کوبا در بحران همراه با چاشنی ابراز نگرانی سازمانهای جهانی/ در هاوانا چه خبر است؟
تحریریه آوش/ در نهم فوریه، کوبا اعلام کرد که به دلیل کمبود سوخت دیگر قادر به سوخترسانی به هواپیماهای خارجی در فرودگاههایش نیست. ایر کانادا در همان روز پروازهای خود به کوبا را تعلیق، و دو روز بعد خطوط هوایی روسی روسیا و نوردویند نیز به همین دلیل پروازهای خود را قطع کردند. در سیزدهم فوریه، آتشسوزی در پالایشگاه نیکو لوپز در هاوانا وضعیت انرژی را وخیمتر کرد. جشنواره سالانه سیگار برگ هاوانا، فستیوال دل آبانو، در چهاردهم فوریه به دلیل «وضعیت پیچیده اقتصادی» لغو شد
احسان محمدی/ کوبا بدترین بحران خود را از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی را تجربه میکند. قطع کامل شبکه برق ملی برای ششمین بار در هجده ماه اخیر بیمارستانها را به تاریکی کشانده، پمپهای آب را خاموش کرده و میلیونها خانواده را بدون غذا و دارو رها کرده است. پس از آن که ایالات متحده در ژانویه ۲۰۲۶ با صدور فرمان اجرایی ۱۴۳۸۰ اولین محاصره مؤثر خود علیه این جزیره از زمان بحران موشکی ۱۹۶۲ را اعمال کرد و پس از آن که سقوط مادورو در ونزوئلا شریان حیاتی نفتی هاوانا را یکشبه قطع کرد، کوبا دیگر نه سوختی برای نیروگاههایش دارد، نه داروی کافی برای بیمارانش، و نه پاسخی روشن برای مردمی که اکنون پس از سیزده روز اعتراض پیاپی، شبهنگام در خیابانها قابلمه میکوبند.
دههها فرسودگی پیش از نقطه شکست
بحران فاجعهبار کوبا در سال ۲۰۲۶ آغاز نشد. سوخت سالهاست که کمیاب است و قطعی برق به امری عادی تبدیل شده، بهویژه از اواسط سال ۲۰۲۴، که کشور به یک بحران انرژی تمامعیار فرو رفت و چندین قطعی برق سراسری را تجربه کرد.نیروگاههای فرسوده، کمبود مزمن سرمایهگذاری، و تولید داخلی ناچیز نفت، شبکه برق را حتی پیش از محاصره نفتی به آستانه فروپاشی کشانده بودند.
پایههای اقتصاد نیز از پیش پوسیده بود. کاهش ارزش پول، فروپاشی تولید شکر و صنعت گردشگری، و سوءمدیریت سیستماتیک به فقر شدید مردمی انجامید که روزبهروز از وعدههای برآوردهنشده انقلاب ۱۹۵۹ سرخوردهتر میشوند. تا سال ۲۰۲۱، چشمانداز اقتصادی چنان تاریک شده بود که بزرگترین اعتراضات عمومی از زمان انقلاب به راه افتاد که با خشونت سرکوب شد.
تنها در فاصله اکتبر ۲۰۲۴ تا سپتامبر ۲۰۲۵، کوباییها پنج قطعی برق سراسری را تحمل کردند و در ژوئیه ۲۰۲۵، وزیر بهداشت عمومی رسماً اعلام کرد که تنها سی درصد از داروهای موجود در فهرست داروهای ضروری کشور در کوبا یافت میشود.
آمار انسانی نگرانکننده است. میانگین حقوق حدود ۶٬۵۰۰ پزوی کوبایی در ماه است؛ کمتر از سیزده دلار آمریکا؛ و در فوریه ۲۰۲۶، یک کارتن سی عددی تخممرغ بیش از سه هزار پزو قیمت داشت.
سقوط مادورو و از دست رفتن شریان حیاتی کوبا
ونزوئلا روزانه حدود ۳۵٬۰۰۰ بشکه نفت به کوبا عرضه میکرد که حدود نیمی از نیاز انرژی جزیره را تأمین میکرد. این تأمین پس از مداخله نظامی ایالات متحده در ونزوئلا در اوایل ژانویه ۲۰۲۶ که به برکناری و بازداشت رئیسجمهور نیکلاس مادورو انجامید بهطور کامل قطع شد. تأثیر این اقدام آمریکا بر کوبا آنی بود. کوبا حدود چهل درصد از نفت مورد نیاز خود را در داخل تولید میکند، اما این هرگز برای تأمین تقاضا کافی نبوده. با قطع تأمین ونزوئلا، شبکه برقی که از پیش شکننده بود دیگر هیچ حاشیه اطمینانی ندارد.
مکزیک، دیگر تأمینکننده اصلی نفت نیز عقبنشینی کرده است. کاراکاس ارسال محمولهها را تعلیق کرد، و مکزیکو سیتی نیز از ترس تلافی تجاری آمریکا، همین کار را کرد. مسیرهایی که دههها کوبا را سرپا نگه داشته بودند، تقریباً بهطور همزمان بسته شدند.
فرمان اجرایی ۱۴۳۸۰ و محاصره رسمی
در بیست و نهم ژانویه ۲۰۲۶، فرمان اجرایی ۱۴۳۸۰ امضا شد و از سیام ژانویه لازمالاجرا شد. این فرمان در ایالات متحده وضعیت اضطراری ملی اعلام کرد و اعمال تعرفههای اضافی بر واردات از هر کشوری را که بهطور مستقیم یا غیرمستقیم نفت به کوبا عرضه کند، مجاز شمرد. چارچوب حقوقی این فرمان اجرایی به شدت تهاجمی بود. دولت ترامپ کوبا را «تهدیدی غیرعادی و فوقالعاده» خواند و آن را به همسویی با «کشورهای متخاصم و بازیگران مخرب» و میزبانی از «قابلیتهای نظامی و اطلاعاتی» آنها متهم کرد. کوبا این توصیف را بهطور کامل رد کردو بر اساس گزارش نیویورک تایمز، این اقدام «نخستین محاصره مؤثر آمریکا علیه کوبا از زمان بحران موشکی کوبا» در سال ۱۹۶۲ محسوب میشود.
ایالات متحده همزمان تأکید کرد که تغییر رژیم در کوبا تا پایان سال ۲۰۲۶ یک هدف صریح است، و مقامات به هاوانا گفتند که «پیش از دیر شدن معامله کند.»
سه قطعی فاجعهبار
در چهارم فوریه ۲۰۲۶، استانهای شرقی گوانتانامو، سانتیاگو دو کوبا، اولگین و گرانما دچار قطعی کامل برق شدند، در حالی که هاوانا و غرب جزیره با کمبود شدید روبرو بودند. در چهارم مارس، خاموشی نیروگاه آنتونیو گیتِراس، بزرگترین نیروگاه جزیره، موجب قطعی برق میلیونها نفر در غرب کشور شد. سپس در شانزدهم مارس، کل شبکه ملی برق فروپاشید و کشور را بدون برق رها کرد.
قطعیهای کامل برق در یک سال و نیم گذشته در مجموع شش بار رخ داده است. فروپاشی شانزدهم مارس شدیدترین آنها بود. وزارت انرژی و معادن در رسانههای اجتماعی «قطع کامل سیستم برق ملی» را اعلام کرد بدون اینکه علت را مشخص کند. لازارو گرا، مدیر برق، به رسانه دولتی گفت که کارکنان تلاش میکنند نیروگاههای حرارتی را بهتدریج راهاندازی مجدد کنند. او هشدار داد: «چون سیستمها وقتی بسیار ضعیف هستند، بیشتر مستعد خرابیاند.»
تا بعدازظهر روز بعد، برق حدود پنجاه و پنج درصد از مشترکان هاوانا و تمام مراکز بهداشتی پایتخت بازگشته بود اما بازیابی در بقیه جزیره به کندی صورت میگرفت. یک مشکل ساختاری دیگر نیز شکنندگی شبکه را تشدید میکند: نیروگاههای حرارتی با سوخت مازوت کار میکنند که محتوای گوگرد آن در حال خوردن تجهیزات است؛ یعنی هر ساعتی که کار میکنند، بیشتر فرسوده میشوند. دولت نیز فاقد ارز خارجی برای واردات قطعات یدکی یا ارتقای شبکه است.
بحران انسانی در فاز غذا، دارو، بیمارستانها
پیش از محاصره، قطعیهای برق روزانه دوازده تا چهارده ساعت طول میکشید. اکنون معمولاً بیش از بیست ساعت ادامه دارند. غذا فاسد میشود. پمپهای آب از کار میافتند. بیمارستانها به ژنراتورها روی میآورند، هرچند اگر بتوان سوختی گیر آورد.
کوباییهایی که بتوانند در لحظاتی کوتاه برق به دست آورند، با عجله غذا میپزند، لباس میشویند و وسایل خود را شارژ میکنند، در حالی که غذا (اگر توانایی خرید داشته باشند) هر بار که برق یخچالها قطع میشود، به سرعت فاسد میشود. در خیابانهای سراسر جزیره، زباله و مواد غذایی فاسد انباشته شده، چرا که کمبود سوخت، سرویسهای جمعآوری زباله را فلج کرده است.
رئیسجمهور دیاز-کانل تأیید کرد که جزیره بیش از سه ماه است هیچ محموله نفتی دریافت نکرده و دولت مجبور شده جراحی دهها هزار نفر را به تعویق بیندازد. بحران بهداشتی ابعاد گستردهای پیدا کرده: سازمان ملل متحد اعلام کرده بیش از سی و دو هزار زن باردار در معرض خطر قطع مراقبتهای پیوسته هستند. همچنین آمبولانسها در تأمین سوخت نیز با مشکل مواجهاند. پنج میلیون نفر که به بیماریهای مزمن، از جمله هزاران بیمار سرطانی در انتظار پرتودرمانی یا شیمیدرمانی، در خطر قطع درمان قرار گرفته اند.
اما در نهم فوریه، کوبا اعلام کرد که به دلیل کمبود سوخت دیگر قادر به سوخترسانی به هواپیماهای خارجی در فرودگاههایش نیست. ایر کانادا در همان روز پروازهای خود به کوبا را تعلیق، و دو روز بعد خطوط هوایی روسی روسیا و نوردویند نیز به همین دلیل پروازهای خود را قطع کردند.
در سیزدهم فوریه، آتشسوزی در پالایشگاه نیکو لوپز در هاوانا وضعیت انرژی را وخیمتر کرد و جشنواره سالانه سیگار برگ هاوانا، فستیوال دل آبانو، در چهاردهم فوریه به دلیل «وضعیت پیچیده اقتصادی» لغو شد.
اعتراضات عمومی و فشار بیسابقه
بر اساس گزارش خوزه رائول گالگو، پژوهشگر گروه حقوق بشر کوبایی در تبعید «کوبالکس»، تعداد اعتراضات یا ابراز نارضایتی عمومی در جزیره از سی مورد در ژانویه به صد و سی مورد در نیمه اول مارس افزایش یافته است. در چرخشی غیر معمول در میان معترضان، آنها در چهاردهم مارس به دفتر حزب کمونیست در شهر مرکزی مورون حمله کرده و آن را به آتش کشیدند.
مردم سراسر کوبا سیزده روز متوالی دست به اعتراض زدند و در چند محله هاوانا شبهنگام به خیابانها میآیند، قابلمه میکوبند. بر أساس دادههای کوبالکس، از ششم مارس تاکنون نزدیک به صد و شصت اعتراض در سراسر کوبا گزارش شده است. وضعیت حقوق بشر حالا تصویری تیرهتری نیز پیدا کرده است. در جلسهای در دهم مارس پیش از کمیسیون بینآمریکایی حقوق بشر، سازمانهای حقوق بشری کوبایی و عفو بینالملل، مرگ چهل و شش تن از معترضان بازداشتشده در تظاهرات جولای ۲۰۲۱ را در زندان محکوم کردند و آن را به فقدان مراقبت پزشکی نسبت دادند. تعداد افراد محبوس به دلایل سیاسی بین ۷۵۴ تا ۱٬۲۱۴ نفر متغیر است که بالاترین تعداد زندانیان سیاسی مستند در کل قاره آمریکا است.
تله ترامپ و مسیر دیپلماتیک
در همان روز قطعی برق شانزدهم مارس، دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا صریحترین اظهار نظر خود را ابراز کرد. او که در کاخ سفید صحبت میکرد گفت: «میدانید، تمام عمر داستانهای میان آمریکا و کوبا را شنیدهام. ایالات متحده کی این کار را خواهد کرد؟» و افزود: «چه آزادش کنم، چه تصرفش — فکر میکنم میتوانم هر کاری با آن انجام دهم. آنها الان ملتی بسیار ضعیفشده هستند.»
در پاسخ به این سؤال که آیا یک عملیات نظامی آمریکا در کوبا شبیه دستگیری مادورو در ژانویه خواهد بود یا شبیه درگیری جاری با ایران، ترامپ به خبرنگاران گفت: «نمیتوانم به شما بگویم.» با این حال، یک کانال دیپلماتیک در همان زمان باز است. در سیزدهم مارس، دیاز-کانل برای اولین بار بهطور علنی تأیید کرد که دولتش در حال مذاکره با ایالات متحده است و آن را تلاشی برای یافتن «راهحلهایی برای اختلافات دوجانبه» توصیف کرد. کوبا پذیرفته که امتیازات ملموسی بدهد. کوبا اعلام کرد که پنجاه و یک زندانی دستگیرشده در جریان اعتراضات ۲۰۲۱ را آزاد خواهد کرد، و به طور جداگانه اعلام کرد که کوباییهای مقیم خارج از کشور از جمله در میامی، مجاز خواهند بود در کسبوکارهای داخل جزیره سرمایهگذاری کنند و مالکیت آنها را داشته باشند. تحلیلگران خاطرنشان کردند که این اقدام دقیقاً با آنچه ترامپ بارها گفته هر توافقی باید شامل آن باشد همخوانی دارد: منافع برای جامعه کوبایی-آمریکایی در فلوریدا.
خبرنگار الجزیره در هاوانا این اصلاح را «حرکتی طرفدار بازار» توصیف کرد و یادآور شد که چقدر دقیقاً مطالبات اعلامشده واشنگتن را بازتاب میدهد که نشان میدهد هاوانا فعالانه تلاش میکند شرایط لازم برای یک توافق را فراهم آورد.
واکنشهای بینالمللی
در نخستین واکنشها به وضعیت کوبا، سازمان ملل متحد موضعی صریح گرفت. آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد اعلام کرد که «بهشدت نگران» وضعیت انسانی است و هشدار داد که ادامه وضعیت به «وخیمتر شدن أوضاع منجر خواهد شد و اگر نیازهای نفتی کوبا تامین نشود، کوبا با خطر فروپاشی مواجه خواهد شد». کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل فرمان اجرایی ۱۴۳۸۰ را «نقض جدی حقوق بینالملل و تهدیدی جدی برای نظم بینالمللی مردمسالار و منصفانه» محکوم کردند.
با این حال تلاشهای کمکرسانی در حال شکلگیری است. کاروان «نوسترا آمریکا» که از مکزیک حرکت کرده، انتظار میرود با بیش از سی تن غذا، دارو و تجهیزات خورشیدی به کوبا برسد. در میامی، گروه مردمی کد پینک اعلام کرد در حال آمادهسازی بیش از چهارصد هزار دلار غذا و دارو برای ارسال به هاوانا است. جوامع مدنی در ایالات متحده اعلام کردهاند از طریق کلیسای کاتولیک شش میلیون دلار کمک ارسال میکنند، هرچند منتقدان میگویند این مبلغ در برابر دامنه بحران ناچیز است.
تحلیلگران شرکت ورسیک مپلکرافت هشدار میدهند که اگرچه نیروهای امنیتی وفادار در حال حاضر قادر به سرکوب اغتشاشات در سطح فعلی هستند، نارضایتی در حال گسترش است و اگر سختیها ادامه یابند، یک قیام مردمی تمامعیار روزبهروز محتملتر میشود.
وضعیت در مارس ۲۰۲۶
کوبا پس از قطعی برق شانزدهم مارس، شبکه برق خود را بهطور جزئی بازسازی کرده است. دیاز-کانل تأیید کرد که مذاکرات با ایالات متحده در جریان است اما هشدار داد هر توافقی زمان میبرد، اما همزمان خود و کشورش را متعهد به «مقاومت خستگیناپذیر» در برابر آنچه «جنگ انرژی» و «مجازات دستهجمعی» خواند، قلمداد کرد.
تحلیل گران ورسیک مپلکرافت وضعیت را صریح خلاصه کردند که «با شبکه برق کوبا که بر لبه فروپاشی کامل قرار دارد، رویدادها در خطر پیشی گرفتن از هر دو طرف (رژیم و واشنگتن) هستند. نقشه راه آمریکا برای کوبا مبهم است و میتواند بهجای استراتژی، توسط رویدادهای سریعاً در حال تحول دیکته شود.»
جزیره بیش از سه ماه است که هیچ محموله نفتی قابل توجهی دریافت نکرده است. شبکه برق کشور در هجده ماه گذشته شش بار فروپاشیده و جمعیتش از طریق مهاجرت (حدود ده درصد از سال ۲۰۲۰) در حال کاهش است.
رئیسجمهور آمریکا حالا دیگر آشکارا از «تصرف» این کشور سخن میگوید و این در حالی است که مقاماتش پنهانی با رهبری هاوانا درباره ماهیت یک دوره گذار مذاکره میکنند. اما کوبا، با تقریباً هر معیاری، در بحرانیترین لحظه خود از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی قرار دارد.
منابع: سی ان ان/ سی بی اس/ ان بی سی نیوز/ آسوشیتدپرس
