«سوسک‌های» نسل زد در برابر ریشه های فساد هندوستان/ آزمایش تاب‌آوری در بزرگ‌ترین دموکراسی دنیا

ماجرا با توهین رئیس دیوان عالی هند آغاز شد. او جوانان بیکار را به سوسک تشبیه کرد و بعدها گفت منظورش افرادی بوده‌اند که با مدارک جعلی وارد جامعه می‌شوند. یک دانشجوی دانشگاه بوستون ظرف یک روز همین واژه را به نام یک حزب سیاسی طعنه‌آمیز تبدیل کرد و صفحه اینستاگرام آن در کمتر از یک هفته از ۲۰ میلیون دنبال‌کننده گذشت. این جنبش در ماه ژوئیه، پس از ۳۶ روز اعتراض به افشای سؤالات آزمون ورودی پزشکی، وزیر آموزش را به کناره‌گیری وادار کرد و اکنون، در اعتراض به حذف بیش از ۱۳۰ میلیون نام جعلی از فهرست رأی‌دهندگان، خواستار استعفای رئیس کمیسیون انتخابات است.

پیشینه و دلایل شکل‌گیری جنبش

جرقه اولیه جنبش موسوم به «سوسک‌ها» با اظهارنظری در ۱۵ مه از سوی سوریا کانت، رئیس دیوان عالی هند، زده شد. او در آن تاریخ گفت جوانانی که «مانند سوسک‌ها» قادر به پیدا کردن شغل نیستند، به رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و فعالیت‌های مدنی روی می‌آورند تا به همه حمله کنند. این اظهارات در جریان رسیدگی به پرونده‌ای درباره مدارک تحصیلی جعلی مطرح شد. هیئت قضایی به ریاست کانت از رسیدگی به دادخواست توهین به دادگاه خودداری کرد و اعلام کرد که منتظر پرونده مناسبی است تا بتواند دستور انجام تحقیقات از سوی اداره مرکزی تحقیقات هند (CBI) درباره وکلایی را صادر کند که با مدارک جعلی مشغول فعالیت هستند. کانت بعدها توضیح داد که منظورش افرادی بوده‌اند که با استفاده از مدارک جعلی وارد حرفه‌های مختلف می‌شوند و تأکید کرد که جوانان ستون‌های اصلی ساختن هند توسعه‌یافته هستند. بااین‌حال، تا آن زمان، عبارت جنجالی او به‌طور گسترده منتشر شده بود. پراشانت بوشان، وکیل و فعال مدنی، گفت که این اظهارات نشان‌دهنده تعصبی عمیق و ریشه‌دار علیه فعالان مدنی و جوانان به‌طور کلی است.

آبیجیت دیپکه در ۱۶ مه حزب اینترنتی خود را راه‌اندازی کرد. او دانشجوی رشته روابط عمومی در دانشگاه بوستون است و پیش‌تر با حزب «عام آدمی» (AAP) همکاری داشته است. دیپکه توهینی را که به جوانان شده بود، به نماد هویت سیاسی جنبش تبدیل کرد. وب‌سایت این حزب شامل مانیفست، مقررات عضویت و فرم ثبت‌نام بود و این تشکل خود را «حزبی سیاسی برای مردمی که نظام سیاسی فراموش کرده است آن‌ها را به حساب بیاورد» معرفی می‌کرد. شعار این حزب «Main Bhi Cockroach» به معنای «من هم سوسکم» بود و عبارت «سکولار، سوسیالیست، دموکرات، تنبل» را به‌عنوان شعار توصیفی خود انتخاب کرده بود. مگناد، تحلیلگر سیاسی، به الجزیره گفت که مردم به دنبال تشکل‌های سیاسی جایگزینی هستند که لزوماً نیازی نیست در قالب احزاب سنتی فعالیت کنند.

اما ریشه عمیق‌تر این اعتراضات به نظام برگزاری آزمون‌های ورودی بازمی‌گشت. آزمون سراسری ورودی رشته‌های پزشکی هند، موسوم به NEET-UG، در ۳ مه با حضور بیش از ۲ میلیون و ۲۷۰ هزار داوطلب برگزار شد؛ اما در ۱۲ مه، پس از مشخص شدن شباهت گسترده میان یک برگه سؤالات پیش‌بینی‌شده که پیش از آزمون منتشر شده بود و سؤالات اصلی، نتایج آن لغو شد. اداره مرکزی تحقیقات هند مسئولیت رسیدگی به این پرونده را بر عهده گرفت و در جریان تحقیقات، شماری از افراد، از جمله کارکنان آژانس ملی آزمون‌ها، بازداشت شدند. بازرسان همچنین دریافتند که سؤالات آزمون سال ۲۰۲۵ نیز از سوی همین شبکه افشا شده بود. این تخلفات با خودکشی دست‌کم ۱۲ دانش‌آموز و دانشجو مرتبط دانسته شدند.

تبدیل اعتراضات اینترنتی به جنبشی خیابانی

نخستین تجمع اعتراضی در ۶ ژوئن در منطقه جانتار مانتار دهلی برگزار شد. معترضان در این تجمع خواستار استعفای دارمندرا پرادان، وزیر آموزش هند، شدند. جنبش در هفته‌های بعد فشار بر دولت را هم در خیابان‌ها و هم در فضای مجازی ادامه داد و در اواسط ژوئیه، منشوری عمومی شامل پنج مطالبه برای پایان دادن به بحران آزمون‌ها منتشر کرد. حزب سوسک‌ها (CJP) همچنین خواستار پرداخت ۱۰ میلیون روپیه غرامت به خانواده هر یک از دانشجویانی شد که پس از افشای سؤالات دست به خودکشی زده بودند.

پلیس با استفاده از زور به راهپیمایی‌ها واکنش نشان داد. معترضان اعلام کردند که هنگامی که به سمت ساختمان پارلمان حرکت می‌کردند، نیروهای پلیس از گاز اشک‌آور و باتوم استفاده کردند و بنا بر برخی گزارش‌ها، سلاح‌های ساچمه‌زن نیز به کار بردند. دولت نیز تلاش کرد اعتبار جنبش را زیر سؤال ببرد.

سرانجام، دولت در ۲۵ ژوئیه عقب‌نشینی کرد. پرادان پس از ۳۶ روز اعتراض به رهبری جوانان، از سمت خود استعفا داد. دیپکه پس از اعلام این خبر، نام دانشجویانی را که خودکشی کرده بودند، قرائت کرد و این پیروزی را به آن‌ها تقدیم کرد. نمایندگان حزب سوسک‌ها سپس با مقام‌های دولتی دیدار کردند تا درباره سایر مطالبات باقی‌مانده گفت‌وگو کنند. دولت پیش‌تر نیز به وجود مشکل اذعان کرده بود؛ پرادان از «اختلال در زنجیره فرماندهی» سخن گفته و از برنامه‌هایی برای برگزاری رایانه‌ای آزمون NEET از سال ۲۰۲۷ خبر داده بود.
 

گستردگی و میزان حمایت از جنبش

آمارهای مربوط به فعالیت اینترنتی جنبش بسیار چشمگیر است. حساب اینستاگرام حزب سوسک‌ها در کمتر از یک هفته بیش از ۲۰ میلیون دنبال‌کننده جذب کرد؛ رقمی که بیش از دو برابر تعداد دنبال‌کنندگان حزب حاکم بهاراتیا جاناتا (BJP) بود. وب‌سایت این حزب اکنون مدعی است که این تشکل بیش از دو میلیون عضو دارد و بیش از یک میلیون و ۶۰ هزار امضا برای طومارهای اعتراضی خود جمع‌آوری کرده است. البته این آمارها از سوی خود حزب اعلام شده‌اند و نباید تعداد دنبال‌کنندگان شبکه‌های اجتماعی را با شمار اعضای رسمی آن یکسان دانست.

داده‌های یکی از سامانه‌های مستقل رصد شبکه‌های اجتماعی نیز نشان می‌دهد که این حساب طی ۳۰ روز حدود ۴۷۴ هزار دنبال‌کننده از دست داده است. بااین‌حال، ازآنجاکه تاریخ ثبت داده‌های این صفحه مشخص نیست، نمی‌توان از این کاهش نتیجه‌گیری چندانی کرد.

آمارهای مربوط به اعتراضات خیابانی گویاتر هستند. ده‌ها هزار دانشجو و حامی جنبش برای مطالبه برکناری پرادان به خیابان‌ها آمدند. در کارزار کنونی نیز هزاران نفر از هواداران حزب سوسک‌ها و گروه‌های دانشجویی در بنگلور راهپیمایی کردند و اعتراضاتی نیز در احمدآباد برگزار شد. با وجود این، جنبش هنوز به یک نیروی انتخاباتی تبدیل نشده است. این حزب در کمیسیون انتخابات هند ثبت نشده و دیپکه نیز در ماه مه اعلام کرده بود که برنامه‌ای برای معرفی نامزد در انتخابات ندارد. بااین‌حال، جمعیت بالقوه حامیان آن بسیار گسترده است؛ نسل زد حدود یک‌چهارم جمعیت هند را تشکیل می‌دهد و نزدیک به نیمی از جمعیت این کشور کمتر از ۲۵ سال سن دارند.

وضعیت کنونی اعتراضات

هدف اصلی اعتراضات اکنون به طرح «بازنگری ویژه و فشرده فهرست رأی‌دهندگان» (SIR) تغییر کرده است. تاکنون نام بیش از ۱۳۰ میلیون نفر از فهرست رأی‌دهندگان حذف شده است؛ رقمی که از جمعیت کشورهایی مانند ژاپن یا مکزیک نیز بیشتر است. احزاب مخالف دولت مدعی‌اند که این فرایند به سود حزب حاکم بهاراتیا جاناتا طراحی شده است. در مقابل، حزب حاکم می‌گوید که مخالفان به دلیل ناتوانی در پیروزی در انتخابات، افکار عمومی را گمراه می‌کنند. کمیسیون انتخابات نیز استدلال می‌کند که هدف از این اقدام، پاک‌سازی فهرست‌ها از نام افراد فوت‌شده و کسانی است که محل سکونت خود را تغییر داده‌اند. دیوان عالی هند نیز این بازنگری را مطابق با قانون نمایندگی مردم دانسته و آن را تأیید کرده است. بااین‌حال، پس از آنکه روزنامه ایندین اکسپرس گزارش داد دو نفر از اعضای کمیسیون انتخابات نسبت به اصلاحات اعمال‌شده از سوی گیانش کومار ابراز تردید کرده‌اند، فشارها افزایش یافت.

روز شنبه، ۱۰ اکتبر، پلیس با ایجاد ایست‌های بازرسی، تفتیش اتوبوس‌ها و بازرسی خودروها، محدودیت‌های امنیتی گسترده‌ای در دهلی اعمال کرد. برآورد رسانه‌ها از تعداد بازداشت‌شدگان متفاوت است. الجزیره از حدود دو هزار بازداشت خبر داد، شبکه ان‌بی‌سی اعلام کرد که هزاران نفر بازداشت شده‌اند و شبکه ای‌بی‌سی تعداد بازداشت‌ها را صدها مورد گزارش کرد. تصاویر منتشرشده نشان می‌داد که مأموران پلیس معترضان غیرمسلح را به داخل اتوبوس‌های پلیس منتقل می‌کنند و حتی خبرنگارانی را که کارت شناسایی مطبوعاتی خود را نشان داده بودند، بازداشت می‌کنند. رهبران جنبش در نهایت آزاد شدند، اما آزادی آن‌ها مشروط به این بود که به مدت یک سال از انجام هرگونه اقدامی که «اخلال در نظم و آرامش عمومی» تلقی شود، خودداری کنند.

تحولات ۱۰ اکتبر بار دیگر مسیر این ماجرا را تغییر داده است. نمایندگان مخالف دولت در پارلمان، همراه با هزاران نفر از حامیان خود، در پایتخت راهپیمایی کردند و دادخواستی را به رئیس دیوان عالی ارائه دادند. راهول گاندی در تلاش است تا این اعتراضات را به چالشی گسترده‌تر علیه نارندرا مودی تبدیل کند. رادیوی عمومی ملی آمریکا (NPR) نیز اشاره کرده است که میزان مشارکت در راهپیمایی آن روز، در مقایسه با محدودیت‌های امنیتی شدید اعمال‌شده در آخر هفته، تفاوت چشمگیری داشته است.
 

تحلیل کارشناسان درباره آینده جنبش

تحلیلگران خوش‌بین بیش از هر چیز بر تأثیر روانی اعتراضات و سابقه‌ای که ایجاد کرده‌اند، تأکید می‌کنند. سومیت گانگولی، تحلیلگر نشریه فارن پالیسی، معتقد است که مهم‌ترین دستاورد این اعتراضات در عرصه روانی بوده است؛ زیرا این اعتراضات شکنندگی تصویر اقتدار و شکست‌ناپذیری مودی را آشکار کرده‌اند. در تحلیلی منتشرشده در یک وبلاگ سیاسی نیز آمده است که حتی اگر دولت بتواند بار دیگر اقتدار ظاهری خود را بازیابد، این جنبش نشان داده است که می‌توان آن «هاله اقتدار توخالی» را بار دیگر در هم شکست. موخوپادهیای نیز اشاره کرده است که این نخستین بار بود که اعتراضات دانشجویی، بدون حمایت احزاب سیاسی تثبیت‌شده، دولت را به عقب‌نشینی وادار کرد. بااین‌حال، او هشدار داده است که هنوز مشخص نیست آیا این انرژی اعتراضی می‌تواند به کسب آرایی علیه حزب بهاراتیا جاناتا منجر شود یا خیر.

تحلیلگران بدبین‌تر سه نگرانی اصلی را مطرح می‌کنند. نخستین نگرانی به سازمان‌دهی جنبش مربوط می‌شود. در تحلیلی از شبکه سی‌ان‌ان آمده است که میراث ماندگار این جنبش به توانایی نسل زد برای حفظ فشار بر دولت در موضوعاتی فراتر از یک پیروزی مشخص بستگی دارد. بررسی شورای روابط خارجی آمریکا (CFR) درباره اعتراضات نسل زد در آسیا نیز نشان داده است که رهبران جوان اغلب در تبدیل اعتراضات به نیرویی سیاسی، سازمان‌یافته و مؤثر ناکام می‌مانند.

همچنین، دولت‌ها می‌توانند با انتشار اطلاعات نادرست در شبکه‌های اجتماعی و استفاده از زور، معترضانی را که مشارکت سیاسی‌شان سطحی و ناپایدار است، از ادامه فعالیت منصرف کنند.
اما دومین نگرانی به توانایی حکومت برای سرکوب اعتراضات مربوط می‌شود. گانگولی هشدار می‌دهد که دولت هند ممکن است در آینده از فناوری‌های نظارتی جدیدتر برای سرکوب مخالفت‌ها استفاده کند. سومین نگرانی نیز به محتوای سیاسی و اجتماعی جنبش بازمی‌گردد. در همان تحلیل وبلاگی تأکید شده است که فعالیت سیاسی آینده باید بر تقویت وحدت میان پیروان ادیان مختلف، همبستگی طبقاتی، هماهنگی میان گروه‌های مختلف نظام کاستی و مشارکت زنان و افراد جامعه ال‌جی‌بی‌تی‌کیو متمرکز شود. برخی منتقدان همچنین استقلال این جنبش را زیر سؤال می‌برند. عده‌ای معتقدند که حزب سوسک‌ها ممکن است بخشی از توطئه‌ای سیاسی علیه حزب حاکم باشد. سابقه همکاری دیپکه با حزب عام آدمی نیز یکی از دلایلی است که منتقدان برای طرح این ادعا به آن استناد می‌کنند.