مدرسه پشت درهای خانه/ آموزش جایگزین یا بازاری برای رویافروشی درباره تحصیل؟
تحریریه آوش/ هوم اسکول، بازاری که برخی موسسات در آن وعده آموزش اختصاصی، حذف استرس مدرسه و حتی صدور کارنامه و مدرک رسمی میدهند، اما وزارت آموزش و پرورش میگوید چنین مدارکی فاقد اعتبار است و فعالیت برخی از این مراکز وجاهت قانونی ندارد.
همه چیز از سالهای کرونا آغاز شد؛ روزهایی که کلاسهای درس به صفحه تلفن همراه و لپتاپ منتقل شد و میلیونها دانشآموز از خانه درس خواندند. حالا چند سال پس از آن تجربه، «هوماسکول» یا مدرسه خانگی به یکی از تازهترین بازارهای آموزش در ایران تبدیل شده است؛ بازاری که برخی موسسات در آن وعده آموزش اختصاصی، حذف استرس مدرسه و حتی صدور کارنامه و مدرک رسمی میدهند، اما وزارت آموزش و پرورش میگوید چنین مدارکی فاقد اعتبار است و فعالیت برخی از این مراکز وجاهت قانونی ندارد.
از یک تجربه کرونایی تا یک کسبوکار تازه
تعطیلی مدارس در دوران همهگیری کرونا، شیوه آموزش را برای نخستین بار بهطور گسترده دگرگون کرد. بسیاری از خانوادهها دریافتند که فرزندانشان میتوانند بدون حضور فیزیکی در کلاسها نیز آموزش ببینند. همین تجربه، زمینهساز شکلگیری و گسترش ایدهای شد که این روزها با عنوان «هوماسکول» شناخته میشود.
در سالهای اخیر، صفحات مجازی و وبسایتهای متعددی با شعارهایی مانند «تحصیل بدون مدرسه»، «آموزش شخصیسازی شده» و «اخذ مدرک معتبر» تلاش کردهاند خانوادهها را به سمت این شیوه آموزشی سوق دهند. برخی از این مراکز حتی وعده میدهند دانشآموزان بدون حضور در مدرسه و تنها از طریق آموزشهای خانگی، کارنامه و مدرک تحصیلی دریافت خواهند کرد، اما همین وعدهها، زنگ خطر را برای مسئولان آموزش و پرورش به صدا درآورده است.
هشدار درباره وعدههای غیرقانونی
از سوی دیگر ایسنا در گزارشی از فعالیت موسساتی خبر داده که با تبلیغات گسترده، خانوادهها را به ثبتنام فرزندانشان در کلاسهای خانگی تشویق میکنند.بر اساس این گزارش، برخی از این مجموعهها با برگزاری کلاسهای خصوصی و تکنفره، وعده صدور کارنامه و مدرک رسمی میدهند؛ وعدهای که از سوی وزارت آموزش و پرورش غیرقانونی اعلام شده است.
مسئولان آموزشی بارها تاکید کردهاند که مرجع صدور مدارک رسمی تحصیلی، تنها آموزش و پرورش است و آموزشگاهها یا موسسات آزاد امکان صدور دیپلم و مدارک رسمی را ندارند. این هشدار در شرایطی مطرح میشود که نگرانی از اعتبار مدارک، به یکی از مهمترین دغدغههای خانوادههایی تبدیل شده که به سمت هوماسکول گرایش پیدا کردهاند.
مدرسه فقط محل آموزش ریاضی و علوم نیست
اگرچه طرفداران آموزش خانگی معتقدند این شیوه میتواند آموزش را متناسب با استعدادها و تواناییهای هر دانشآموز تنظیم کند، اما کارشناسان علوم تربیتی بر این باورند که مدرسه، صرفا یک فضای آموزشی نیست. دانشآموزان در مدرسه، علاوه بر درس خواندن، مهارتهای اجتماعی را تجربه میکنند؛ از دوستی و همکاری گرفته تا رقابت، مسئولیتپذیری و زندگی جمعی همه را باید در مدرسه آموزش ببیند.
به اعتقاد روانشناسان، حذف این بستر اجتماعی میتواند به انزوای کودکان و کاهش مهارتهای ارتباطی آنها منجر شود؛ مسئلهای که در بلند مدت، آثار خود را در روابط فردی و حضور اجتماعی آنان نشان خواهد داد.
مزیتی که برای همه در دسترس نیست
یکی از مهمترین نقاط قوتی که طرفداران هوماسکول بر آن تاکید دارند، آموزش فرد محور است. در این شیوه، برنامه درسی متناسب با توانایی دانشآموز تنظیم میشود و او میتواند با سرعت دلخواه خود پیش برود؛ اما منتقدان میگویند این مزیت، روی دیگری هم دارد. آموزش خانگی مستلزم حضور معلمان متخصص و صرف هزینههای قابل توجه است؛ موضوعی که باعث میشود این شیوه عملا به گزینهای برای خانوادههای برخوردار تبدیل شود.
از سوی دیگر، نبود نظام نظارتی مشخص میتواند کیفیت آموزش را تحت تاثیر قرار دهد و فاصله آموزشی میان دانشآموزان را افزایش دهد.
تجربه جهانی با نظارتهای سختگیرانه
هوماسکول پدیدهای ناشناخته در جهان نیست. در کشورهایی مانند آمریکا، کانادا و استرالیا، آموزش خانگی سالهاست به رسمیت شناخته شده، اما خانوادهها موظف هستند تحت نظارت نهادهای آموزشی فعالیت کنند.
ثبتنام رسمی دانشآموزان، ارزیابیهای دورهای و آزمونهای استاندارد، بخشی از سازوکارهایی است که برای جلوگیری از افت کیفیت آموزش در این کشورها در نظر گرفته شده است. در واقع، آنچه در بسیاری از کشورها اجرا میشود، آموزش خانگی رها شده و بدون ضابطه نیست، بلکه مدلی است که تحت نظارت دولت و با چارچوبهای مشخص فعالیت میکند.
بازاری که بر نگرانی والدین بنا شده است
افزایش فشارهای تحصیلی، رقابتهای کنکور، دغدغه کیفیت آموزش و نگرانی از آسیبهای اجتماعی مدارس، بخشی از دلایلی است که خانوادهها را به سمت گزینههای جایگزین سوق داده است. در چنین شرایطی، برخی موسسات آموزشی نیز تلاش کردهاند این نگرانیها را به فرصتی اقتصادی تبدیل کنند؛ از تبلیغ کلاسهای خصوصی و آموزشهای فردی گرفته تا وعدههای اغواکننده برای اخذ مدرک.
همین مسئله باعث شده گزارش ایسنا، پرسشی اساسی را مطرح کند؛ این که آیا هوماسکول در ایران یک شیوه آموزشی نوین است یا بازاری تازه برای جذب دانشآموزان؟
خلا قانونی و پرسشی که همچنان بیپاسخ مانده است
واقعیت آن است که آموزش خانگی در ایران هنوز جایگاه قانونی مشخص و سازوکار اجرایی شفافی ندارد. در چنین فضایی، مرز میان آموزش خانگی واقعی و فعالیتهای تجاری برخی موسسات، روزبهروز کمرنگتر میشود.
در حالی که بخشی از خانوادهها به دنبال شیوههای متفاوت آموزشی هستند، کارشناسان هشدار میدهند که نبود ضابطه و نظارت، میتواند حقوق آموزشی کودکان را با مخاطره روبهرو کند.
شاید به همین دلیل است که امروز، بحث بر سر انتخاب میان «مدرسه» و «خانه» نیست؛ بلکه مسئله اصلی، تعیین تکلیف پدیدهای است که آرام آرام در حال تبدیل شدن به یکی از پرحاشیهترین موضوعات نظام آموزشی کشور است؛ پدیدهای که هنوز مشخص نیست قرار است به یک شیوه آموزشی رسمی تبدیل شود یا به بازاری برای فروش رویای تحصیل در پشت درهای بسته خانه.
