پیشنهادی برای مدیریت هوشمند تنگه هرمز
علی نصری - کارشناس حوزه سیاست خارجی
تنگه هرمز شاهرگ حیاتی تجارت انرژی جهان است. حدود یکپنجم نفت خام جهان از این آبراه عبور میکند و این روزها هرگونه تنش در آن، به سرعت به افزایش قیمت نفت، احیانا جهش حقبیمه کشتیها و اختلال در زنجیره تأمین انرژی جهانی منجر میشود. در چنین شرایطی، ایران به عنوان مهمترین بازیگر منطقه نمیتواند همزمان تحت فشار تحریمهای «خردکننده» و تهدیدهای مستمر امنیتی و وجودی قرار گیرد در حالی که تنگه هرمز برای دیگران مسیری کاملاً امن و آزاد باقی بماند. این عدمتوازن، ضرورت طراحی یک چارچوب قاعدهمند، شفاف و هوشمند برای مدیریت تنش را آشکار میسازد.
راهحل پیشنهادی، استقرار یک نظام دوگانه است؛ «سیستم رنگبندی سطح هشدار تنش» و «سیستم رتبهبندی سطح خصومت کشورها و کشتیها». هدف این چارچوب آن است که رفتارها به صورت مستقیم به پیامدهای اقتصادی متصل شوند به گونهای که کاهش تنش با پاداش اقتصادی همراه باشد و افزایش تنش برای طرف تنشآفرین هزینهزا شود. در چنین مدلی، آرامش سودآور و تنش پرهزینه خواهد بود.
در نظام رنگبندی تنش؛
-در وضعیت سبز، تنش در پایینترین سطح قرار دارد. عبور کشتیها کاملاً روان و عادی انجام میشود، مداخله حداقلی است و هزینههای بیمه و حملونقل در پایینترین سطح ممکن قرار میگیرد. این وضعیت مطلوبترین شرایط برای تجارت انرژی و بیشترین پاداش اقتصادی برای همه بازیگران را ایجاد میکند.
- در وضعیت آبی، تنش در سطح متوسط قرار دارد. در این حالت نظارتها تقویت میشود و الزامات اطلاعرسانی دقیقتر اعمال میگردد، اما جریان عبور همچنان بدون اختلال جدی ادامه مییابد و ثبات عملیاتی حفظ میشود.
- در وضعیت زرد، تنش بالا ارزیابی میشود. در این مرحله، بازرسیهای هدفمند و محدودیتهای کنترلی برای مدیریت ریسک اعمال میشود تا از تشدید بحران جلوگیری شود، در حالی که عبور همچنان امکانپذیر باقی میماند.
- در وضعیت نارنجی، شرایط بحرانی است. در این سطح، بازرسیها گستردهتر شده و هدایت اجباری مسیرهای عبور برای کنترل شرایط و کاهش خطرات احتمالی اجرا میشود.
- در وضعیت قرمز، شرایط بسیار بحرانی یا جنگی حاکم است. در این مرحله، کنترلها به حداکثر میرسد و تدابیر ویژه برای مدیریت بحران اعمال میشود، در حالی که اولویت بر کنترل شدید ریسکهای امنیتی خواهد بود.
در نظام رتبهبندی خصومت؛
کشورها و کشتیها بر اساس الگوی رفتاری و میزان انطباق آنها با قواعد امنیتی و کاهش تنش، در سه سطح متمایز طبقهبندی میشوند.
- در سطح پایین یا بیطرف، کشورها و بازیگرانی قرار میگیرند که رفتار آنها فاقد نشانههای تنشزا ارزیابی میشود و در چارچوب همکاری و پیشبینیپذیری عمل میکنند. این گروه از حداکثر تسهیل در عبور برخوردار است و حداقل میزان مداخله و کنترل برای آنها اعمال میشود.
- در سطح متوسط، کشورها یا کشتیهایی قرار میگیرند که رفتار آنها مستلزم دقت و پایش بیشتر است، هرچند در زمره بازیگران متخاصم محسوب نمیشوند. در این سطح، اقدامات کنترلی محدود اما هدفمند، از جمله بازرسیهای تکمیلی و الزامات اطلاعرسانی پیشینی، برای مدیریت ریسک و افزایش شفافیت عملیاتی اعمال میگردد.
- در سطح بالا یا خصمانه، بازیگرانی قرار میگیرند که رفتار آنها به طور مستمر با افزایش تنش یا ایجاد ریسک امنیتی همراه است. در این وضعیت، اقدامات کنترلی شدیدتر از جمله بازرسیهای گسترده، تأخیرهای هدفمند در عبور، و در صورت لزوم اعمال حقوق قانونی و مقررات سختگیرانه دریایی اجرا میشود تا هزینه رفتار تنشزا بهصورت مستقیم و قابلمحاسبه افزایش یابد.
در این سازوکار، هر اقدام کاهشدهنده تنش به صورت خودکار سطح هشدار را کاهش میدهد و هزینههای بیمه و حملونقل را پایین میآورد. در مقابل، هر رفتار تنشزا سطح هشدار را افزایش میدهد و از طریق افزایش هزینههای عبور، فشار اقتصادی را متوجه عامل تنش میکند.
با این حال، این سیستم باید به تفاوت میان شرایط صلح و جنگ توجه کند. در شرایط عادی، حق عبور ترانزیتی محدودیتهایی ایجاد میکند و هرگونه اقدام باید کاملاً متناسب و غیرتبعیضآمیز باشد.
در شرایط بحرانی یا جنگی، حقوق بینالملل انعطاف بیشتری به دولت ساحلی میدهد تا کشتیهای متخاصم را کنترل کند، مشروط به رعایت اصل تمایز و حفاظت از کشتیهای بیطرف.
برای تضمین کارآمدی این نظام، شفافیت کامل، اتکا به شواهد عینی و وجود سازوکار بازنگری دیپلماتیک ضروری است تا از هرگونه برداشت سلیقهای جلوگیری شود.
اجرای این نظام، بازدارندگی هوشمند مبتنی بر منطق اقتصادی ایجاد میکند، خطاهای محاسباتی را کاهش میدهد و مسیر روشنی برای کاهش تنش همراه با پاداش اقتصادی فراهم میسازد، به طوری که آرامش سودآور و تنش پرهزینه گردد.
ایدهای این است که طراحی یک نظام رتبهبندی مبتنی بر شاخصهای مشخص، بیش از آنکه قابلیت اجرایی داشته باشد، میتواند برای ما ارزش سیاسی و رسانهای داشته باشد. با اعلام چنین طرحی، از یکسو این پیام را به منطقه و جهان منتقل میکنیم که بهدنبال امنیت و ثبات هستیم؛ از سوی دیگر، به بازیگرانی که در مسیر تنشزدایی حرکت میکنند «امتیاز» و نوعی «پاداش» میدهیم و بدینترتیب رفتارهای سازنده را تشویق میکنیم و رفتارهای بیثباتکننده را تنبیه (مشابه نظامهای اعتبارسنجی مالی). همچنین نشان میدهیم که کنترل تنگه هرمز بهطور کامل در اختیار ماست و این کنترل بر اساس یک چارچوب مشخص، سنجیده و نظاممند اعمال میشود، نه بهصورت آشفته و واکنشی.
