فولاد، پیشران اقتصاد کلان در نبرد با ناترازیها
تحریریه آوش/ صنعت فولاد با چشم انداز تولید ۵۵میلیون تن در افق ۱۴۰۴ هدفگذاری شد، اما عدم توسعه متناسب در زیرساختهای مهمی همچون توسعه اکتشاف و استخراج ماده اولیه، توسعه انرژی و همچنین حمل و نقل سبب شده است تا این چشم انداز تاکنون محقق نشود و برنامه ریزیها تا افق ۱۴۰۸ بازنگری شود
اقتصاد ایران برای رهایی از اتکا به نفت و تکانههای این محصول استراتژیک بازارهای بین المللی و اثرات آن بر متغییرهای اقتصاد کلان و همچنین عبور از اقتصاد تک محصولی، در دو دهه اخیر با تمرکز بر ظرفیتهای داخلی به سمت توسعه و بهرهوری بخشهای مهمی رفته است که مسلما زنجیره صنعت فولاد در این مسیر نقش بسیار پر رنگی داشته است.
طبق مطالعات زمین شناسی، ایران به بیش از ۳.۳ میلیارد تن ذخایر سنگ آهن بهعنوان ماده اولیه در بالادست زنجیره فولاد دسترسی داشته است که در پنجاه سال اخیر حدود ۱.۴ میلیارد تن از این ذخایر استخراج شده است و همچنان قابلیت استفاده از ۲ میلیارد تن ذخیره سنگ آهن تا دو دهه آینده قابل برنامهریزی و سیاستگذاری است. پراکندگی معادن سنگ آهن در ایران به گونهای است که ۴۰درصد معادن در شمال شرقی ایران و با بیشترین فاصله از فلات مرکزی و همچنین آبهای بینالمللی در محدوده سنگان قرار گرفته و دو استان یزد و کرمان نیز حدودا ۵۰درصد معادن سنگ آهن را در خود جای دادهاند. در کنار ظرفیتهای داخلی، افغانستان بهعنوان کشور همجوار و همسایه ایران دارای یکی از بزگترین پهنههای سنگ آهن در ادامه پهنه سنگان ایران است که در حال حاضر به دلایل سیاسی و عدم و جود زیرساخت مناسب، امکان اکتشاف و استخراج از این معادن میسر نیست؛ اما در میان مدت و با بروز کمبود مواد اولیه میتواند یکی از محلهای مناسب جهت رفع کسری مواد اولیه در ایران باشد.
در این میان دسترسی به ذخایر عظیم نفت و گاز، سبب شده است سیاست صنعتی فولاد به سمت استفاده از تکنولوژی قوس الکتریکی در برابر تکنولوژی کوره بلند هدایت شود که همین موضوع ایران را در کنار هند به عنوان بزرگترین تولیدکنندگان آهن اسفنجی در جهان قرار داده است. در حال حاضر به طور میانگین ۷۰درصد فولاد جهان با روش کوره بلند و ۳۰درصد با روش قوس الکتریکی تولید میشود که این نسبت در کشور ایران برعکس است.
در کنار مزیت نسبی دسترسی به منابع گاز، صنعت فولاد با چشم انداز تولید ۵۵میلیون تن در افق ۱۴۰۴ هدفگذاری شد، اما عدم توسعه متناسب در زیرساختهای مهمی همچون توسعه اکتشاف و استخراج ماده اولیه، توسعه انرژی و همچنین حمل و نقل سبب شده است تا این چشم انداز تاکنون محقق نشود و برنامه ریزیها تا افق ۱۴۰۸ بازنگری شود. شایان ذکر است در حال حاضر ظرفیت اسمی تولید فولاد در ایران به حدود ۵۵ میلیون تن رسیده است؛ اما متوسط نرخ بکارگیری ظرفیت اسمی در سالیان اخیر حدودا ۶۶درصد بوده است. یکی از نکات مهم در تاثیر ناترازیها بر افت کلی صنعت فولاد، نقش کم این صنعت در مصرف نهادههای مهمی همچون انرژی است که انتظار میرود متناسب با این شرایط فشار ناترازی انرژی بر صنعت فولاد کمتر از گذشته شود. در حالی این صنعت در سالیان اخیر از نبود انرژی در فصول مختلف سال رنج میبرد که بر اساس آمار موجود، سهم صنعت در مصرف آب فقط ۰.۲درصد است. همچنین صنعت فولاد ۸درصد از برق کشور را مصرف میکند و مصرف گاز در این صنعت از کل مصرف کشور فقط ۵.۳درصد است.
در حالی که صنعت فولاد به طور میانگین در دهه اخیر ۱۵درصد از ارزش ریالی صادرات غیر نفتی را بر عهده دارد؛ اما ناترازیها سبب شده است تا ضمن توقف طرحهای توسعه؛ طرحهای فعلی نیز با تحمل هزینه توقفهای متعدد در فصول تابستان و زمستان با بهای تمام شده بالا فعالیت کنند که نهایتا این موضوع سب کاهش سودآوری بنگاههای بزرگ این صنعت میشود. در این حالت و با افت سودآوری این صنعت، مسلما انگیزه برای سرمایهگذاری در صنعت فولاد کاهش خواهد یافت. در صورت تداوم این رویکرد، جایگاه صنعت فولاد بهعنوان یکی از مهمترین پیشرانهای اقتصادی در سالهای اخیر به حاشیه خواهد رفت و با افت سودآوری صنعت، ارزآوری آن نیز به عنوان یکی از رموز موفقیت این صنعت در اقتصاد داخلی کم رنگ خواهد شد.
در حال حاضر مطالعات طرح جامع فولاد در کشور بیان میکند که سرمایهگذاری صورت گرفته در صنعت فولاد کشور با ظرفیت تولید ۵۲ میلیون تن (در کل زنجیره و زیرساختهای موجود) عددی بالغ بر ۱۵ میلیارد یورو بوده و طرحهای توسعهای موجود به حدود ۵ میلیارد یورو منابع نیاز خواهند داشت. این در صورتی است که اگر قرار بر توسعه متوازن و رفع ناترازیها در سایر بخشهای زیرساختی باشد، کشور نیازمند سرمایهگذاریهای کلان است. برای مثال بر اساس «مطالعات دفتر راهبردی و نظارت بر انتقال و توزیع برق» که در پاییز ۱۴۰۲ صورت گرفته است، رفع ناترازی در صنعت برق تا سال ۱۴۰۸ به ۵۵ میلیارد دلار سرمایه گذاری نیاز دارد. علاوه بر این گزارش «رﻓﻊﻧﺎﺗﺮازی اﻧﺮژ و ﻋﺎدﻻﻧﻪﺳﺎزی پایدار و ﺟﺎﻣﻊ ﯾﺎراﻧﻪ اﻧﺮژی» که در بهمن ماه ۱۴۰۳ تهیه شده است، سرمایهگذاری مورد نیاز برای رفع ناترازی گاز را بیش از ۷۰ میلیارد دلار اعلام کرده است. پس صنعت فولاد در حالی به افقهای پیش بینی شده با کمترین انحراف خواهد رسید که سایر بخشها و صنایع جانبی به ویژه در حوزه انرژی نیاز به سرمایهگذاری و همچنین برنامه ریزی بلند مدت خواهند داشت.
در کنار رفع ناترازی در انرژی، صنعت فولاد از کمبود مواد اولیه در افق ۱۴۰۷ نیز رنج خواهد برد. در حال حاضر اگرچه نرخ بکارگیری ۶۶درصدی در تولید فولاد میانی سبب شده است که گاهی در زنجیره حتی شاهد مازاد عرضه و نهایتا صادرات و خام فروشی محصولات بالا دست زنجیره باشیم؛ اما در صورت تحقق هدف تولید ۵۵ میلیون تنی فولاد میانی، بیش از ۱۶۰ میلیون تن سنگ آهن نیاز خواهیم داشت. این میزان از سنگ آهن مورد نیاز ممکن است در افق ۱۴۰۷ در کشور تامین نشود، چرا که عدم توسعه معدنکاری نوین و دیجیتال و عدم توسعه اکتشافات در معادن موجود، کسری ۳۵ میلیون تنی سنگ آهن را به همراه خواهد داشت. در سال ۱۴۰۳ (بر اساس آمار تکمیلی و موجود) میزان استخراج از معادن سنگ آهن کشور به ۱۳۰ میلون تن رسیده است.
فولاد و استفاده از فرصت صادرات
با رفع ناترازیها و تداوم تولید، اما مازاد تولید فولاد میانی در کشور نیازمند برنامهریزیهای مدون به ویژه در بخش صادرات و یا تحریک تقاضای داخلی است. طبق مطالعات طرح جامع فولاد کشور، ۵۱درصد از فولاد کشور در بخش ساختمان و زیرساخت مصرف میشود. خودروسازی و سایر حمل و نقل و تجهیزات مکانیکی ۳۲درصد از فولاد کشور را مصرف میکند و لوازم خانگی تولید داخل و تجهیزات الکتریکی سهم ۶درصدی در مصرف فولاد دارند. با توجه به رکود حاکم بر بخش مسکن در سالهای اخیر و همچنین سرعت پایین اجرای طرحهای عمرانی کشور در حال حاضر متوسط مصرف ظاهری فولاد در کشور حدودا ۲۱ میلیون تن بوده و مازاد عرضه فولاد میانی به بازارهای جهانی صادر میشود. اما وضع تعرفههای بینالمللی و همچنین سایر تعرفههای مرتبط با فولاد سبز و محدودیت تولید کربن ممکن است در آینده تهدیدی برای حضور فولاد ایران در بازارهای جهانی باشد که نهایتا این موضوع ارزآوری این صنعت را تهدید خواهد کرد.
صنعت فولاد ایران در حالی توانسته است در سالهای اخیر رتبه دهم بین تولید کنندگان جهانی فولاد را به خود اختصاص دهد که همچنان سایه ناترازیها و تحریم بر این صنعت پررنگتر از قبل میشود. در حال حاضر تولید فولاد در جهان به مرز ۱.۹ میلیارد تن رسیده است که بیش از ۹۵۰ میلون تن از این میزان فولاد در کشور چین بهعنوان یکی از اقتصادهای بزرگ تولید و مصرف میشود. طبق برآوردهای انجمن جهانی فولاد، میزان تولید این محصول در جهان در سال ۲۰۲۷ میلادی به مرز یک میلیارد و ۹۳۷ میلیون تن خواهد رسید و به نظر میرسد جهان در سال ۲۰۲۷ میلادی با حدود ۲۲ میلیون تن مازاد عرضه مواجه شود.
اهمیت بازار چین برای بازار فولاد ایران
طبق آمار انجمن جهانی فولاد و اطلاعات موجود نمیتوان از نقش چین در بازار فولاد چشمپوشی کرد. چین در حالی حدود نیمی از تولید و مصرف فولاد را به خود اختصاص داده است که بخش عمدهای از این محصول در بخش املاک و خودروسازی مصرف میشود. بخش املاک چین حدود ۳۰ درصد از تولید ناخالص داخلی و حدود ۳۵ درصد از کل مصرف داخلی چین را تشکیل میدهد. در همین راستا و به منظور جلوگیری از تاثیر رکود بخش مسکن بر صنعت فولاد چین از سال ۲۰۲۳ در برنامه «ارتقاء تجهیزات در مقیاس بزرگ» و برنامه «افزایش سرمایهگذاری سالانه در تجهیزات صنعتی، کشاورزی، ساخت و ساز، حمل و نقل و...» افزایش تقاضای ورق نورد سرد فولادی و ورق گالوانیزه را به میزان حداقل ۲۵درصد و تا سال ۲۰۲۷ را برنامهریزی کرده است.
اما نکته مهم در خصوص اقتصاد چین، کندشدن شتاب رشد اقتصادی چین و کاهش میزان رشد اقتصادی به محدودههای زیر ۵درصد است. مسلما هر تکانهای در مسیر رشد اقتصادی چین میتواند عمده فلزات اساسی و کامادیتیها را با نوسان قیمت و همچنین رکود در بنگاهها مواجه کند که فولاد هم از این موضوع مصون نیست.
در مجموع به نظر میرسد صنعت فولاد در جهان تحت تاثیر سیاستهای چین در حوزه برنامههای رشد و توسعه اقتصادی عمل میکند و هر تغییری در برنامههای این بازیگر اصلی صنعت، میتواند کلیات صنعت را دچار تحول نماید. دراین میان پس از چین لازم است در میان مدت نگاهی به اقدامات توسعهای و برنامههای شهرسازی و ایجاد تقاضا در بخش فولاد در اقتصاد هند را نیز مطالعه و بررسی نماییم.
