اقتصاد دیجیتال ایران بر دوش چند درصد ایرانیان میچرخد؟
تحریریه آوش/ در مجموع بیش از ۵۵ درصد کاربران اینترنت گفتهاند معیشتشان، ولو به درجات متفاوت، به فضای آنلاین وابسته است. با این حال، شدت این وابستگی یکسان نیست. برای بخشی از کاربران، اینترنت مستقیماً محل کسب درآمد است؛ اما برای گروهی دیگر، تنها یکی از ابزارهای جانبی کار، تبلیغات، ارتباط با مشتری یا دریافت خدمات محسوب میشود
اینترنت در ایران دیگر فقط وسیلهای برای تماشای فیلم، گفتوگو در شبکههای اجتماعی یا دنبالکردن اخبار نیست. برای بخشی از جامعه، اتصال به اینترنت با کار، درآمد و حتی تأمین هزینههای زندگی گره خورده است. رانندهای که مسافر خود را از طریق یک پلتفرم پیدا میکند، فروشندهای که کالای خود را در شبکههای اجتماعی عرضه میکند، مدرس و دانشجویی که از آموزش آنلاین استفاده میکنند و نیروی دورکاری که پروژههای خود را از طریق اینترنت تحویل میدهد، همگی در اقتصادی فعالیت میکنند که مرزهای آن هر روز گستردهتر میشود.
اما اقتصاد دیجیتال ایران واقعاً بر دوش چه تعداد از مردم میچرخد؟ چه سهمی از کاربران، درآمد و معیشت خود را وابسته به اینترنت میدانند و چه تعداد هنوز اینترنت را بیشتر به چشم ابزاری برای ارتباط، سرگرمی یا دریافت خدمات نگاه میکنند؟
نتایج نظرسنجی ملی مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران، ایسپا، تصویری دوگانه از این وضعیت ارائه میدهد. از یکسو، بیش از نیمی از کاربران میگویند معیشت آنان دستکم تا اندازهای به اینترنت و شبکههای اجتماعی وابسته است و نزدیک به یکسوم نیز در صورت تداوم قطع اینترنت بینالملل، در حوزه کار و درآمد با مشکل مواجه میشوند. از سوی دیگر، هنوز ۴۳.۵ درصد کاربران میگویند درآمد و معیشتشان هیچ وابستگیای به اینترنت ندارد. این فاصله نشان میدهد اقتصاد دیجیتال، هرچند دیگر یک بخش کوچک و حاشیهای نیست، هنوز به اقتصاد غالب جامعه ایران تبدیل نشده است.
اینترنت، نان سفره یک پنجم کاربران
براساس نظرسنجی ایسپا، ۲۰.۳ درصد کاربران اینترنت گفتهاند درآمد و معیشت آنها به میزان زیاد یا خیلی زیاد به اینترنت و شبکههای اجتماعی وابسته است. ۹.۳ درصد نیز میزان این وابستگی را متوسط و ۲۵.۸ درصد آن را کم توصیف کردهاند.
به این ترتیب، در مجموع بیش از ۵۵ درصد کاربران اینترنت گفتهاند معیشتشان، ولو به درجات متفاوت، به فضای آنلاین وابسته است. با این حال، شدت این وابستگی یکسان نیست. برای بخشی از کاربران، اینترنت مستقیماً محل کسب درآمد است؛ اما برای گروهی دیگر، تنها یکی از ابزارهای جانبی کار، تبلیغات، ارتباط با مشتری یا دریافت خدمات محسوب میشود.
در سوی دیگر، ۴۳.۵ درصد کاربران گفتهاند درآمد و معیشت آنان اصلاً به اینترنت و شبکههای اجتماعی وابسته نیست. این عدد یادآوری میکند که نباید میان استفاده گسترده از اینترنت و وابستگی اقتصادی مستقیم به آن علامت مساوی گذاشت. ممکن است فردی روزانه چند ساعت از اینترنت استفاده کند، خرید آنلاین انجام دهد یا تاکسی اینترنتی بگیرد، اما شغل و درآمدش همچنان کاملاً خارج از اقتصاد دیجیتال باشد.
بنابراین اگر قرار باشد تنها گروهی را در نظر بگیریم که اینترنت نقشی جدی و تعیینکننده در معیشتشان دارد، باید از همان سهم ۲۰.۳ درصدی سخن گفت؛ یعنی تقریباً یک نفر از هر پنج کاربر اینترنت. اما اگر تمام کسانی را در نظر بگیریم که بخشی از مسیر درآمد یا فعالیت شغلی آنان به اینترنت وابسته است، دامنه اقتصاد دیجیتال به بیش از نیمی از کاربران گسترش پیدا میکند.
اقتصاد دیجیتال فقط فروشگاه آنلاین نیست
وابستگی معیشت به اینترنت تنها به صاحبان فروشگاههای اینترنتی یا شرکتهای بزرگ فناوری محدود نمیشود. اقتصاد دیجیتال مجموعه گستردهای از فعالیتها را دربرمیگیرد؛ از فروش کالا و خدمات در شبکههای اجتماعی گرفته تا حملونقل آنلاین، آموزش مجازی، تولید محتوا، تبلیغات، خدمات مالی، طراحی، ترجمه، برنامهنویسی و انجام پروژههای دورکاری.
بسیاری از فعالان این حوزه حتی خود را بخشی از «اقتصاد دیجیتال» نمیدانند. فروشندهای که سفارشهای خود را از طریق یک صفحه اینستاگرامی دریافت میکند، ممکن است کسبوکارش را یک فعالیت سنتی بداند؛ اما مشتری، تبلیغ، سفارش و بخشی از گردش مالی او به اینترنت وابسته است. راننده تاکسی اینترنتی نیز پشت فرمان یک خودرو فعالیت میکند، اما دسترسی او به مسافر، محاسبه کرایه و دریافت درخواست سفر، همگی از طریق یک زیرساخت دیجیتال انجام میشود.
از همین رو، مرز میان اقتصاد سنتی و دیجیتال هر روز کمرنگتر میشود. اینترنت فقط کسبوکارهای جدید ایجاد نکرده، بلکه شکل فعالیت بسیاری از مشاغل قدیمی را نیز تغییر داده است. امروز حتی رستورانها، فروشگاههای محلی، تعمیرکاران، مراکز آموزشی و ارائهدهندگان خدمات خانگی برای معرفی خود، جذب مشتری یا دریافت سفارش به فضای آنلاین متکیاند.
اعتماد مردم به ظرفیت اشتغالزایی اینترنت
دادههای ایسپا نشان میدهد نگاه کاربران به نقش اقتصادی اینترنت، در مجموع مثبت است. ۵۸ درصد کاربران معتقدند کسبوکارهای اینترنتی سبب ایجاد فرصتهای شغلی جدید در اقتصاد کشور میشوند. این عدد از آن جهت اهمیت دارد که نشان میدهد بخش بزرگی از جامعه، فضای آنلاین را تنها محل مصرف محتوا یا سرگرمی نمیداند، بلکه آن را بستری برای ایجاد شغل تلقی میکند.
همچنین ۴۵ درصد کاربران گفتهاند کسبوکارهای اینترنتی موجب افزایش رفاه مردم میشوند و ۳۰.۲ درصد نیز افزایش درآمد دولت را از پیامدهای این کسبوکارها دانستهاند. ۱۹.۲ درصد به کاهش هزینههای دولت اشاره کردهاند.
البته نگاهها کاملاً یکدست نیست. ۱۷.۱ درصد کاربران معتقدند گسترش کسبوکارهای اینترنتی میتواند به کاهش فرصتهای شغلی منجر شود. این نگرانی بیدلیل نیست؛ زیرا پلتفرمها و فناوریهای جدید، در کنار ایجاد مشاغل تازه، برخی مشاغل سنتی را نیز تحت فشار قرار میدهند یا شکل آنها را تغییر میدهند.
با این حال، غلبه دیدگاه مثبت نشان میدهد کاربران ایرانی، بیش از آنکه اقتصاد دیجیتال را تهدیدی علیه اشتغال بدانند، آن را فرصتی برای توسعه بازار کار میبینند؛ فرصتی که البته تحقق آن به کیفیت زیرساخت، امنیت سرمایهگذاری، ثبات مقررات و دسترسی پایدار به اینترنت وابسته است.
زندگی روزمرهای که آنلاین شده است
نفوذ اقتصاد دیجیتال تنها از مسیر اشتغال قابل اندازهگیری نیست. بخش مهمی از این اقتصاد در مصرف روزمره مردم جریان دارد. براساس نتایج ایسپا، ۵۷.۱ درصد کاربران اینترنت در یک سال گذشته خرید آنلاین یا اینترنتی انجام دادهاند. همچنین ۵۵.۵ درصد از خدمات حملونقل آنلاین مانند اسنپ و تپسی استفاده کردهاند.
این دو عدد نشان میدهد خرید اینترنتی و تاکسیهای آنلاین دیگر خدماتی محدود به گروههای خاص یا ساکنان محلههای برخوردار نیستند، بلکه به بخشی از رفتار عمومی کاربران تبدیل شدهاند. بیش از نیمی از کاربران، دستکم در یک سال گذشته، یکی از این خدمات را تجربه کردهاند.
آموزش مجازی نیز با سهم ۳۷.۹ درصدی در جایگاه بعدی قرار دارد. رزرو اینترنتی بلیت، هتل و اقامتگاههای بومگردی با ۱۷.۹ درصد و خدمات نظافت و تعمیرات با ۸.۹ درصد در رتبههای بعدی قرار گرفتهاند.
همچنین ۲۷.۶ درصد کاربران گفتهاند برنامههایی مانند اسنپ، تپسی، دیجیکالا و فیلیمو به میزان زیاد یا خیلی زیاد نیازهای روزانه آنها را برطرف میکنند. این عدد نشان میدهد پلتفرمها برای بیش از یکچهارم کاربران، دیگر خدماتی فرعی و قابل حذف نیستند، بلکه بخشی از سازوکار عادی زندگی روزانه شدهاند.
در چنین شرایطی، اقتصاد دیجیتال فقط بر درآمد عرضهکنندگان خدمات اثر نمیگذارد؛ بلکه زمان، هزینه، شیوه خرید، رفتوآمد، آموزش و سرگرمی مصرفکنندگان را نیز تغییر میدهد.
قطع اینترنت، توقف ارتباط یا اختلال در درآمد؟
اهمیت اقتصادی اینترنت زمانی آشکارتر میشود که دسترسی به آن مختل شود. در بخش دیگری از نظرسنجی ایسپا، از کاربران پرسیده شده است در صورت ادامه قطعی اینترنت بینالملل، کدام بخش از زندگی آنها با مشکل روبهرو میشد.
۲۹.۶ درصد کاربران، کار و درآمدزایی را یکی از حوزههایی دانستهاند که در صورت وصلنشدن اینترنت بینالملل دچار مشکل میشد. این عدد از سهم ۲۰.۳ درصدی کسانی که معیشت خود را به میزان زیاد یا خیلی زیاد وابسته به اینترنت میدانند، بیشتر است.
این تفاوت میتواند نشان دهد دامنه اثر قطع اینترنت از کسانی که شغلشان کاملاً آنلاین است، فراتر میرود. بسیاری از مشاغل ممکن است مستقیماً اینترنتی نباشند، اما برای دریافت سفارش، انتقال پول، تبلیغات، ارتباط با مشتری، ارسال فایل، هماهنگی یا دسترسی به سامانهها به اینترنت نیاز داشته باشند.
در نتیجه، اختلال اینترنت فقط کسبوکارهای دیجیتال را متوقف نمیکند؛ بلکه میتواند زنجیرهای از مشاغل نیمهدیجیتال و حتی سنتی را نیز گرفتار کند. به همین دلیل، سیاستگذاری درباره اینترنت دیگر صرفاً موضوعی فنی، فرهنگی یا رسانهای نیست. هر محدودیت گسترده یا قطعی طولانیمدت میتواند مستقیماً بر درآمد بخشی از خانوارها اثر بگذارد.
اقتصادی بزرگتر از آمارهای رسمی
یکی از دشواریهای سنجش اقتصاد دیجیتال در ایران، حضور گسترده فعالیتهای غیررسمی است. بخش زیادی از فروشندگان شبکههای اجتماعی، تولیدکنندگان محتوا، فریلنسرها و ارائهدهندگان خدمات آنلاین ممکن است در آمارهای رسمی اشتغال یا بنگاههای اقتصادی ثبت نشده باشند.
از این رو، وقتی کاربران میگویند معیشتشان به اینترنت وابسته است، الزاماً به معنای اشتغال رسمی در یک شرکت فناوری نیست. ممکن است فردی در کنار شغل اصلی خود، بخشی از درآمدش را از فروش اینترنتی، آموزش آنلاین، تبلیغات یا ارائه خدمات به دست آورد.
همین ویژگی باعث میشود اقتصاد دیجیتال در زندگی واقعی مردم، بزرگتر از چیزی باشد که در آمار شرکتهای ثبتشده یا اشتغال رسمی دیده میشود. در عین حال، غیررسمیبودن این فعالیتها، آنها را در برابر قطعی اینترنت، تغییر مقررات، فیلترینگ و افت کیفیت شبکه آسیبپذیرتر میکند.
کسبوکاری که فروشگاه فیزیکی، سرمایه بزرگ یا کانال جایگزین فروش ندارد، ممکن است با چند روز اختلال اینترنت بخش مهمی از درآمد خود را از دست بدهد. برای چنین کسبوکاری، اینترنت نه یک امکان اضافی، بلکه زیرساخت اصلی فعالیت است.
اقتصاد دیجیتال؛ اقلیت، دیگر حاشیهای نیست
دادههای ایسپا اجازه نمیدهد با قاطعیت گفته شود اکثریت ایرانیان نان خود را از اینترنت به دست میآورند. ۴۳.۵ درصد کاربران هنوز هیچ وابستگی معیشتی به فضای آنلاین احساس نمیکنند و تنها ۲۰.۳ درصد گفتهاند این وابستگی زیاد یا خیلی زیاد است.
با این حال، نمیتوان سهم بیش از نیمی از کاربران را که درجاتی از وابستگی اقتصادی به اینترنت دارند نادیده گرفت. همچنین خرید اینترنتی، حملونقل آنلاین و آموزش مجازی نشان میدهد اقتصاد دیجیتال حتی برای کسانی که از آن درآمد کسب نمیکنند، به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده است.
شاید دقیقترین توصیف آن باشد که اقتصاد دیجیتال ایران هنوز اقتصاد غالب نیست، اما مدتهاست از حاشیه خارج شده است. اینترنت امروز همزمان بازار، محل کار، ابزار تبلیغ، مسیر دریافت خدمت و کانال ارتباط با مشتری است.
به همین دلیل، پاسخ به این پرسش که اقتصاد دیجیتال ایران بر دوش چند درصد مردم میچرخد، به نحوه تعریف وابستگی بستگی دارد. اگر تنها کسانی را در نظر بگیریم که معیشتشان بهشدت به اینترنت وابسته است، پاسخ حدود یکپنجم کاربران است. اما اگر تمام کسانی را حساب کنیم که اینترنت به هر میزان در درآمد و فعالیت اقتصادی آنان نقش دارد، باید از بیش از نیمی از کاربران سخن گفت.
مهمترین پیام نظرسنجی ایسپا نیز شاید همین باشد که تصمیم درباره اینترنت، دیگر فقط تصمیم درباره یک فناوری نیست. سرعت، کیفیت، پایداری و نحوه دسترسی به اینترنت، مستقیماً با اشتغال، درآمد و سفره بخشی قابلتوجه از جامعه پیوند خورده است.
