آموزش در تگنا با کمبود آموزگار/ چرا کلاسهای درس ایران هر روز شلوغتر میشوند؟
تحریریه آوش/ در حالی که آمارهای رسمی از استخدام هزاران معلم جدید حکایت دارد، بسیاری از مدارس کشور همچنان با کمبود نیرو مواجهاند؛ کمبودی که نتیجه آن در کلاسهای پرجمعیت، اضافه کاری معلمان و افت کیفیت آموزشی دیده میشود.
تورم، کاهش قدرت خرید و موج بازنشستگی فرهنگیان، آموزش و پرورش را با یکی از جدیترین چالشهای سالهای اخیر روبهرو کرده است. در حالی که آمارهای رسمی از استخدام هزاران معلم جدید حکایت دارد، بسیاری از مدارس کشور همچنان با کمبود نیرو مواجهاند؛ کمبودی که نتیجه آن در کلاسهای پرجمعیت، اضافه کاری معلمان و افت کیفیت آموزشی دیده میشود. بررسی آمارها نشان میدهد ایران هنوز با استانداردهای جهانی نسبت معلم به دانشآموز فاصله دارد و برای جبران این شکاف به دهها هزار معلم جدید نیازمند است.
بحرانی که سالها انباشته شد
معلمی تا همین دو دهه قبل یکی از مشاغل باثبات و پرطرفدار کشور به شمار میرفت. اما افزایش تورم، کاهش ارزش دستمزدها و رشد هزینههای زندگی باعث شده این حرفه برای بسیاری از نیروهای جوان جذابیت گذشته را نداشته باشد. از سوی دیگر، موج گسترده بازنشستگی فرهنگیان در سالهای اخیر فشار مضاعفی بر نظام آموزشی وارد کرده است.
در چنین شرایطی آموزش و پرورش ناچار شده برای جلوگیری از خالی ماندن کلاسها به جذب نیروهای حقالتدریس، استفاده از معلمان بازنشسته و افزایش ساعات تدریس معلمان شاغل روی آورد؛ راهکارهایی که اگرچه در کوتاه مدت موثرند، اما نمیتوانند جایگزین یک برنامه بلند مدت برای تامین نیروی انسانی شوند.
ایران چند معلم دارد؟
بر اساس اعلام سخنگوی وزارت آموزش و پرورش، تعداد معلمان کشور در سال ۱۴۰۴ به بیش از ۶۲۰ هزار نفر رسیده است؛ رقمی که نسبت به سال قبل حدود ۲۰ هزار نفر افزایش نشان میدهد و در رسانهها نیز به عنوان آمار رسمی وزارتخانه بازتاب یافته است. در همین حال جمعیت دانشآموزی ایران از مرز ۱۶ میلیون نفر عبور کرده است. با اتکا به همین ارقام رسمی، نسبت دانشآموز به معلم در کشور حدود ۲۶ دانشآموز برای هر معلم برآورد میشود؛ نسبتی که از میانگین بسیاری از کشورهای توسعه یافته بالاتر است.
البته این نسبت کشوری همه واقعیت را نشان نمیدهد، زیرا توزیع معلمان در استانها و مناطق مختلف یکنواخت نیست. برخی استانها با کمبود مزمن نیرو روبهرو هستند و همین موضوع باعث میشود تراکم واقعی کلاسها در بعضی مناطق بسیار بیشتر از میانگین کشوری باشد.
کلاسهای شلوغ، نشانهای آشکار از کمبود نیرو
یکی از ملموسترین آثار کمبود معلم، افزایش تعداد دانشآموزان در هر کلاس است. در بسیاری از مدارس دولتی به ویژه در کلانشهرها، کلاسهای ۳۳ تا ۴۰ نفره به امری عادی تبدیل شدهاند. گزارشهای زیادی در رسانههای داخلی به همین مسئله پرداخته و نشان داده است که مشکل صرفا کمبود مطلق معلم نیست، بلکه عدم توازن میان تعداد دانشآموزان، کلاسها و نیروی آموزشی نیز نقش مهمی دارد.
کارشناسان آموزشی معتقدند کلاسهای بالای ۳۰ نفر، کیفیت یادگیری را کاهش میدهد. در چنین شرایطی معلم فرصت کمتری برای رسیدگی به نیازهای آموزشی دانشآموزان دارد و امکان تعامل موثر میان معلم و دانشآموز محدود میشود.
ایران چقدر معلم کم دارد؟
درباره میزان دقیق کمبود معلم در کشور آمارهای متفاوتی مطرح میشود، اما بخش مهمی از گزارشهای تحلیلی عددی بیش از ۱۰۰ هزار نفر را به عنوان برآورد کسری نیروی انسانی مطرح میکنند. گزارشی با عنوان «کمبود معلم در ایران» با استناد به دادههای رسمی و برآوردهای کارشناسی، این کمبود را در سطحی میداند که با استانداردهای مطلوب آموزشی فاصله قابل توجهی دارد.
برگزاری آزمونهای استخدامی گسترده و جذب دهها هزار نیروی جدید در سالهای اخیر هم نشان میدهد وزارت آموزش و پرورش وجود این کمبود را پذیرفته و در تلاش برای جبران آن است. با این حال، سرعت جذب نیرو هنوز با روند بازنشستگی و افزایش جمعیت دانشآموزی برابری نکرده است.
چرا معلمان از آموزش و پرورش فاصله میگیرند؟
یکی از مهمترین عوامل شکل گیری رانده شدن معلمان از کلاس های درس در ایران، مسائل اقتصادی است. بسیاری از فرهنگیان معتقدند حقوق دریافتی آنها تناسبی با هزینههای زندگی ندارد. به همین دلیل برخی به مشاغل دوم و سوم روی میآورند و برخی دیگر ترجیح میدهند در مدارس غیردولتی یا بخش خصوصی فعالیت کنند.
کاهش انگیزه شغلی تنها به مسائل مالی محدود نمیشود. فشار کاری بالا، کلاسهای پرجمعیت، مسئولیتهای اداری و محدود بودن فرصتهای پیشرفت حرفهای نیز در کاهش جذابیت این حرفه نقش دارند. گزارشهای میدانی رسانهها از افزایش تمایل برخی معلمان به ترک آموزش دولتی یا انتقال به بخش خصوصی حکایت دارد، هرچند آمار دقیقی از میزان این جابهجاییها منتشر نشده است.
وضعیت ایران در مقایسه با جهان
در بسیاری از کشورهای توسعه یافته نسبت دانشآموز به معلم به مراتب کمتر از ایران است. در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) این نسبت در مقطع ابتدایی معمولا بین ۱۳ تا ۱۶ دانشآموز برای هر معلم است. در فنلاند، یکی از موفقترین نظامهای آموزشی جهان، به طور متوسط هر معلم مسئول آموزش حدود ۱۴ دانشآموز است و در کشورهایی مانند آلمان و فرانسه نیز میانگین تراکم کلاسها پایینتر از بسیاری از مدارس ایران قرار دارد.
در مقابل، نسبت حدود ۲۶ دانشآموز به ازای هر معلم در ایران و وجود کلاسهای ۳۳ تا ۴۰ نفره نشان میدهد نظام آموزشی کشور هنوز با استانداردهای رایج جهانی فاصله قابل توجهی دارد.
آینده آموزش در گرو حل بحران معلم
کارشناسان بر این باورند که حل بحران کمبود معلم تنها با استخدامهای مقطعی امکانپذیر نیست. افزایش ظرفیت دانشگاه فرهنگیان، بهبود وضعیت معیشتی معلمان، برنامهریزی برای جایگزینی نیروهای بازنشسته و توزیع متوازن نیروی انسانی در سراسر کشور از جمله اقداماتی است که میتواند از تعمیق این بحران جلوگیری کند.
آن چه امروز در مدارس ایران جریان دارد، صرفا یک کمبود نیروی انسانی نیست؛ بلکه چالشی است که مستقیما بر کیفیت آموزش نسل آینده اثر میگذارد. هرچه فاصله میان نیاز مدارس و تعداد معلمان بیشتر شود، کلاسهای درس شلوغتر و کیفیت آموزش پایینتر خواهد آمد؛ روندی که در نهایت هزینه آن را دانشآموزان و آینده کشور خواهند پرداخت.
