آتش بس از نگاه قوانین بین الملل

یدالله کریمی پور در یادداشتی در روزنامه آرمان امروز نوشت:

هیچ جنگ ابدی در کار نیست و اغلب نتیجه نبردها بر میز دیپلماسی قراردارد. ولی به هر روی آتش بس در حقوق دیرینه بین الملل هرگز به معنای صلح نبوده است. شاید تا کنون‌ بیش از ۱ میلیون آتش بس نادیده گرفته شده است.

موضوع آتش بس با ترک مخاصمه و یا پایان نبرد و جنگ متفاوت است. چگونه؟ در ماده ۳۶ مقررات لاهه(۱۸۹۹ و ۱۹۰۷) آمده است آتش بس، جنگ را با پذیرش طرفین برای مدتی مشخض تعطیل می کند. طرفین پس از آن هر زمان که بخواهند می توانند جنگ‌ را از سر بگیرند. به شرطی که به طرف مقابل اطلاع رسانی شود.

دوم، ماده ۳۸ مقررات لاهه تاکید دارد که شکستن جدی یکجانبه آتش بس، به طرف مقابل حق فسخ داده و در مواردی می تواند بیدرنگ نبرد را آغاز کند.

سوم، کنوانسیون ۱۹۴۹ ژنو که بیشتر بر آتش بس های موقت و بشردوستانه‌ مانندتخلیه مجروحان، دفن کشته ها و انتقال غیر نظامیان اختصاص دارد.

در عرف بین المللی جنگ، آتش بس سه گونه است: آتش بس نظامی یا تروک؛ که کاملا محلی و تاکتیکی است.‌ مطابق ماده ۱۵ کنوانسیون ژنو. ترک مخاصمه یا آتش بس رسمی؛ که سیاسی-نظامی و رسمی است. هدفش توقف کامل جنگ برای مهیا سازی مقدمات صلح بوده و با تایید مقامات عالی رتبه انجام می شود. ولی در این حالت هم وضعیت جنگی تمام نمی شود و هر لحظه ممکن‌است لغو شود. برای مثال از ۱۹۵۳ تا کنون کره جنوبی و کره شمالی عملا در جنگ اند، ولی شلیک نمی کنند. از آن نزدیکتر وضعیت ایران- عراق است که هنوز جنگ ۸ ساله رسما پایان نیافته و فقط میانشان آتش بس برقرار است. آتش بس آمریکا و ایران نیز در این رده قرار می گیرد.

و سوم پیمان صلح؛ که دارای ماهیت حقوقی و دیپلماتیک قطعی بوده و هدفش پایان دادن به وضعیت جنگی و بازگشت به شرایط عادی است. این تنها سندی است که منجر به الغای حقوق زمان جنگ شده و حقوق زمان صلح را چیره می کند.

در حقیقت، آتش بس، تعلیق موقت در اجرای شلیک و پیمان صلح، ابطال قانونی وضعیت دشمنی است.

توافق آتش بس تهران-واشینگتن با میانجگیری اسلام آباد، یک تنش زدایی تاکتیکی است؛ بلکه طی این مدت بشود فضا برای تبدیل آن به صلح پایدار یا آرتمیس تیس مهیا شود. ولی مانند همه آتش بس های تاکتیکی قطعی نبوده و احتمال الغای آن‌ کم‌ نیست.