بازار اجاره همصحبت داغ شد/ پشت پرده مساله تنهایی و همراه اجارهای در ایران امروز چیست؟
تحریریه آوش/امروز دیگر فقط شبکههای اجتماعی محل آشنایی آدمها نیستند؛ برخی افراد حاضرند برای چند ساعت همصحبتی، قدم زدن در پارک، خرید رفتن یا حتی نوشیدن یک فنجان قهوه با یک «همراه موقت» پول پرداخت کنند. پدیدهای که چند سال قبل عجیب به نظر میرسید، حالا به بخشی از سبک زندگی نسل جدید و حتی سالمندان تبدیل شده است.
در گذشته، تنهایی بیشتر مفهومی عاطفی بود؛ احساسی که با حضور خانواده، همسایه، فامیل یا حتی یک دورهمی ساده عصرانه کمرنگ میشد. اما حالا در بسیاری از شهرهای بزرگ، تنهایی به مسئلهای اجتماعی و حتی اقتصادی تبدیل شده است. امروز دیگر فقط شبکههای اجتماعی محل آشنایی آدمها نیستند؛ برخی افراد حاضرند برای چند ساعت همصحبتی، قدم زدن در پارک، خرید رفتن یا حتی نوشیدن یک فنجان قهوه با یک «همراه موقت» پول پرداخت کنند. پدیدهای که چند سال قبل عجیب به نظر میرسید، حالا به بخشی از سبک زندگی نسل جدید و حتی سالمندان تبدیل شده است. کارشناسان معتقدند رشد زندگی فردی، کاهش روابط خانوادگی، افزایش تجرد، مهاجرت، فشارهای اقتصادی و گسترش شهرنشینی، جامعه را به نقطهای رسانده که بسیاری از افراد در میان جمعیت میلیونی شهرها، احساس تنهایی عمیقی را تجربه میکنند.
بحران خاموش عصر جدید
مطالعات مختلف در ایران نشان میدهد احساس تنهایی در سالهای اخیر به ویژه در کلانشهرها روند افزایشی داشته است. پژوهشهای حوزه سالمندی نشان میدهد انزوای اجتماعی و احساس تنهایی یکی از مهمترین تهدیدهای سلامت روان در جامعه امروز ایران است. مرور سیستماتیک دانشگاه علوم پزشکی تبریز درباره تنهایی سالمندان نشان میدهد احساس تنهایی در میان سالمندان ایرانی در سطح قابل توجهی قرار دارد و این مسئله با افسردگی، کاهش کیفیت زندگی و مشکلات جسمی ارتباط مستقیم دارد.
همزمان با این روند، ساختار خانواده ایرانی نیز تغییر کرده است. آمارهای رسمی نشان میدهد بعد خانوار در ایران از ۵.۱ نفر در سال ۱۳۶۵ به ۳.۳ نفر در سال ۱۳۹۵ رسیده است. این یعنی خانوادههای گسترده و چند نسلی به تدریج جای خود را به خانوادههای کوچک و حتی تکنفره دادهاند.
کارشناسان اجتماعی میگویند همین کوچک شدن خانوادهها، یکی از اصلیترین دلایل افزایش احساس تنهایی است. زمانی خانههای ایرانی پر از رفتوآمد بود؛ پدربزرگ و مادربزرگ در کنار فرزندان زندگی میکردند و روابط خویشاوندی پررنگتر بود. اما امروز بسیاری از افراد، به ویژه در شهرهای بزرگ، بخش عمدهای از روز را تنها میگذرانند.
از خانواده گسترده تا آپارتمانهای تکنفره
تغییر سبک زندگی، مهمترین نقطه آغاز این بحران است. مهاجرت از شهرهای کوچک به کلانشهرها، افزایش هزینههای زندگی، اشتغال طولانی مدت، رشد فردگرایی و گسترش فضای مجازی باعث شده روابط انسانی شکل متفاوتی پیدا کند.
در دهههای گذشته، خانواده ایرانی بیشتر بر پایه زندگی جمعی شکل گرفته بود. حتی تفریح و اوقات فراغت نیز خانوادگی تعریف میشد. اما امروز بسیاری از جوانان به دلیل شرایط اقتصادی دیرتر ازدواج میکنند یا اساسا تمایلی به تشکیل خانواده ندارند. افزایش آمار تجرد قطعی نیز یکی از نشانههای این تغییر است.
رئیس سابق سازمان بهزیستی کشور چند سال قبل هشدار داده بود که تعداد سالمندان مجرد قطعی در ایران در حال افزایش است و این جمعیت در آینده زندگی تنها را تجربه خواهند کرد. به گفته او، اکنون میلیونها سالمند بدون همسر در کشور زندگی میکنند.
از سوی دیگر، فضای مجازی اگرچه ارتباطات را آسانتر کرده، اما بسیاری از جامعهشناسان معتقدند کیفیت روابط انسانی را کاهش داده است. افراد ساعتها در شبکههای اجتماعی حضور دارند اما ارتباط عمیق و واقعی کمتری تجربه میکنند. همین موضوع سبب شده «تنهایی در میان جمع» به یکی از ویژگیهای زندگی مدرن تبدیل شود.
بازار تازهای به نام «همصحبتی»
در چنین شرایطی، شکل تازهای از خدمات اجتماعی در حال ظهور است؛ خدماتی که محور آن نه درمان و نه مشاوره، بلکه فقط «همراهی» است. در برخی پلتفرمها و شبکههای اجتماعی، افرادی حاضرند در قبال دریافت پول چند ساعت با فرد دیگری وقت بگذرانند؛ از قدم زدن و خرید گرفته تا کافه رفتن یا صرفا گفتوگو.
این پدیده پیشتر بیشتر در کشورهای شرق آسیا مانند ژاپن دیده میشد اما حالا نمونههایی از آن در ایران هم مشاهده میشود. کارشناسان معتقدند چنین اتفاقی نشان میدهد انسان امروز بیش از هر زمان دیگری به شنیده شدن و همراهی نیاز دارد.
برخی روانشناسان میگویند بسیاری از این افراد الزاما مشکل مالی ندارند، بلکه از کمبود ارتباط انسانی رنج میبرند. انسان موجودی اجتماعی است و حذف تدریجی روابط واقعی، احساس خلا ایجاد میکند؛ خلایی که برخی حاضرند برای پر کردن آن هزینه کنند.
در یک نمونه شخص با حضور در کافه فقط به حرف های شما گوش می دهد و برای یک ساعت اول سیصد هزار تومان و در ادامه تا پانصدهزار تومان از شما دریافت خواهد کرد.
البته که موارد دیگری چون همسفر اجاره ای و حتی همراه اجاره ای برای مهمانی نیز اکنون در برخی گروه های اینترنتی تبلیغ می شود.
قربانیان اصلی تنهایی
اگرچه جوانان نیز با تنهایی درگیر هستند، اما سالمندان بیش از دیگر گروهها آسیب میبینند. براساس گزارشهای منتشر شده، بین ۱۲ تا ۱۵ درصد سالمندان ایرانی به تنهایی زندگی میکنند و میزان انزوای اجتماعی در برخی شهرهای بزرگ به ۴۰ درصد میرسد.
همچنین گزارشهای جدید نشان میدهد تعداد زیادی از سالمندان ایرانی بدون همسر زندگی میکنند؛ بخشی به دلیل فوت همسر، بخشی به علت طلاق و بخشی نیز به دلیل هرگز ازدواج نکردن.
پژوهشهای حوزه سالمندی نشان میدهد تنهایی در سالمندان فقط یک احساس ساده نیست؛ این مسئله میتواند باعث افسردگی، اختلال خواب، کاهش توان شناختی و حتی افزایش بیماریهای جسمی شود. برخی مطالعات نیز نشان دادهاند سالمندانی که ارتباط اجتماعی کمتری دارند، بیشتر در معرض افسردگی و مصرف داروهای آرامبخش قرار میگیرند.
کارشناسان میگویند بازنشستگی، دور شدن فرزندان، فوت دوستان و کاهش ارتباطات اجتماعی از مهمترین دلایل تنهایی سالمندان است. به همین دلیل در سالهای اخیر موضوع «همدم سالمند» نیز در برخی مراکز خدماتی و مراقبتی مطرح شده است.
تنهایی و اقتصاد، رابطهای پنهان
فشار اقتصادی نیز نقش مهمی در گسترش این بحران دارد. بسیاری از افراد به دلیل مشکلات معیشتی مجبورند ساعتهای طولانی کار کنند و زمان کمتری برای ارتباطات خانوادگی داشته باشند. از سوی دیگر، هزینه بالای ازدواج، مسکن و زندگی مشترک، روند تشکیل خانواده را کند کرده است.
جامعهشناسان معتقدند وقتی روابط انسانی تحت فشار اقتصاد قرار بگیرد، افراد به سمت انزوا حرکت میکنند. حتی تفریحهای جمعی نیز کاهش پیدا کرده و جای خود را به سرگرمیهای فردی داده است؛ از کار کردن طولانی مدت با تلفن همراه تا حضور مداوم در فضای مجازی.
در چنین فضایی، طبیعی است که بازار خدمات مبتنی بر همراهی و همصحبتی شکل بگیرد؛ بازاری که ریشه آن نه در لوکسگرایی، بلکه در خلا عاطفی و اجتماعی است.
پیامدهای اجتماعی یک جامعه تنها
ادامه این روند میتواند پیامدهای گستردهای برای جامعه داشته باشد. کاهش اعتماد اجتماعی، افزایش افسردگی، رشد اختلالات روانی، کاهش مشارکت اجتماعی و حتی افت سرمایه اجتماعی از جمله نتایج گسترش تنهایی در جامعه است.
کارشناسان هشدار میدهند جامعهای که افراد آن احساس تعلق کمتری به یکدیگر داشته باشند، در برابر بحرانها آسیب پذیرتر میشود. خانواده همواره مهمترین شبکه حمایت عاطفی در ایران بوده و تضعیف آن میتواند آثار بلندمدتی بر نسلهای آینده داشته باشد.
از سوی دیگر، عادی شدن «همراه اجارهای» یا پرداخت پول برای همصحبتی، نشانهای از تغییر عمیق در روابط انسانی است؛ تغییری که اگرچه در ظاهر ساده به نظر میرسد، اما در واقع از تنهایی گسترده انسان معاصر خبر میدهد.
بازگشت به رابطه انسانی
کارشناسان حوزه اجتماعی معتقدند مقابله با بحران تنهایی فقط وظیفه روانشناسان نیست؛ بلکه نیازمند بازسازی روابط اجتماعی، تقویت نهاد خانواده، افزایش فضاهای عمومی و ایجاد فرصت برای تعامل واقعی میان افراد است.
شاید مهمترین هشدار این روزها آن باشد که انسان مدرن، با وجود زندگی در میان انبوهی از آدمها و اتصال دائمی به شبکههای مجازی، بیش از هر زمان دیگری احساس تنهایی میکند؛ تا جایی که حالا برای چند ساعت شنیده شدن، قدم زدن یا حتی سکوت در کنار یک نفر، حاضر است پول پرداخت کند.
