرکز آمار ایران زندگی ۱۱ میلیون ایرانی، کاملا به اینستاگرام وابسته شده است.

انجمن صنفی کسب‌وکارهای اینترنتی پیش از این به شکل خوش‌بینانه اعلام کرده بود در ازای هر ساعت قطعی اینترنت، شاهد زیان بیش از ۱.۵ میلیون دلاری به کسب‌وکارها هستیم. 

این انجمن در زمستان ۱۴۰۱ تاکید کرده بود که بیش از ۴۰۰ هزار کسب‌وکار کوچک و متوسط که معیشت میلیون‌ها ایرانی به آن‌ها وابسته است، در معرض نابودی کامل قرار گرفته‌اند و همین حالا هم شاهد موج گسترده‌ای از تعدیل نیروها، توقف سرمایه‌گذاری در اکوسیستم استارت‌آپی و همینطور اعلام توقف فعالیت شرکت‌ها یا به عبارت دیگر ورشکستگی آن‌ها هستیم. 

زیانی که کسب و کارهای مجازی تجربه می کنند

از سوی دیگر براساس گزارشی که سازمان نظام صنفی رایانه‌ای استان تهران از تاثیر محدودیت‌ها و قطع اینترنت پس از اعتراضات شهریور ماه ۱۴۰۱ منتشر کرد، بیش از ۴۱ درصد شرکت‌ها در آن برهه خاص ۲۵ تا ۵۰ درصد درآمد خود را در آن مدت از دست داده و حدود ۴۷ درصد هم بیشتر از ۵۰ درصد کاهش فروش داشتند.

در ادامه این گزارش از شرکت‌ها پرسیده شده بود در صورت تداوم این محدودیت‌ها میزان خسارت روزانه آن‌ها یعنی ترکیب فروش از دست رفته و هزینه اضافه شده چقدر خواهد بود؟ 

نتایج مربوط به این گزارش که داده‌های آن متعلق به سال ۱۴۰۱ است، نشان می‌دهد ۵۳ درصد روزانه ۵۰ میلیون تومان، ۲۱ درصد ۵۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان، حدود ۱۸ درصد بین ۱۰۰ تا ۵۰۰ میلیون تومان و قریب به ۸ درصد روزانه بالاتر از ۵۰۰ میلیون تومان خسارت می‌بینند. 

اما قربانیان محدودیت اینترنت ایران تنها فروشگاه‌های کوچک فعال در اینستاگرام نیستند؛ پلتفرم‌های بزرگ داخلی هم از محدودیت دسترسی کاربران به اینترنت آزاد، بی‌اعتماد شدن کاربران و کاهش تراکنش‌ها آسیب می‌بینند. 

چنان که در تجربه‌های گذشته نیز مدیران برخی از پلتفرم‌ها تایید کرده‌اند که رشد آن‌ها درپی قطع و اختلال اینترنت متوقف شده و در برخی بخش‌ها با کاهش چشمگیر کاربران روبه‌رو شده‌اند.

بیش از ۲ میلیون کسب و کار در خطر

همچنین آمارهای موجود از سوی دبیر شورای عالی فضای مجازی در تابستان سال جاری نیز نشان می‌دهد حدود ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار کسب و کار در ایران روی این بستر مشغول فعالیت هستند و تبلیغات و فروش دارند.

کافی است بزرگی این آمار را با اشتغال بسیار اندک ایجاد شده تنها بخش خودروسازی مقایسه کنیم تا بدانیم قطع اینترنت می‌تواند چه تاثیر فلج کننده‌ای بر زندگی شهروندان بگذارد و اگر قطعی و کندی اینترنت طولانی شود، بیشترین ضربه به کسب و کارهای مجازی وارد خواهد آمد و سابقه پیشین نشان می‌دهد حتی پس از بازگشت وضعیت اینترنت به حالت عادی، بسیاری از کسب و کارهای خرد حاضر در پلتفرم‌های آنلاین نتوانستند جایگاه پیشین خود را پس بگیرند. 

کما این که پس از قطع اینترنت در سال ۹۸، نزدیک به ۱۸ هزار کسب و کار در اینستاگرام، به وضعیت سابق بازنگشتند و حتی سه روز اینترنت ملی در خرداد سال ۱۴۰۴ و اختلال گسترده در تیرماه سال جاری نیز خسارت‌های جدی به کسب و کارهای مجازی وارد کرد و تقریبا برخی از این کسب و کارها را برای همیشه نابود کرد.
همچنین گزارش بانک جهانی نیز نشان می‌دهد قطع اینترنت ایران در سال ۲۰۱۹ (یک هفته کامل) خسارتی بین ۱ تا ۱.۵ میلیارد دلار به اقتصاد وارد کرد و با تکرار شرایط مشابه در سال ۲۰۲۶، نمی‌توان تأثیر اقتصادی آن را به‌ویژه در حوزه کسب‌وکارهای آنلاین و خدمات دیجیتال دست‌کم گرفت.

حال به نظر می رسد در شرایط رکود اقتصادی کشور، دولت در بزنگاهی سخت گرفتار شده و بزنگاهی که اینترنت جهانی قطع شده و دولت از یک سو باید پاسخگوی نیازهای معیشتی شهروندان و موضوع اشتغال آنان باشد و از سوی دیگر نهادهای امنیتی مربوطه را مطمن و قانع کند که بازگشت اینترنت جهانی به کشور بار دیگر سبب ساز اختلال های امنیتی در کشور نخواهد شد.
آزمونی سخت که باید دید دولت چگونه از گردنه آن عبور می‌کند.