ایران؛ سرزمینی که هر شهرش کربلا را به زبان خودش روایت می‌کند

محرم که از راه می‌رسد، ایران دیگر تنها یک جغرافیا نیست؛ نقشه‌ای از صدها روایت زنده از کربلاست. در گوشه‌ای صدها مرد زیر سازه‌ای چند تُنی را بر دوش می‌گیرند؛ در شهری دیگر عزاداران تن خود را با گل می‌پوشانند؛ جایی بیل‌ها به نشانه دفن شهدای کربلا در هوا می‌چرخد، جایی دیگر شمع‌ها خانه به خانه روشن می‌شوند و در کوچه‌ای دور، نوای «شاخسی، واخسی» خیابان‌ها را پر می‌کند. همه این آیین‌ها از یک واقعه سخن می‌گویند، اما هر کدام با زبان فرهنگ، تاریخ و حافظه همان سرزمین. 

عاشورا در ایران فقط یک مناسبت مذهبی نیست؛ شبکه‌ای از آیین‌های بومی است که طی قرن‌ها در اقلیم‌های مختلف شکل گرفته، با فرهنگ‌های محلی درآمیخته و امروز به بخشی از هویت تاریخی و میراث ناملموس کشور تبدیل شده است. بسیاری از این آیین‌ها صدها سال قدمت دارند، در فهرست میراث ملی ثبت شده‌اند و هر سال هزاران نفر را از سراسر ایران و حتی خارج از کشور به شهرهای مختلف می‌کشانند. 
 

وقتی هر استان، روایت خودش را از کربلا می‌سازد

کمتر کشوری را می‌توان یافت که یک واقعه تاریخی و مذهبی، چنین گسترده در تار و پود فرهنگ‌های محلی آن نفوذ کرده باشد. اگرچه مضمون همه این مراسم یکی است؛ سوگواری برای امام حسین (ع)، اما شکل اجرای آن از کویر تا جنگل، از زاگرس تا آذربایجان و از سواحل خلیج فارس تا خراسان، کاملاً متفاوت است. همین تفاوت‌هاست که آیین‌های عاشورایی ایران را به یکی از غنی‌ترین نمونه‌های میراث فرهنگی زنده در جهان تبدیل کرده است؛ آیین‌هایی که نسل به نسل منتقل شده و هنوز پس از قرن‌ها، بخش مهمی از هویت اجتماعی شهرها محسوب می‌شوند. 
 

یزد؛ جایی که نخل، نماد تشییع کربلا می‌شود

اگر تنها یک تصویر قرار باشد نماینده عاشورای ایرانی باشد، احتمالاً نخل‌گردانی یزد نخستین انتخاب خواهد بود. 
نخل، برخلاف نامش، درخت خرما نیست؛ سازه‌ای عظیم از چوب که شکل نمادین تابوت امام حسین (ع) را تداعی می‌کند. روزها پیش از عاشورا، مردم آن را با پارچه‌های سیاه، شمشیر، آیینه، شال‌های رنگی، منگوله و نشانه‌های مذهبی می‌آرایند و ظهر عاشورا صدها نفر زیر آن می‌روند تا این سازه چند تُنی را بر دوش بکشند.
حرکت آرام نخل در میان انبوه عزاداران، نه فقط یک مراسم مذهبی، بلکه یکی از باشکوه‌ترین نمایش‌های آیینی ایران است؛ مراسمی که سال‌هاست نام یزد را در سطح جهانی با محرم پیوند زده است. 

آذربایجان؛ شاخسی، واخسی؛ روایتی از آمادگی برای یاری حسین (ع) 

در آذربایجان، محرم با صدایی آغاز می‌شود که قرن‌هاست در کوچه‌ها می‌پیچد؛ «شاخسی… واخسی…».
شاه‌حسین‌گویان یا همان شاخسی‌واخسی، یکی از شناخته‌شده‌ترین آیین‌های عاشورایی ایران است. عزاداران در صفوف منظم کنار هم قرار می‌گیرند، دست در کمر یکدیگر می‌گذارند و چوب‌های مخصوص را با نظمی آهنگین بالا و پایین می‌برند. هنگام بالا رفتن چوب‌ها، فریاد «شاه حسین» و هنگام فرود آمدن آن، ندای «وای حسین» طنین‌انداز می‌شود. 
بسیاری پژوهشگران این آیین را نمادی از اعلام آمادگی یاران برای دفاع از امام حسین (ع) می‌دانند؛ آیینی که نه‌تنها در تبریز، بلکه امروز در تهران، اردبیل، ارومیه و بسیاری از شهرهای ترک‌نشین نیز با همان شکوه برگزار می‌شود. 

لرستان؛ وقتی اندوه، رنگ خاک می‌گیرد

در کمتر نقطه‌ای از ایران می‌توان سوگواری را به اندازه گل‌مالی لرستان عینی و ملموس دید.  بامداد عاشورا، حوضچه‌هایی از گل که از خاک نرم، آب و گلاب تهیه شده‌اند، آماده می‌شوند و عزاداران، تن و لباس خود را با آن می‌پوشانند. برخی تنها شانه و صورت را گل‌آلود می‌کنند و برخی دیگر سراسر بدن را. 
این آیین که ریشه‌هایی بسیار کهن دارد و پیش از اسلام نیز در سوگ پهلوانان اجرا می‌شد، پس از ورود اسلام با فرهنگ عاشورا درآمیخت و امروز به یکی از شناخته‌شده‌ترین آیین‌های محرم ایران تبدیل شده است. پس از گل‌مالی، عزاداران کنار آتش می‌ایستند تا لباس‌هایشان خشک شود و سپس دسته‌های عزاداری در خیابان‌های شهر به حرکت درمی‌آیند. 

خوسف؛ بیل‌هایی که تاریخ را روایت می‌کنند

در شهرستان خوسف خراسان جنوبی، ظهر عاشورا صدای برخورد بیل‌ها در فضای شهر می‌پیچد. بیل‌زنی یکی از خاص‌ترین آیین‌های عاشورایی ایران است؛ مراسمی که بر اساس روایت‌های محلی، یادآور حضور قبیله بنی‌اسد برای دفن شهدای کربلاست.  عزاداران با بیل‌هایی در دست، حلقه‌وار می‌ایستند، هم‌زمان بیل‌ها را به آسمان می‌برند و با ضرباهنگی هماهنگ تیغه‌ها را به یکدیگر می‌کوبند. هم‌زمان نخل‌های نمادین امام حسین (ع) و حضرت علی‌اصغر (ع) نیز در میان جمعیت حرکت می‌کنند؛ صحنه‌ای که بیش از سه قرن است هر سال در عاشورا تکرار می‌شود. 

گیلان؛ چهل‌منبر، آیین سکوت و شمع

اگر عاشورای لرستان با گل شناخته می‌شود، محرم گیلان با نور شمع شناخته می‌شود. شب تاسوعا، زنان و مردان نذرکننده در سکوت، از خانه‌ای به خانه دیگر می‌روند و در چهل منبر یا چهل خانه‌ای که مجلس روضه در آن برپاست، شمع روشن می‌کنند.  در بسیاری از مناطق، سکوت بخشی از نذر است؛ سکوتی که حال‌وهوایی متفاوت به این آیین می‌دهد و آن را به یکی از معنوی‌ترین سنت‌های عاشورایی ایران تبدیل کرده است. 

بوشهر؛ وقتی ریتم عزاداری با صدای دریا گره می‌خورد

در جنوب ایران، محرم آهنگ دیگری دارد. بوشهر را بسیاری با «سنج و دمام» می‌شناسند، اما اهل این شهر معتقدند اوج عزاداری، نه در صدای سازها، بلکه در آیین «واحد» نهفته است؛ جایی که هزاران نفر در حلقه‌های منظم گرد نوحه‌خوان جمع می‌شوند و با ریتمی هماهنگ، سینه می‌زنند. 

در این شیوه که بیش از یک قرن قدمت دارد، حلقه‌های عزاداری یا «بُر» به تدریج بزرگ‌تر می‌شوند و نوحه‌خوان با اعلام «واحد»، ریتم مراسم را به نقطه اوج می‌رساند. پیش از آن نیز صدای‌سنج و دمام فضای شهر را پر می‌کند؛ نوایی که برای مردم جنوب، اعلام آغاز سوگواری است و امروزه در بسیاری از شهرهای ایران نیز اجرا می‌شود. این آیین، برخلاف بسیاری از عزاداری‌های دیگر، بیش از آنکه بر نمایش ظاهری تکیه داشته باشد، بر هماهنگی جمعی، موسیقی آیینی و مشارکت مردم استوار است؛ ویژگی‌ای که آن را به یکی از شاخص‌ترین سنت‌های محرم در جنوب ایران تبدیل کرده است. 

نوش‌آباد؛ شهری که واقعه کربلا را به صحنه می‌آورد

اگر نخل‌گردانی یزد نماد تشییع است، نوش‌آباد کاشان را می‌توان شهر بازآفرینی واقعه عاشورا نامید. در این شهر، محرم تنها با دسته‌های عزاداری برگزار نمی‌شود؛ بلکه مجموعه‌ای از آیین‌های نمایشی از هشتم تا یازدهم محرم، روایت کاملی از کربلا را پیش چشم مردم قرار می‌دهد. 

«خیمه‌کوبی» از عصر هشتم محرم آغاز می‌شود؛ جایی که دو سپاه نمادین انبیا و اشقیا با حضور هزاران نفر شکل می‌گیرد، کودکان خیمه‌های نذری را حمل می‌کنند و شخصیت‌های واقعه عاشورا در قالب شبیه‌خوانی وارد میدان می‌شوند. 
در روز عاشورا آیین «کتل» برگزار می‌شود؛ کودکانی که به نیت حضرت علی‌اصغر (ع) نذر شده‌اند، با لباس‌های ویژه بر اسب‌های آذین‌بسته می‌نشینند و پیشاپیش دسته‌های عزاداری حرکت می‌کنند. سرانجام در یازدهم محرم، خیمه‌ها به آتش کشیده می‌شود، کاروان اسرا به حرکت درمی‌آید و زنان بنی‌اسد به‌صورت نمادین برای دفن شهدا وارد میدان می‌شوند؛ مجموعه‌ای از آیین‌ها که نوش‌آباد را به یکی از مهم‌ترین کانون‌های نمایش‌های آیینی ایران تبدیل کرده است. 

زنجان؛ جایی که جمعیت، خودِ آیین است

کمتر شهری در ایران به اندازه زنجان با واژه «شور حسینی» شناخته می‌شود. دسته عظیم حسینیه اعظم، که در هشتم محرم برگزار می‌شود، سالانه صدها هزار عزادار را از سراسر کشور به این شهر می‌کشاند و به یکی از بزرگ‌ترین اجتماعات مذهبی ایران تبدیل شده است. اما ویژگی زنجان تنها تعداد عزاداران نیست؛ نظم مثال‌زدنی، مشارکت گسترده مردم و نذورات فراوان باعث شده این شهر در ذهن بسیاری، «پایتخت شور حسینی» لقب بگیرد؛ جایی که خود جمعیت، بخشی از آیین است. 
 

اردبیل؛ شهری که با نور شمع عزاداری می‌کند

در اردبیل، عصر تاسوعا خیابان‌ها با نور هزاران شمع روشن می‌شود. شمع‌گردانی، آیینی است که برخی پژوهشگران قدمت آن را به حدود هزار سال می‌رسانند. نذرکنندگان با شمعی در دست، مسجد به مسجد حرکت می‌کنند و با روشن کردن شمع‌ها، برای برآورده شدن حاجات خود دعا می‌خوانند.  در بسیاری از شهرهای آذربایجان نیز این رسم ادامه دارد و فضای معنوی ویژه‌ای را در آستانه عاشورا ایجاد می‌کند. 

بازار تهران؛ جایی که محرم با تاریخ اصناف گره خورده است

اگر بخواهیم قدیمی‌ترین عزاداری شهری ایران را جست‌وجو کنیم، یکی از نخستین نام‌ها، بازار بزرگ تهران است؛ جایی که محرم نه فقط یک مراسم مذهبی، بلکه بخشی از هویت تاریخی بازار و اصناف محسوب می‌شود. 
از دوره قاجار تاکنون، بازار تهران مرکز شکل‌گیری ده‌ها هیئت مذهبی وابسته به صنوف مختلف بوده است؛ از بزازها، آهنگران و پارچه‌فروشان گرفته تا کفاشان، زرگران و دیگر پیشه‌وران. بسیاری از این دسته‌های عزاداری بیش از یک قرن قدمت دارند و هنوز هم با همان نظم و سنت دیرینه در تاسوعا و عاشورا در راسته‌های بازار حرکت می‌کنند. حضور اصناف در عزاداری، بازار را به یکی از مهم‌ترین کانون‌های انتقال سنت‌های محرم در پایتخت تبدیل کرده است. 

یکی از شاخص‌ترین جلوه‌های عزاداری بازار، برپایی تعزیه، حرکت اسب‌های نمادین، خیمه‌آرایی و بازآفرینی بخش‌هایی از واقعه کربلاست؛ آیین‌هایی که از روز تاسوعا آغاز می‌شود و تا عصر عاشورا، با برپایی و سپس خواباندن عمود خیمه و اجرای نمادین آتش‌زدن خیمه‌ها ادامه می‌یابد. در کنار این مراسم، صدای نوحه‌خوانی در گذرهای تاریخی بازار، فضایی را ایجاد می‌کند که هنوز هم بسیاری آن را اصیل‌ترین جلوه محرم در تهران می‌دانند. 
بازار تهران در طول تاریخ تنها محل دادوستد نبوده است؛ بلکه همواره یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های مذهبی، اجتماعی و حتی سیاسی کشور به شمار آمده و آیین‌های عاشورایی آن نیز بازتاب همین جایگاه تاریخی است. شاید به همین دلیل باشد که هنوز با آغاز محرم، حجره‌ها پیش از آنکه رنگ تجارت بگیرند، سیاه‌پوش می‌شوند و بازار، همانند بیش از یک قرن گذشته، به حسینیه‌ای بزرگ در قلب پایتخت تبدیل می‌شود.

قم و شهرری؛ شبی که آتش در خیابان‌ها می‌چرخد

در قم، شهرری و برخی مناطق مرکزی ایران، شب‌های محرم با شعله‌های مشعل روشن می‌شود.  مشعل‌گردانی که حدود پنج قرن قدمت دارد، یادآور آتش زدن خیمه‌های اهل بیت (ع) دانسته می‌شود. عزاداران با مشعل‌هایی روشن در کوچه‌ها حرکت می‌کنند و دسته‌های سینه‌زنی و طبل‌زنی آنان را همراهی می‌کنند. اگرچه امروز مشعل‌های گازی جای مشعل‌های هیزمی را گرفته‌اند، اما فلسفه این آیین همچنان همان است؛ زنده نگه داشتن خاطره تلخ عصر عاشورا. 
 

ایلام؛ زنانی که روایت کربلا را زنده نگه داشته‌اند

در بسیاری از آیین‌های عاشورایی، مردان نقش اصلی را بر عهده دارند؛ اما در ایلام، زنان روایت‌گران اصلی بخشی از سوگواری‌اند. «چایینه» مجموعه‌ای از مراسم زنانه است که برای حضرت قاسم (ع)، حضرت عباس (ع)، امام حسین (ع) و اربعین برگزار می‌شود. در این آیین، زنان با لباس‌های نمادین، شمع، حنا و نوحه، بخش‌هایی از واقعه کربلا را بازسازی می‌کنند و از شادی نمادین عروسی حضرت قاسم تا خبر شهادت او را در قالب مراسمی نمایشی روایت می‌کنند. 

آیین‌هایی که کمتر دیده شده‌اند

در کنار مراسم مشهور، ده‌ها آیین محلی نیز در نقاط مختلف ایران برگزار می‌شود که هر یک بخشی از تنوع فرهنگی عاشوراست. 
در استهبان فارس، «چک‌چکو» یا سنگ‌زنی، با کوبیدن دو قطعه سنگ یا چوب به یکدیگر، یادآور سم‌کوبی اسبان بر پیکر شهدای کربلاست.
در مجن سمنان، آیین «چلچلا» با روشن کردن ده‌ها چراغ و خواندن زیارت عاشورا برگزار می‌شود و فضای تکیه‌ها را به مجلسی نورانی تبدیل می‌کند. 
در انجدان استان مرکزی، «چغچغه‌زنی» با ابزارهای چوبی مخصوص اجرا می‌شود؛ آیینی که ریشه در عزاداری‌های کهن منطقه دارد.
در تفرش، تعزیه‌خوانی همچنان یکی از مهم‌ترین مراکز اجرای شبیه‌خوانی ایران به شمار می‌رود و تکیه‌های تاریخی این شهر هر سال میزبان هزاران علاقه‌مند هستند و در هزاوه و برخی مناطق استان مرکزی، «علم‌بران» با گرداندن علم‌های نذری در محله‌ها، هنوز یکی از مهم‌ترین رسوم محرم محسوب می‌شود. 
 

عاشورا؛ میراث زنده ایران

آنچه آیین‌های عاشورایی ایران را متمایز می‌کند، تنها قدمت یا شکوه ظاهری آن‌ها نیست؛ بلکه توانایی‌شان در پیوند زدن یک روایت مشترک با فرهنگ‌های گوناگون است. 

در هیچ نقطه‌ای از ایران، عاشورا کاملاً شبیه شهر دیگر برگزار نمی‌شود. کویر، جنگل، کوهستان، ساحل، دشت و شهرهای بزرگ، هر یک زبان خود را برای روایت کربلا یافته‌اند. نخل یزد، گل لرستان، بیل خوسف، شمع اردبیل، مشعل قم، سنج و دمام بوشهر، شاخسی تبریز، چهل‌منبر گیلان و ده‌ها آیین دیگر، اگرچه از نظر شکل متفاوت‌اند، اما همه یک پیام مشترک دارند؛ زنده نگه داشتن حافظه تاریخی عاشورا. 

همین تنوع است که آیین‌های محرم را از مرز یک مراسم مذهبی فراتر برده و آن را به بخشی از میراث فرهنگی زنده ایران تبدیل کرده است؛ میراثی که نسل به نسل منتقل شده، بسیاری از آن‌ها در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌اند و شماری نیز در مسیر ثبت و معرفی جهانی قرار دارند. 
شاید راز ماندگاری این سنت‌ها نیز همین باشد؛ اینکه مردم هر شهر، بدون آنکه از اصل روایت فاصله بگیرند، کربلا را با زبان فرهنگ، تاریخ، موسیقی، معماری، پوشش و حافظه جمعی خود بازگو کرده‌اند. از همین رو، محرم در ایران تنها یادآور یک واقعه تاریخی نیست؛ بلکه نمایش باشکوه تنوع فرهنگی ملتی است که بیش از هزار سال، سوگ حسین بن علی (ع) را در قالب صدها آیین، نسل به نسل حفظ کرده است.