استیصال امریکا

روزنامه اعتماد گفتگوئی را با مرتضی مکی منتشر کرده است:

در حالی که فضای دیپلماتیک میان ایران و امریکا به‌ گفته منابع متعدد در «آستانه یک تصمیم تعیین‌کننده» قرار گرفته، مجموعه‌ای از تحرکات همزمان در واشنگتن، تهران و پایتخت‌های منطقه، نشانه‌هایی متناقض از نزدیک ‌شدن یا فروپاشی توافق احتمالی را آشکار کرده است. از یک‌سو نشست دو ساعته دونالد ترامپ در «اتاق وضعیت» کاخ سفید با تیم امنیت ملی و از سوی دیگر اظهارات مقامات ایرانی و گزارش رسانه‌های بین‌المللی، از رسیدن مذاکرات به مرحله‌ای حساس حکایت دارد؛ مرحله‌ای که در آن، هم سخن از «تفاهم سیاسی اولیه» مطرح است و هم تاکید بر باقی‌ماندن اختلافات کلیدی. در همین حال، برخی منابع از تدوین متن یک «یادداشت تفاهم تعهد در برابر تعهد» خبر می‌دهند، درحالی که ترامپ از «لزوم سودمندی توافق برای امریکا» سخن گفته و همزمان ادعاهایی درباره محاصره و مواد هسته‌ای مطرح کرده است؛ ادعاهایی که از سوی منابع ایرانی «آرزوهای شخصی» توصیف شده است. در این میان، اختلاف بر سر سازوکار رفع تحریم‌ها، سرنوشت مواد غنی‌ شده و ترتیبات منطقه‌ای همچنان پابرجاست. در این میان، درباره اینکه این تحرکات تا چه اندازه می‌تواند به توافق یا حتی تشدید تنش منجر شود، دیدگاه‌های متفاوتی میان تحلیلگران وجود دارد. برخی معتقدند فضای فعلی می‌تواند مقدمه‌ای برای یک توافق باشد که با وجود همه اختلافات، درنهایت به سمت مدیریت تنش حرکت کند. در مقابل، گروهی دیگر بر این باورند که همین تحرکات و پیام‌های متناقض می‌تواند نشانه‌ای از یک چرخش ناگهانی باشد؛ چرخشی که حتی احتمال بازگشت به گزینه‌های سخت‌تر و پرهزینه‌تر، ازجمله سناریوهای نظامی را نیز منتفی نخواهد کرد. با این حال، آنچه در هر دو نگاه مشترک است، شکنندگی شرایط فعلی و حساسیت بالای تصمیمات پیش‌رو است؛ شرایطی که هر تغییر کوچک در آن می‌تواند مسیر را به‌کلی دگرگون کند. در این رابطه روزنامه اعتماد با هدف ارزیابی شرایط پیش‌روی تهران و واشنگتن درخصوص احتمال امضای یادداشت تفاهم با هدف پایان جنگ با مرتضی مکی، کارشناس مسائل سیاست خارجی گفت‌وگو کرده است. مشروح این گفت‌وگو در ادامه می‌آید: 

مرتضی مکی، کارشناس مسائل سیاست خارجی در پاسخ به پرسش «اعتماد» درخصوص آخرین تحولات مرتبط با مذاکرات تهران و واشنگتن و ادعای اخیر ترامپ مبنی بر رفع محاصره دریایی ایران گفت: تا زمانی که جمهوری اسلامی ایران مواضع رسمی خود را درخصوص آخرین تحولات مذاکرات اعلام نکند، نمی‌توان اظهارنظر دقیقی در این رابطه داشت. با این حال با توجه به نوساناتی که در سیاست‌های امریکا وجود دارد، جمهوری اسلامی معتقد است همان روند مرحله‌بندی‌شده‌ای که به صورت تعهد در مقابل تعهد طراحی شده، اجرا شود. در آن صورت، ایران نیز در گام‌های بعدی می‌تواند گام‌های متفاوتی را بردارد. به باور مکی یکی از مهم‌ترین مسائل این است که امریکایی‌ها باید تعهد خود را نسبت به هرگونه توافق‌نامه‌ای نشان دهند. اما موضوع دیگر این است که صرف رفع محاصره نمی‌تواند نشانه‌ای از تعهد امریکایی‌ها باشد. اگر امریکایی‌ها به گفته‌های خود متعهد هستند، این پرسش مطرح می‌شود که چه تضمینی وجود دارد که به این تعهدات پایبند باقی بمانند. ازسوی دیگر می‌دانیم اسراییل و همچنین جریان‌های صهیونیستی در امریکا همچنان با شدت تمام در حال مانع‌تراشی در مسیر امضای توافق‌نامه میان ایران و امریکا هستند. به باور من، رفع محاصره به‌تنهایی نمی‌تواند نشانه آغاز این روند و اثبات تعهد امریکایی‌ها باشد.  این تحلیلگر روابط بین‌الملل در ادامه و در رابطه با ادعاهای اخیر ترامپ مبنی بر عدم آزادسازی دارایی‌های بلوکه شده کشورمان به عنوان نقطه اختلافی تهران و واشنگتن به «اعتماد» گفت: امریکایی‌ها امروز در وضعیت استیصال قرار گرفته‌اند. اگر قرار بود به دلیل این اختلاف، روند گفت‌وگوها به بن‌بست برسد، در طول این مدت بهانه‌ها و اتفاقات زیادی وجود داشت که می‌توانست دستاویزی برای توقف مذاکرات باشد. واقعیت این است که امریکایی‌ها در شرایطی گرفتار شده‌اند که از یک‌سو نمی‌خواهند این توافقنامه با یک دستاورد برای ایران به پایان برسد و از سوی دیگر راه روشنی برای خروج از وضعیت فعلی ندارند، چراکه اگر بخشی از پول‌های بلوکه‌شده ایران آزاد شود، عملا همان مسیری طی خواهد شد که در توافق برجام شاهد آن بودیم؛ مسیری که در آن طرفین در یک بازه زمانی مشخص درباره پیشبرد مذاکرات توافق کردند و در این فاصله بخشی از منابع مالی ایران آزاد شد. همین موضوع نیز بعدها با انتقادهای شدید شخص ترامپ نسبت به سیاست‌های دولت اوباما همراه گشت. به گفته مکی حال نیز به نظر می‌رسد همین استیصال و درماندگی موجب شده که امریکا همچنان در امضای توافقنامه تعلل کند. اینکه این روند در نهایت به کجا خواهد رسید، موضوع دیگری است، اما تجربه‌ای که در میانه مذاکرات به ایران تحمیل شد، باعث شده تهران دیگر با نگاه گذشته وارد چنین روندی نشود. به اعتقاد من، امریکایی‌ها درنهایت ناچار به تصمیم‌گیری خواهند بود. اگر بخواهند شرایط را به وضعیت پیش از جنگ بازگردانند، باید بپذیرند که بازگشت کامل به آن شرایط امکان‌پذیر نیست. اما اگر به دنبال یافتن راهی برای خروج از این باتلاق استراتژیک باشند، گزینه‌ای جز حرکت به سمت توافقی موقت یا محدود نخواهند داشت. ازسوی دیگر، شرایط داخلی امریکا، برگزاری جام جهانی و همچنین بحران انرژی در سطح جهانی، اجازه نمی‌دهد واشنگتن برای مدت نامحدود این وضعیت را ادامه دهد یا در این عرصه بدون محدودیت با جمهوری اسلامی بازی کند. مکی در پاسخ به دیگر پرسش «اعتماد» در رابطه با گمانه‌زنی‌ها پیرامون انتقال 400 کیلو مواد شکافت‌زا به پکن درپی تقویت نقش چین در روند مذاکرات تهران و واشنگتن گفت: درباره نقش‌آفرینی چین در مذاکرات اخیر، می‌توان گفت پکن در موقعیتی قرار گرفته که فرصت‌هایی را در سطح منطقه برای خود ایجاد کرده است. اینکه این مداخله تا چه اندازه و در چه سطحی ادامه پیدا کند، به راهبرد کلی چین بازمی‌گردد. به نظر می‌رسد چینی‌ها به دنبال توافقی هستند که هم بتواند به نوعی امریکایی‌ها را در سطح منطقه مهار کند و هم زمینه افزایش نفوذ خود در این منطقه را فراهم سازد، بدون آنکه لزوما وارد تنش جدی و مستقیم با امریکا شوند. در عین حال، این نگاه وجود دارد که چین این‌بار رویکرد فعال‌تری درقبال مذاکرات ایران و امریکا اتخاذ کرده و از برخی جهت‌گیری‌ها در قبال ایران حمایت می‌کند. شاید نقش چین به‌ ویژه از این جهت پررنگ شده که گفته می‌شود هرگونه توافق احتمالی درنهایت باید از مسیر شورای امنیت سازمان ملل نیز عبور کند. در این چارچوب، چین می‌تواند ابزارهایی برای تضمین یا تغییر برخی مفاد توافق در برابر فشارهای امریکا داشته باشد و در فرآیند تصویب یا جلوگیری از برخی تصمیمات نقش ایفا کند. مکی در ادامه خاطرنشان کرد: اگرچه اشاره‌هایی نیز ازسوی طرف امریکایی مطرح شده مبنی بر اینکه مواد غنی ‌شده، ازجمله مواد نزدیک به سطح ۶۰درصد، ممکن است تحت نظارت آژانس بین‌المللی و رضایت ایران و نیز با مشارکت چین مدیریت شود. البته این موضوع ازسوی برخی منابع چینی چندان قابل اتکا و دقیق ارزیابی نمی‌شود. از طرفی به اعتقاد من موضوع غنی‌سازی و سطح آن همچنان یکی از محورهای حساس مذاکرات باقی مانده و هرگونه توافق در این حوزه، نیازمند هماهنگی و توافق دقیق میان طرف‌هاست. حال نیز اگر سازوکاری طراحی شود که در آن امریکایی‌ها در قبال این مواد، تعهدات لازم را بپذیرند و همزمان گام‌هایی در جهت آزادسازی پول‌های بلوکه‌شده و رفع تحریم‌ها برداشته شود، این موضوع می‌تواند قابل مذاکره باشد، چراکه ایران تاکید دارد این موضوعات نباید به‌گونه‌ای مطرح شود که برداشت شود تهران به‌راحتی از این ظرفیت‌ها صرف‌نظر می‌کند. در واقع، چنین اتفاقی رخ نخواهد داد و ایران نیز به‌سادگی این ابزارها را از دست نخواهد داد. به گفته مکی در عین حال، باید دید گام‌های طرف امریکایی در مسیر اجرای توافق چگونه خواهد بود و آیا روند آزادسازی پول‌های بلوکه‌شده ایران آغاز می‌شود یا خیر. هر زمان چنین خبری منتشر شود مبنی بر اینکه بخشی از این منابع آزاد خواهد شد، این به معنای آغاز یک روند واقعی در اجرای توافق خواهد بود، نه صرفا یک اقدام نمادین. در کنار موضوع رفع تحریم‌ها و آزادسازی منابع مالی، این اقدامات می‌تواند به عنوان مقدمه‌ای برای آغاز مذاکرات و پیشبرد مراحل بعدی مورد توجه قرار گیرد. این کارشناس مسائل سیاست خارجی در ادامه و در ارتباط با رفع تحریم‌های ضدایرانی به عنوان دیگر بند مورد اختلاف میان تهران و واشنگتن به «اعتماد» گفت: در فضای سیاسی امریکا و نقش و اختیارات دونالد ترامپ، در میان جمهوری‌خواهان نوعی شکاف و اختلاف دیدگاه وجود دارد. جریان جنگ‌طلب همچنان بر مواضع سخت‌گیرانه خود در قبال ایران پافشاری می‌کند، اما در مقابل، جریانی با رویکردی متعادل‌تر نیز وجود دارد که تلاش می‌کند به سمت نوعی توافق یا تفاهم با ایران حرکت کند. با این حال معتقدم شخص ترامپ همچنان اختیارات گسترده‌ای در این زمینه دارد. به گفته مکی اگر ترامپ تصمیمی در جهت توافق با ایران اتخاذ کند، مسیر تصویب در کنگره الزاما به‌طور کامل دراختیار مخالفان نخواهد بود و امکان تاثیرگذاری بر آن وجود دارد، به‌ویژه آنکه دموکرات‌ها نیز در شرایط فعلی انگیزه بالایی برای حمایت از سیاست‌های تنش‌زا یا جنگ با ایران ندارند و در دوره‌های گذشته نیز بخش قابل‌توجهی از آنها با چنین رویکردهایی مخالفت کرده‌اند. در درون حزب دموکرات، جریان قابل‌توجهی وجود ندارد که از مواضع جنگ‌طلبانه ترامپ حمایت کند. این گروه‌ها به‌خوبی از شرایط اجتماعی و اقتصادی داخل امریکا و وضعیت معیشتی مردم آگاه هستند و بر این اساس، حمایت از تداوم تنش یا جنگ با ایران برای آنها آسان نخواهد بود. در این میان، بخشی از جمهوری‌خواهان نیز در صورت ترکیب با این دیدگاه‌ها می‌توانند بر روند تحریم‌ها و سیاست‌های مربوط به ایران تاثیر بگذارند. با این حال، رییس‌جمهور امریکا در چارچوب اختیارات اجرایی خود می‌تواند تا مدت مشخصی از ابزارهای قانونی برای تعلیق یا تغییر برخی تحریم‌ها استفاده کند؛ همان‌گونه که در دوره اوباما و در روند اجرای برجام نیز از چنین اختیاراتی بهره گرفته شد. این تحلیلگر روابط بین‌الملل در ادامه خاطرنشان کرد: در صورتی که این روند اجرایی شود، باتوجه به تغییرات و تحولات عرصه بین‌المللی، شرایط به سال ۲۰۱۸ یا دوره خروج امریکا از برجام بازنخواهد گشت. فضای سیاسی، امنیتی و اقتصادی جهان دچار تغییر شده و هزینه‌های تصمیم‌گیری برای امریکا در مقایسه با گذشته افزایش یافته است. در این مرحله، مساله اصلی برای واشنگتن نه صرفا تصمیم‌گیری اولیه، بلکه نحوه مدیریت پیامدها و اجرای توافق احتمالی خواهد بود.

این تحلیلگر مسائل بین‌الملل در پاسخ به دیگر پرسش «اعتماد» در رابطه با سناریوهای احتمالی حاصل از تحولات پیش‌روی میان ایران و ایالات‌متحده گفت: در مجموع سه سناریو برای آینده قابل تصور است؛ نخست اینکه امریکایی‌ها به سمت امضای توافق حرکت کنند. دوم اینکه در صورت عدم توافق، احتمال بروز درگیری و حتی جنگ دیگری علیه ایران مطرح شود. سناریوی سوم نیز ادامه وضعیت فعلی است. اما به نظر می‌رسد در صورت وقوع هریک از سناریوهای جنگ و تداوم روند فعلی، درنهایت همه طرف‌ها ناچار به بازگشت به مسیر توافق خواهند شد. در هر حال، ادامه وضعیت تنش برای ایران هزینه‌های بسیار بالایی دارد و همین موضوع باعث شده تهران بر ضرورت گفت‌وگو و اراده جدی برای رسیدن به توافق تاکید کند. البته این توافق باید بر پایه اصول «عزت، حکمت و مصلحت» باشد و این سه اصل در کنار هم دیده شود. به باور مکی در این میان، مساله زمان اهمیت ویژه‌ای دارد. در شرایط کنونی به نظر می‌رسد زمان دیگر به نفع امریکا نیست. اگر در گذشته واشنگتن تصور می‌کرد که زمان به زیان ایران و در چارچوب سیاست فشار حداکثری عمل می‌کند، امروز معادله تغییر کرده و اکنون این فشارها بیشتر متوجه امریکا است، چراکه بحران انرژی در سطح جهانی، کاهش محبوبیت داخلی و شکاف در پایگاه اجتماعی جریان ترامپ، همگی نشان‌دهنده تغییر شرایط است. ازسوی دیگر، فشار متحدان امریکا برای رسیدن به توافق با ایران نیز افزایش یافته است. کشورهای منطقه خلیج‌فارس نیز به این جمع‌بندی رسیده‌اند که ادامه جنگ یا تنش می‌تواند خسارت‌های جدی‌تری برای آنها به همراه داشته باشد و بازگشت به وضعیت عادی اقتصاد جهانی را دشوارتر کند. این تحلیلگر روابط بین‌الملل در ادامه به «اعتماد» گفت: در چنین شرایطی، حتی اقداماتی مانند عملیات‌های نظامی یا تنش‌های مقطعی علیه کشورمان نشان داده که با وجود آسیب‌هایی که به ایران وارد شده، ایران همچنان از ظرفیت‌های قابل‌توجهی برای مقاومت و واکنش برخوردار است. در صورت بروز جنگ جدید، ممکن است دامنه درگیری‌ها گسترده‌تر شده و پیامدهای آن بدون ملاحظه بیشتری در منطقه، به ‌ویژه در شهرهای حاشیه خلیج‌‌فارس، خود را نشان دهد؛ پیامدهایی که می‌تواند بازگشت به وضعیت پیشین را دشوار یا حتی غیرممکن کند. همین نگرانی‌ها یکی از دلایل احتیاط امریکا و مدیریت تنش در منطقه، به‌ویژه در آب‌های خلیج‌فارس، است. در واقع، هرچه واشنگتن در تصمیم‌گیری تعلل می‌کند، میزان نگرانی از تبعات سناریوی درگیری نیز افزایش می‌یابد. مکی در ادامه تصریح کرد: اما واقعیت این است که در سناریوی توافق امریکا به دنبال کسب دستاورد مشخصی است و به‌سادگی حاضر به امتیازدهی نیست. آنچه برای واشنگتن به عنوان دستاورد تعریف می‌شود، عمدتا موضوع هسته‌ای و به‌ویژه سطح مواد غنی‌شده است. در مقابل، ایران بارها تاکید کرده که حاضر به دادن امتیاز به صورت یک‌جانبه نیست و هرگونه توافق باید مبتنی بر مابه‌ازا و تعهدات متقابل باشد. در این چارچوب، بحث رفع محاصره و آزادسازی منابع مالی در کنار موضوعات دیگر مطرح می‌شود. با توجه به محدودیت زمانی و فشارهای موجود، اگر گام‌های اولیه ازسوی امریکا برداشته شود، احتمالا ایران نیز در مقابل اقدام متقابل انجام خواهد داد. در غیر این صورت، روند فعلی می‌تواند ادامه‌دار باشد. با این حال، به نظر نمی‌رسد این وضعیت برای مدت طولانی ادامه پیدا کند و احتمال دارد طی روزها و هفته‌های آینده حتی پیش از تحولات بزرگ بین‌المللی مانند جام جهانی تصمیم‌گیری نهایی ازسوی امریکا در این زمینه صورت گیرد