صلابت شیران؛ استقامت در هرمز، کمین برای شکار
جنگ در منطقه و بسته شدن تنگه هرمز توسط ایران، نه تنها موجب تثبیت موقعیت بازدارندگی این کشور شده، بلکه پیامدهای عمیقی بر بازارهای انرژی، زنجیرههای تأمین جهانی، امنیت غذایی، و معادلات سیاسی منطقه و جهان گذاشته است.
مسعود دشتی درخشان، کارشناس ارشد امور بین الملل و تحلیلگر حوزه انرژی در یادداشتی در روزنامه اطلاعات نوشت:
مقدمه:
در شرایطی که جهان نظارهگر نمایش اقتدار و صلابت ایران در منطقه راهبردی تنگه هرمز است، پیام قاطع رهبری معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله سید مجتبی خامنهای، مبنی بر استفاده از تنگه هرمز به عنوان اهرم فشار و تهدید به «برداشت از اموال» یا «نابودی اموال» دشمن در صورت عدم پرداخت غرامت، لرزه بر پیکر اقتصاد جهانی انداخته است. این استقامت، نه تنها بازتابی از عزم راسخ ملت ایران در دفاع از منافع خود، بلکه نشاندهنده درکی عمیق از دینامیکهای قدرت در عرصه بینالمللی است.
دستور خونخواهی شهدای میناب و عملیات غافلگیرکننده در هرمز، ضربهای دقیق و حسابشده به ناوگان حامیان رژیم صهیونیستی بود که نشان داد ایران در دفاع از منافع خود، قاطع و مصمم است. این اقدامات، همراه با اعلام بررسی اجازه عبور محدود بر اساس کنوانسیونهای ۱۹۵۸ ژنو و ۱۹۸۲ جامائیکا، پیام روشنی را به جهان ارسال کرد: ایران تنها بازیگری نیست که میتواند قواعد بازی را دیکته کند، بلکه خود بخشی تعیینکننده بر این قواعد است.
محورهای کنترل تردد که شامل مسدودسازی شناورهای آمریکایی و متحدانشان تا شکست کامل، ادامه بستن تنگه تا دریافت خسارات وارده و مصادره محمولههای مرتبط، و نهایتاً لغو تحریمها در ازای رفع توقیف نفتکشها در هند ، نشاندهنده یک استراتژی چندوجهی است که هم جنبههای نظامی و هم اقتصادی را در بر میگیرد. این رویکرد، که با ظرافت و صلابت رهبری جدید هدایت میشود، پیام اقتدار و توانمندی ایران را به شکلی غیرمستقیم اما قاطع به گوش جهانیان رسانده است.
۱. تحولات امنیتی و نظامی: بستهشدن تنگه هرمز و تنشهای فزاینده
تنگه هرمز، شاهرگ حیاتی بسته شده: ایران با اتخاذ رویکردی قاطع، عملاً تنگه هرمز را مسدود کرده است. این اقدام، که با پیگیری طرح قانونی برای “حاکمیت، تسلط، نظارت و دریافت عوارض” همراه شده، مدیریت این آبراه استراتژیک را در دستان تهران قرار داده است. ایران موفق به ایجاد نظم جدید دریانوردی در تنگه هرمز شده است که اکنون با کد عبور ویژه (طبق گزارش لویدز) عملیاتی میشود. توقف گسترده تردد کشتیهای تجاری و نفتکش، و الزام به خاموش کردن سامانههای ردیابی، قدرت بازدارندگی و کنترل ایران را به نمایش گذاشته است. همچنین طرح قانونی برای حاکمیت، تسلط، نظارت و دریافت عوارض از شناورها در تنگه هرمز در مجلس ایران در حال پیگیری است. در حال حاضر تردد بیش از ۳۵۰ کشتی تجاری و نفتکش در خلیج فارس، دریای عمان و تنگه هرمز (شامل ۲۵ ابرنفتکش، ۲۰۰ نفتکش معمولی، و ۷۰ تانکر گاز) متوقف شده است. نیروهای مسلح ایران کنترل مسیرها را به دست گرفته و شناورها ملزم به خاموش کردن سامانههای ردیابی هستند. در اوج این وضعیت، تردد روزانه به کمتر از ۵ شناور مجوز گرفته رسیده است.
آمادگی قاطع برای مقابله و هشدار به جهان: ایران آمادگی پذیرش ریسکهای مرتبط با مینگذاری در تنگه هرمز را اعلام کرده است. همچنین، در واکنش به مجوز احتمالی کنگره آمریکا برای عملیات زمینی علیه جزایر ایرانی (قشم، هرمز، کیش، خارک)، هشدار داده شده است که هرگونه تجاوز منجر به انسداد قطعی و طولانیمدت تنگه هرمز و واکنش ویرانگر و پشیمانکننده خواهد بود. شعار اعلام شده، نشانه ای از اوج آمادگی با این مضمون است: "جلوتر بیایید؛ ایران سالها منتظر است".
گسترش دامنه تنشها و سناریوی بابالمندب: حوادث جانبی مانند آتشسوزی در مخازن سوخت بحرین و اصابت پهپاد به یک نفتکش ترکیهای در دریای سیاه، حاکی از گسترش و سرایت تنشها به فراتر از مرزهای درگیری مستقیم است. تنگه بابالمندب، به عنوان گزینه بعدی برای اعمال فشار و افزایش ریسکهای ژئوپلیتیکی، در کانون توجه قرار گرفته است. در اختیار گرفتن نقشه زیرساختهای عربستان سعودی و کویت توسط نیروهای مسلح ایران نیز بر اهمیت اطلاعات استراتژیک در این درگیریها میافزاید.
حوادث جانبی: وقوع آتشسوزی در مخازن سوخت استان المحرق بحرین در پی حمله هوایی (بدون گزارش مصدوم) و همچنین اصابت پهپاد به یک نفتکش ترکیهای حامل ۱۴۰ هزار تن نفت در دریای سیاه، نشاندهنده گسترش حوادث فراتر از مرزهای مستقیم درگیری است.
۲. پیامدهای اقتصادی جهانی و بازارهای انرژی: شوک در زنجیره تأمین با بسته شدن هرمز
نوسانات شدید قیمت نفت و پیشبینیهای نگرانکننده:
بستهشدن تنگه هرمز، که روزانه بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و میعانات گازی (حدود ۲۰ درصد مصرف جهانی نفت) از آن عبور میکند، پیامدهای فاجعهباری برای بازارهای جهانی داشته است. این اقدام، قیمت نفت را به سطوح بیسابقهای رسانده و زنجیرههای تأمین جهانی را در آستانه فروپاشی قرار داده است. تحلیلها تا سناریوی نفت ۲۰۰ دلاری نیز پیش رفتهاند، که نشاندهنده نگرانی عمیق از تشدید بحران است.
افزایش قیمت نفت برنت بیش از ۲۷٪ و WTI حدود ۳۵٪، نشاندهنده واکنش فوری بازارهای جهانی به تشدید تنشها و نگرانی از اختلال در عرضه انرژی است.
سودآوری متناقض در بحبوحه بحران:
در شرایط کنونی، درآمد انرژی روسیه از فروش نفت و گاز تقریباً دو برابر شده (از حدود ۱۲ میلیارد دلار به نزدیک ۲۴ میلیارد دلار)، در حالی که طرح ترامپ برای برداشتن تحریم نفتی ایران به سود ایران تفسیر شده است (USA Today). این وضعیت، تعادل شکنندهای را در بازارهای جهانی انرژی رقم زده است.
بحران ذخیرهسازی و افت تولید:
به دلیل توقف صادرات ناشی از بسته شدن تنگه هرمز، مخازن نفت عراق پر شده و این کشور دیگر قادر به استخراج نفت اضافی نیست (رویترز). این مسئله، بر توانایی عرضه جهانی نفت در شرایط بحرانی، تأثیر مستقیم میگذارد.
واکنش مصرفکنندگان جهانی و فعالسازی سیستمهای اضطراری:
کره جنوبی و کشورهای شرق آسیا، که وابستگی بالایی به انرژی غرب آسیا دارند، سیستم واکنش اضطراری خود را برای مدیریت بحران انرژی ناشی از جنگ فعال کردهاند. این اقدام نشاندهنده جدی بودن تهدیدات علیه زنجیره تأمین انرژی جهانی است.
چین، به عنوان یکی از بزرگترین مصرفکنندگان انرژی، سقف قیمت بنزین و گازوئیل را به بالاترین سطح از مارس ۲۰۲۲ رساند و صادرات سوخت خود را متوقف کرد. این اقدام، فشار مضاعفی بر بازارهای جهانی وارد کرده و نگرانیها از کمبود عرضه را تشدید کرده است.
سرایت بحران به امنیت غذایی؛ افزایش چشمگیر قیمت اوره:
عواقب جنگ به حوزه امنیت غذایی نیز سرایت کرده است. قیمت اوره گرانولار نیواورلئانز (رایجترین کود نیتروژنی)، با رشد ۸۹ درصدی از دسامبر، به ۶۶۰ دلار در هر تن رسیده است (TKL). این افزایش هزینههای نهادههای کشاورزی، فشار مضاعفی بر زنجیره تأمین غذا وارد کرده و انتظار میرود منجر به افزایش قیمت مواد غذایی در سراسر جهان شود (فارین پالیسی).
اهمیت استراتژیک گلوگاههای دریایی: از هرمز تا بابالمندب
بابالمندب، گام بعدی پس از هرمز: تنگه بابالمندب، به عنوان یکی دیگر از شریانهای حیاتی تجارت جهانی، اهمیت استراتژیک ویژهای دارد. با بسته شدن هرمز، بابالمندب به هدفی کلیدی برای اعمال فشار و تشدید بحران تبدیل شده است. عبور بیش از ۱۰ درصد از تجارت جهانی کالا و بخش قابل توجهی از نفت و LNG از این مسیر، هرگونه نااطمینان در آن را به چالشی جهانی بدل میسازد.
ریشههای افزایش ریسک در بابالمندب در شرایط جنگی:
افزایش ریسک در این منطقه در شرایط جنگی، ریشه در عواملی چون: بستهشدن هرمز و نیاز به یافتن مسیرهای جایگزین (که بابالمندب را ناگزیر میسازد)، تغییر ساختار قدرت جهانی به سوی چندقطبی، تحول در ماهیت تهدیدات (استفاده از فناوریهای کمهزینه اما پر اثر)، تمرکز تجارت جهانی در مسیرهای محدود، و حساسیت بالای زنجیرههای تأمین به زمان تحویل دارد.
مفهوم امنیت انرژی: تحولات اخیر، اهمیت مفهوم امنیت انرژی را بیش از پیش آشکار ساخته است. امنیت انرژی دیگر تنها به معنای دسترسی به منابع کافی نیست، بلکه شامل تنوع منابع، تنوع مسیرهای انتقال، انعطافپذیری زیرساخت، توان پاسخگویی سریع به شوکها، و پذیرش اجتماعی سیاستهای انرژی است.
۳. مواضع و تحلیلهای سیاسی مرتبط با آمریکا
تغییر در تهدیدات ترامپ؛ عقبنشینی از حمله به تأسیسات برق:
رئیس دولت آمریکا، دونالد ترامپ، در تعامل با تهدیدات خود علیه تأسیسات برق ایران، مجدداً عقبنشینی کرده است. پس از تعویق اولیه، وی این حمله را ۱۰ روز دیگر به تأخیر انداخته است. این تغییر رویکرد، نشاندهنده درک احتمالی از پیامدهای پیچیده و احتمالاً غیرقابل کنترل چنین اقدامی در شرایط جنگی است.
شکست رویکرد آمریکا در مواجهه با ایران:
عقبنشینیها و تعویقهای مکرر در تهدیدات آمریکا علیه ایران، و همچنین “دست رد ایران به طرح ۱۵ مادهای ترامپ”، نشاندهنده شکست سیاستهای فشار و تهدید آمریکا در برابر اراده و اقتدار ایران در شرایط جنگی است.
ریزش تاریخی در بازارهای مالی آمریکا:
در پنجشنبهای که گذشت، بازارهای بورس آمریکا شاهد ریزش تاریخی بودند:
شاخص S&P 500 با ۱.۷ درصد سقوط، بدترین عملکرد خود از زمان آغاز جنگ با ایران را ثبت کرد.
شاخص نزدک با ۲.۴ درصد ریزش، بیش از ۱۰ درصد از سقف تاریخی خود فاصله گرفت.
شاخص داو جونز ۴۶۹ واحد (۱ درصد) کاهش یافت.
این ریزش در حالی رخ داد که تلاشهایی از سوی دونالد ترامپ برای کاهش التهاب از طریق القای مذاکرات سازنده با ایران صورت میگرفت، اما به نظر میرسد بازارها، واقعیت میدانی و پیام قاطع ایران را جدیتر گرفتهاند. این واکنش شدید بازارها، نشاندهنده هراس سرمایهگذاران از پیامدهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی بحران جاری و تاثیر مستقیم آن بر ثبات بازارهای جهانی انرژی و به تبع آن، اقتصاد جهانی است.
۴. پیامهای داخلی و عزم ملی
مادگرایی داخلی و عزم ملی در جنگ: نصب بزرگترین دیوارنگاره شهری تهران با مضمون “خواست مردم، ادامه دفاع مؤثر و پشیمانکننده است” و تصویر رهبر معظم انقلاب اسلامی با سلاح در دست، نمادی از عزم ملی و اتحاد داخلی در اوج جنگ است.
نتیجهگیری:
جنگ در منطقه و بسته شدن تنگه هرمز توسط ایران، نه تنها موجب تثبیت موقعیت بازدارندگی این کشور شده، بلکه پیامدهای عمیقی بر بازارهای انرژی، زنجیرههای تأمین جهانی، امنیت غذایی، و معادلات سیاسی منطقه و جهان گذاشته است. با توجه به بسته شدن هرمز، تنگه بابالمندب اکنون به یکی از کانونهای اصلی توجه و نگرانی برای آینده تجارت جهانی تبدیل شده است. درک پیچیدگیهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی دوران جنگ، و توجه به نقش امنیت مسیرهای استراتژیک، برای عبور موفق از این بحران، امری حیاتی است. ایران با اتکا به اقتدار و عزم ملی خود، نقشی کلیدی در این تحولات ایفا میکند
