زخم بر حافظه تاریخی تهران/روایت آسیب به کاخ گلستان و بناهای تاریخی زیر سایه جنگ

در جنگ‌ها معمولا نخستین تصاویر، دود و آتش و ویرانی ساختمان‌های نظامی یا زیرساخت‌های شهری است؛ اما در لایه‌ای عمیق‌تر، قربانیان دیگری نیز وجود دارند که کمتر درباره آن‌ها صحبت می‌شود؛ میراث تاریخی. 
در جریان درگیری‌های نظامی اخیر میان ایران، آمریکا و اسرائیل، گزارش‌هایی از آسیب دیدن بخش‌هایی از مجموعه تاریخی کاخ گلستان در قلب تهران منتشر شد؛ مجموعه‌ای که نه تنها یکی از مهم‌ترین نمادهای تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رود، بلکه در فهرست میراث جهانی یونسکو هم ثبت شده است.
این حادثه بار دیگر نشان داد که در شرایط جنگی، حتی آثار تاریخی که قرن‌ها تحولات سیاسی و اجتماعی را پشت سر گذاشته‌اند هم می‌توانند در معرض خطر قرار بگیرند. موج انفجار ناشی از حملات هوایی در محدوده تاریخی میدان ارگ تهران، به گفته برخی گزارش‌ها، باعث آسیب به بخش‌هایی از این مجموعه و بناهای تاریخی اطراف شده است. اتفاقی که نه تنها یک خسارت معماری محسوب می‌شود، بلکه ضربه‌ای به حافظه فرهنگی و تاریخی شهر تهران نیز به شمار می‌آید. 

کاخی که روایتگر چند قرن تاریخ ایران است

مجموعه تاریخی کاخ گلستان از قدیمی‌ترین مجموعه‌های تاریخی تهران است؛ بنایی که ریشه‌های آن به دوره صفوی برمی‌گردد و در دوره قاجار به شکل کنونی خود توسعه پیدا کرد. این مجموعه در طول بیش از دو قرن، مرکز قدرت سیاسی ایران بوده و بسیاری از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ معاصر کشور در همین مکان رخ داده است. تاجگذاری پادشاهان، دیدارهای رسمی و تصمیمات سیاسی مهم در این مجموعه انجام می‌شد و به همین دلیل کاخ گلستان تنها یک بنای تاریخی نیست، بلکه نمادی از ساختار سیاسی و اجتماعی ایران در دوره‌های مختلف به شمار می‌آید. 

از سوی دیگر معماری این مجموعه از نظر هنری اهمیت فراوانی دارد. ترکیب معماری ایرانی با عناصر تزئینی اروپایی، آیینه کاری‌های پیچیده، شیشه‌های رنگی و تزئینات گچ‌بری باعث شده کاخ گلستان به یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های معماری دوره قاجار تبدیل شود. به همین دلیل این مجموعه در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده و به عنوان بخشی از میراث فرهنگی بشریت شناخته می‌شود. 

موج انفجار و خسارت‌های خاموش

بر اساس گزارش‌های منتشر شده، حملات هوایی اخیر که در نزدیکی میدان ارگ رخ داده است؛ منطقه‌ای که در مجاورت مجموعه کاخ گلستان قرار دارد و بخشی از بافت تاریخی پایتخت محسوب می‌شود به این بنای تاریخی آسیب‌های قابل توجهی وارد کرده است. حتی اگر هدف اصلی این حملات ساختمان‌های نظامی یا امنیتی بوده باشد، موج انفجار در چنین مناطق فشرده‌ای می‌تواند به ساختمان‌های اطراف نیز آسیب وارد کند. 

در مورد کاخ گلستان گزارش‌ها حاکی از آن است که بخش‌هایی از مجموعه در اثر همین موج انفجار دچار آسیب شده‌اند. شکستن پنجره‌های قدیمی، آسیب دیدن شیشه‌های رنگی و تزئینی و ترک خوردگی برخی از بخش‌های داخلی از جمله خسارت‌هایی است که در گزارش‌های اولیه به آن اشاره شده است. در برخی تالارهای مجموعه نیز گفته می‌شود که تزئینات سقفی یا آیینه‌کاری‌ها دچار آسیب شده‌اند. 

چنین خسارت‌هایی شاید در نگاه نخست محدود به نظر برسند، اما در مورد آثار تاریخی اهمیت بسیار بیشتری دارند. بسیاری از این تزئینات حاصل هنر استادکارانی هستند که دهه‌ها یا حتی قرن‌ها پیش آن‌ها را خلق کرده‌اند. از دست رفتن هر بخش از این عناصر به معنای از دست رفتن بخشی از میراث هنری و تاریخی کشور است. 

ساختمان‌های تاریخی اطراف نیز در معرض خطر

در کنار آسیب‌های گزارش شده به کاخ گلستان، نگرانی‌هایی نیز درباره وضعیت برخی ساختمان‌های تاریخی اطراف میدان ارگ مطرح شده است. از جمله بناهایی که نام آن در برخی گزارش‌ها مطرح شده، ساختمان قدیمی ژاندارمری در این محدوده است. این ساختمان یکی از بناهای اداری قدیمی تهران محسوب می‌شود که در دوره‌های مختلف تاریخی مورد استفاده نهادهای امنیتی و انتظامی قرار گرفته است. 

هرچند اطلاعات دقیقی درباره میزان خسارت احتمالی این ساختمان منتشر نشده، اما قرار گرفتن آن در محدوده انفجارها باعث شده احتمال آسیب به آن نیز مطرح شود. بسیاری از ساختمان‌های اداری قدیمی تهران، به ویژه در محدوده ارگ، بخشی از هویت معماری و تاریخی پایتخت را تشکیل می‌دهند. این بناها شاید به اندازه کاخ گلستان شناخته شده نباشند، اما از نظر تاریخی اهمیت قابل توجهی دارند و بخشی از حافظه شهری تهران محسوب می‌شوند. 

واکنش‌های بین‌المللی به آسیب میراث فرهنگی

پس از انتشار خبر آسیب به کاخ گلستان، برخی سازمان‌های بین‌المللی نسبت به این موضوع ابراز نگرانی کردند. مهم‌ترین واکنش از سوی یونسکو بود که بر لزوم حفاظت از آثار ثبت شده در فهرست میراث جهانی تاکید کرده است. 

بر اساس قوانین بین‌المللی، از جمله کنوانسیون‌های مرتبط با حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ، طرف‌های درگیر در درگیری‌های نظامی موظف‌اند از حمله به آثار تاریخی و فرهنگی خودداری کنند و تا حد امکان از آسیب دیدن آن‌ها جلوگیری کنند. با این حال، تجربه جنگ‌های معاصر نشان داده که در بسیاری از موارد این اصول در میدان نبرد نادیده گرفته می‌شوند. 
از خاورمیانه گرفته تا اروپای شرقی، نمونه‌های متعددی وجود دارد که در آن‌ها بناهای تاریخی در اثر عملیات نظامی تخریب یا آسیب دیده‌اند. این تجربه‌ها نشان می‌دهد که میراث فرهنگی اغلب در جنگ‌ها به قربانیان خاموش تبدیل می‌شود. 

همجواری خطرناک اهداف نظامی و میراث تاریخی

یکی از پرسش‌هایی که پس از انتشار خبر آسیب به کاخ گلستان مطرح شده، مسئله قرار گرفتن برخی مراکز حساس در نزدیکی بافت‌های تاریخی است. کارشناسان شهری سال‌هاست هشدار می‌دهند که وجود تاسیسات امنیتی یا نظامی در مجاورت آثار تاریخی می‌تواند خطرات جدی ایجاد کند. 
در صورت وقوع حملات نظامی، چنین مناطقی به طور طبیعی به اهداف بالقوه تبدیل می‌شوند و در نتیجه بناهای تاریخی اطراف نیز در معرض آسیب قرار می‌گیرند. در شهرهایی مانند تهران که لایه‌های تاریخی و اداری در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند، این مسئله اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
به همین دلیل برخی کارشناسان معتقدند که در برنامه‌ریزی شهری باید توجه بیشتری به حفاظت از بافت‌های تاریخی در شرایط بحران و جنگ شود. 

تاریخ قابل جایگزین نیست حتی با مرمت

کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند که بسیاری از آسیب‌های وارد شده به بناهای تاریخی قابل مرمت است. پنجره‌ها را می‌توان تعویض کرد، تزئینات را بازسازی کرد و حتی برخی بخش‌های سازه را تقویت کرد. با این حال، مسئله اصلی در چنین مواردی از بین رفتن اصالت تاریخی است. 
اصالت یک بنای تاریخی تنها به شکل ظاهری آن مربوط نمی‌شود؛ بلکه به مواد، تکنیک‌های ساخت و حتی ردپای زمان در آن وابسته است. زمانی که بخشی از یک اثر تاریخی از بین می‌رود، بازسازی آن هرچقدر هم دقیق باشد، نمی‌تواند به طور کامل جایگزین اصل آن شود.
به همین دلیل است که کارشناسان میراث فرهنگی همواره بر پیشگیری از تخریب آثار تاریخی تاکید می‌کنند، زیرا بازسازی هرگز نمی‌تواند جایگزین کامل یک اثر اصیل باشد. 

میراث فرهنگی، قربانی فراموش شده جنگ‌ها

آسیب دیدن کاخ گلستان تنها یک حادثه معماری نیست. این اتفاق نمادی از پدیده‌ای گسترده‌تر است که در بسیاری از جنگ‌های معاصر مشاهده می‌شود. درگیری‌های نظامی نه تنها انسان‌ها و زیرساخت‌ها را هدف قرار می‌دهند، بلکه میراث فرهنگی را نیز تهدید می‌کنند. 
وقتی یک اثر تاریخی آسیب می‌بیند، در واقع بخشی از حافظه جمعی یک ملت از بین می‌رود. بناهایی مانند کاخ گلستان تنها ساختمان‌هایی از آجر و گچ نیستند؛ آن‌ها حامل روایت‌های تاریخی، هنری و فرهنگی هستند که نسل‌های مختلف در شکل گیری آن‌ها نقش داشته‌اند.
به همین دلیل آسیب دیدن چنین بناهایی تنها یک خسارت فیزیکی نیست، بلکه از دست رفتن بخشی از هویت فرهنگی یک جامعه محسوب می‌شود. 

زخمی که تنها یک بنا نیست

آنچه در روزهای اخیر برای کاخ گلستان رخ داد، فراتر از یک حادثه ساختمانی است. این رویداد یادآور این واقعیت تلخ است که در جنگ‌های مدرن حتی میراث مشترک بشریت نیز از خطر در امان نیست. 
کاخ گلستان قرن‌ها تحولات سیاسی، انقلاب‌ها و تغییرات حکومتی را پشت سر گذاشته است. این مجموعه در طول تاریخ بارها شاهد بحران‌های مختلف بوده، اما همچنان به عنوان یکی از نمادهای تاریخی تهران باقی مانده است. با این حال، آسیب‌هایی که در جریان درگیری‌های نظامی به آن وارد شده نشان می‌دهد که میراث تاریخی نیز می‌تواند در برابر خشونت جنگ آسیب‌پذیر باشد.
در نهایت، این حادثه یک یادآوری مهم است، جنگ‌ها تنها آینده ملت‌ها را تهدید نمی‌کنند، بلکه گذشته آن‌ها را نیز در معرض نابودی قرار می‌دهند. وقتی یک اثر تاریخی آسیب می‌بیند، در واقع بخشی از تاریخ نیز با آن فرو می‌ریزد.