حقوق کارگران در شرایط جنگ و بحران، عزای عمومی و تعطیل رسمی چیست؟
تحریریه آوش / این روزها هم که با شرایط جنگی مواجه هستیم، کارگران برخلاف بسیاری از کارکنان دولت، امکان دورکاری یا تعطیلی ندارند و ناچارند در محل کار حاضر شوند. در این شرایط هم باید علاوهبر دستمزد کامل، اضافهکار هم دریافت کنند
بامداد ۹ اسفند دور جدید جنگ در ایران آغاز شد. جنگی که یک بار برای ۱۲ روز تجربه شده بود این بار نه فقط در برابر متجاوزان اسرائیلی که با همراهی ارتش آمریکا همراه شد. اما این جنگ ابعاد پیدا و پنهان دیگری به جز موشکهایی که شلیک میشود و خسارات جانی و مادی که وارد میکند؛ نیز دارد و از جمله یکی وضعیت کسب و کارها و معیشت کارگران است. موضوعی که به طور جدی در زمان جنگ ۱۲ روزه خرداد ماه سال جاری نیز مطرح شده بود.
حال اما در روزهایی که بسیاری از کسبوکارها به دلیل شرایط جنگ و تعطیلی رسمی به مناسبت شهادت رهبر معظم انقلاب اسلامی ایران تعطیل هستند، حقوق و مزایای کارگران، بالاخص آن دسته از کارگرانی که علیرغم اعلام تعطیلی رسمی مجبور به حضور در محل کار هستند، بدل به یکی از موضوعات بحث برانگیز در میان کارگران و کارفرمایان شده است.
برداشت برخی از قانون کار در شرایطی افزایش تعطیلات رسمی این است که کارگران در روزهای تعطیل رسمی، باید مزد کامل و اضافهکاری دریافت کنند و حضور آنان در محل کار بدون پرداخت قانونی، مشمول تخلف است.
نکته حائز اهمیت این است که در شرایطی که به هر دلیل تعطیلات رسمی افزایش مییابد، نظم کاری بسیاری از بخشها به چالش کشیده میشود، بنابراین وضع حقوقی کارگرانی که علیرغم اعلام تعطیلی، ناگزیر به حضور در محل کار هستند، بدل به یک چالش و معضل جدی برای کارگران و کارفرمایان میشود. حال باید دید قانون کار چه حقوقی برای کارگران و چه تکالیفی برای کارفرمایان در این وضعیت در نظر گرفته است؟
حقوق کارگران در شرایط بحران و حوادث غیرمترقبه
اگر زمانی دولت روزی را بهعنوان تعطیل رسمی اعلام میکند، این تعطیلی شامل حال کارگران هم میشود و آنها باید حقوق قانونی خود را دریافت کنند. البته قانون برای شرایط خاص، از جمله بحرانها و حوادث غیرمترقبه، تفکیک قائل شده است. اگر این شرایط مقطعی باشد، یک حکم دارد و اگر بهصورت بلندمدت ادامه پیدا کند، طبیعتا برنامهریزی و مقررات آن متفاوت است.
در مواردی که یک واحد تولیدی یا خدماتی بهطور کامل یا نیمهکامل تعطیل میشود و کارگران به اجبار از کار بازمیمانند، وضعیت حقوقی آنها متفاوت است؛ اما اگر دولت برای مدت کوتاهی، مثلا دو یا سه روز یا حتی یک هفته، تعطیلی رسمی اعلام کند، این تعطیلی مشمول کارگران نیز میشود.
چنانچه در همین ایام از کارگر خواسته شود که سر کار حاضر شود، این حضور در چارچوب اضافهکاری تعریف میشود و کارگر باید حق اضافهکار خود را دریافت کند.
وقتی تعطیل رسمی اعلام میشود، حضور کارگر در محل کار بهطور طبیعی در قالب اضافهکاری قرار میگیرد و این اضافهکار، جدا از حقوق ماهانه اوست. کارگر هم حق مزد روز تعطیل را دارد و هم حق دریافت درصد اضافهای که قانون برای کار در روز تعطیل پیشبینی کرده است.
در روزهای خاص مانند جمعه، این میزان حتی تا ۴۰درصد افزایش مییابد. یعنی کارگر میتواند یک روز کامل مزد، بهعلاوه ۴۰درصد افزایش را مطالبه کند. این اضافهکاری نیز مشمول قانون کار و قانون تأمین اجتماعی است و باید در چارچوب بیمه لحاظ شود. بهطور کلی، اضافهکار در روز تعطیل و بهویژه جمعه، تعریف مشخص و روشنی دارد و کارگران میتوانند بر همین اساس مطالبات خود را پیگیری کنند.
حوادث غیرمترقبه شامل اتفاقاتی است که قابل پیشبینی نیست؛ از سیل و زلزله گرفته تا شرایط جنگی. اینها وقایعی هستند که ناگهان حادث میشوند و مقطعی هستند.
این روزها هم که با شرایط جنگی مواجه هستیم، کارگران برخلاف بسیاری از کارکنان دولت، امکان دورکاری یا تعطیلی ندارند و ناچارند در محل کار حاضر شوند. در این شرایط هم باید علاوهبر دستمزد کامل، اضافهکار هم دریافت کنند.
پایین بودن امنیت شغلی کارگران، موجبعدم اجرای قانون کار
از آنجا که اکثر نیروی کار کشور با قراردادهای موقت مشغول به کارند و از امنیت شغلی برخوردار نیستند، به دستور کارفرما و از ترس از دست دادن شغل، حتی در شرایط جنگی یا بحرانی هم مجبور به حضور در محل کار میشوند. بسیاری از آنها در بخشهای خدماتی و درمانی فعالیت میکنند که اساسا تعطیلیپذیر نیست.
در چنین شرایطی، هم دولت و هم کارفرمایان، چه در بخش دولتی و چه خصوصی باید نگاهی ویژه به این نیروها داشته باشند.
برای شرایط ویزه همچون جنگ و حوادث غیرمترقبه و تعطیلات رسمی ناشی از این موارد، بهتر است کارگران با برخی مواد قانون کار همچون ماده ۵۳.۵۴، ۵۵.۵۶ و ۵۸ آشنایی داشته باشند؛ برخی از این مواد را در ادامه بررسی میکنیم.
تعریف کار نوبتی
طبق ماده ۵۵ قانون کار، کار نوبتی عبارت است از کاری که در طول ماه گردش دارد، به نحوی که نوبتهای آن در صبح یا عصر یا شب واقع میشود. برابر با ماده ۵۶ قانون کار، کارگری که در طول ماه به طور نوبتی کار میکند و نوبتهای کار وی در صبح و عصر واقع میشود ۱۰درصد، چنانچه نوبتهای کار در صبح و عصر و شب قرار گیرد، ۱۵درصد و در صورتی که نوبتها به صبح و شب و یا عصر و شب بیافتد ۲۲.۵درصد علاوه بر مزد به عنوان فوقالعاده نوبت کاری دریافت خواهد کرد. طبق این قانون، کارگران نوبت کار بسته به اینکه در کدام شیفت مشغول فعالیت هستند نوبت کاری دریافت میکنند.
تعریف شبکاری
طبق ماده ۵۳ قانون کار، کار شب، کاری است که زمان انجام آن بین ۲۲ تا ۶ بامداد قرار دارد. کارگری که در این ساعات شب و یا حتی بخشی از این ساعات مشغول به کار است، مشمول دریافت فوقالعاده شبکاری میشود. برابر با ماده ۵۸ قانون کار، برای هر ساعت کار در شب ۳۵درصد اضافه بر مزد ساعت کار عادی تعلق میگیرد.
بنابراین کار کردن در ساعات مختلف شبانهروز، مزد یکسان ندارد. البته باید توجه داشت که کارگران نوبت کاری که در شیفت شب کار میکنند مشمول دریافت شبکاری نمیشوند؛ ماده ۵۸ قانون کار قید کرده که ۳۵درصد شبکاری، تنها به کارگران غیرنوبتی تعلق میگیرد. بنابراین چنانچه کارگران در ماه نوبتی را در صبح یا عصر و نوبتی را در شب کار کنند، مشمول دریافت فوقالعاده شبکاری نمیشوند. بلکه این کارگران طبق ماده ۵۶ قانون کار، بسته به ساعتهای کاری نوبتکاری دریافت میکنند که مبلغ آن ۱۰درصد، ۱۵درصد و ۲۲.۵درصد است.
تعریف کار مختلط در قانون
ماده ۵۳ قانون کار، کار مختلط را کاری دانسته که بخشی از ساعات انجام آن در روز و قسمتی از آن در شب واقع میشود. طبق همین ماده در کارهای مختلط، ساعاتی که جزء کار شب محسوب میشود، کارگر از فوقالعاده موضوع ماده ۵۸ این قانون استفاده مینماید. با این اوصاف، کارگری که ۲۴ ساعت کار و ۴۸ ساعت استراحت میکند، برای کار از ساعت ۲۲ تا ۶ صبح، ۳۵درصد اضافه بر مزد، بهعنوان فوقالعاده شبکاری نیز باید به او پرداخت شود.
خلاصه این که در شرایط اضطراری همچون این روزهای فعلی کشور، لازم است که قوانین کار در قبال کارگران به درستی اجرا شده و حقوق و مزایای کامل و اضافهکاری آنان در روزهای تعطیل رسمی مطابق قانون از سور کارفرمایان پرداخت شود.
