قیمت نفت سه‌رقمی می‌شود؟

بازار جهانی نفت در حالی هفته‌ای پرتنش و کم‌سابقه را پشت سر گذاشت که تشدید جنگ میان ایران و ائتلاف آمریکا–اسرائیل در خاورمیانه بار دیگر نقش تعیین‌کننده ژئوپلیتیک در تعیین مسیر قیمت انرژی را برجسته کرد. در میانه این تنش‌ها، قیمت شاخص برنت پس از پنج روز رشد متوالی در معاملات پایان هفته نیز به سیر صعودی خود ادامه داد و از مرز ۸7دلار در هر بشکه عبور کرد و به بالاترین حد از آوریل 2024 رسید. 

این روند افزایشی می‌تواند به این معنا باشد که بازار سیگنال‌های سیاسی واشنگتن درباره احتمال مداخله برای مهار قیمت انرژی را هنوز چندان جدی نگرفته، چرا که حتی با وجود وعده‌های آمریکا مبنی بر اسکورت نفتکش‌ها در تنگه هرمز، بهای نفت در مجموع طی چند روز اخیر نزدیک به ۲۰درصد افزایش یافته و در مسیر ثبت بزرگ‌ترین جهش خود از زمان شوک انرژی ناشی از جنگ روسیه و اوکراین در سال ۲۰۲۲ قرار گرفته است. تا لحظه تنظیم این خبر و بنا به گزارش تارنمای Tradingeconomics بهای شاخص برنت روز جمعه 6 مارس با افزایش 2درصدی به 87دلار در هر بشکه رسید و نفت وست‌تگزاس اینترمدییت نیز در سطح 84دلار و 50سنت معامله شد. 

تصویر کلی بازار همچنان صعودی است؛ به‌گونه‌ای که نفت برنت در مجموع طی این هفته حدود 20درصد رشد داشته و شاخص نفت آمریکا نیز افزایش ۱۹درصدی را تجربه کرده است. چنین جهشی از منظر سرعت و ابعاد، یادآور شوک قیمتی اوایل سال ۲۰۲۲ است؛ زمانی که حمله روسیه به اوکراین بازارهای انرژی را به‌شدت متلاطم کرد و قیمت‌ها را برای مدتی به بالای ۱۰۰دلار در هر بشکه رساند. محرک اصلی این افزایش قیمت، گسترش جنگ از اواخر فوریه و آغاز درگیری مستقیم میان ایران از یک سو و آمریکا و اسرائیل از سوی دیگر بوده است؛ تنشی که به‌سرعت به یکی از حساس‌ترین نقاط ژئوپلیتیک جهان یعنی تنگه هرمز سرایت کرده است. این آبراه استراتژیک که حدود یک‌پنجم نفت صادراتی جهان از آن عبور می‌کند، اکنون عملا به کانون اختلال در جریان انرژی تبدیل شده است. توقف حرکت بسیاری از نفتکش‌ها در این مسیر، بازار جهانی را با خطر کمبود عرضه و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل مواجه کرده است. 

با گسترش درگیری‌ها در منطقه خاورمیانه، آثار جنگ تنها به مسیرهای کشتیرانی محدود نمانده و زیرساخت‌های انرژی نیز تحت تاثیر قرار گرفته‌اند. گزارش‌ها از تعطیلی برخی پالایشگاه‌ها و تاسیسات گاز طبیعی مایع در منطقه حکایت دارد؛ تحولاتی که نگرانی‌ها درباره تداوم عرضه سوخت در بازار جهانی را تشدید کرده است. این اختلال‌ها در شرایطی رخ می‌دهد که بازار انرژی پیش از این نیز با محدودیت‌های عرضه و کاهش سرمایه‌گذاری در برخی پروژه‌های بالادستی مواجه بوده است.

تلاش‌های دیپلماتیک چین

در چنین شرایطی، چین به‌عنوان بزرگ‌ترین واردکننده نفت خام جهان و دومین اقتصاد بزرگ دنیا، تلاش‌های دیپلماتیک فشرده‌ای برای تضمین عبور امن کشتی‌های حامل نفت و گاز از تنگه هرمز آغاز کرده است. به گفته منابع دیپلماتیک، پکن در حال مذاکره با تهران است تا امکان عبور ایمن نفتکش‌های حامل نفت خام و همچنین کشتی‌های حمل گاز طبیعی مایع قطر از این مسیر حیاتی فراهم شود. این مذاکرات نشان می‌دهد بحران جاری در خلیج فارس تنها یک منازعه منطقه‌ای نیست، بلکه به‌سرعت به مساله‌ای با ابعاد اقتصادی جهانی تبدیل شده است؛ مساله‌ای که برای کشورهایی مانند چین که وابستگی بالایی به انرژی وارداتی دارند، اهمیت حیاتی دارد.

وابستگی چین به انرژی خاورمیانه یکی از عوامل کلیدی در فعال شدن دیپلماسی این کشور در بحران اخیر است. بر اساس برآوردها، حدود ۴۵درصد از نفت وارداتی چین از مسیر تنگه هرمز عبور می‌کند. بنابراین هرگونه اختلال طولانی‌مدت در این آبراه می‌تواند امنیت انرژی این کشور را به خطر اندازد و هزینه‌های واردات انرژی را به شکل قابل‌توجهی افزایش دهد. همین مساله باعث شده پکن تلاش کند با استفاده از روابط نسبتا نزدیک خود با تهران، مسیرهای حداقلی برای عبور نفتکش‌ها باز نگه داشته شود.

کاهش 90درصدی عبور نفتکش‌ها

بر اساس داده‌های شرکت ردیابی نفتکش‌ها، حجم عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز اکنون نسبت به هفته گذشته حدود ۹۰درصد کاهش یافته است؛ رقمی که نشان می‌دهد بازار عملا با یک شوک لجستیک مواجه شده است. در حالت عادی، ماهانه حدود ۱میلیون تن نفت‌کوره از این تنگه راهی بازارهای آسیایی می‌شود که معادل حدود ۲۴ هزار بشکه در روز است و حدود ۷۰درصد آن به جنوب شرق آسیا می‌رسد. اما با تشدید تنش‌ها و افزایش خطرات امنیتی برای کشتی‌ها، بسیاری از خطوط کشتیرانی و مالکان نفتکش‌ها از عبور از این مسیر خودداری می‌کنند. نتیجه این وضعیت، کاهش سریع عرضه سوخت کشتی‌ها در بازارهای منطقه‌ای و جهش قیمت‌ها در مراکز مهم بانکرینگ، به‌ویژه سنگاپور، بوده است. 

پریانکا ساچدوا، تحلیلگر ارشد بازار در شرکت فیلیپ نووا، معتقد است ادامه توقف فعالیت‌ها در تنگه هرمز می‌تواند پیامدهای عمیقی برای بازار انرژی داشته باشد. به گفته او، هر روزی که جریان نفت در هرمز متوقف بماند، دو اثر مهم بر بازار خواهد داشت: نخست، عدم امکان ذخیره‌سازی حدود ۲۰میلیون بشکه نفت در روز و دوم، کاهش جریان عرضه به بازار جهانی که در نهایت می‌تواند قیمت‌ها را به سطوح بالاتری سوق دهد. در چنین فضایی، دولت آمریکا به‌دنبال یافتن راه‌هایی برای مهار جهش قیمت انرژی است. 

مقامات کاخ سفید اعلام کرده‌اند که واشنگتن در حال بررسی مجموعه‌ای از گزینه‌ها برای کنترل بازار است؛ از جمله آزادسازی نفت از ذخایر استراتژیک آمریکا، اعطای معافیت در مقررات اختلاط سوخت و حتی مداخله در بازار معاملات آتی نفت. این گزینه آخر از منظر تاریخی اقدامی غیرمعمول محسوب می‌شود، زیرا به‌جای تاثیرگذاری بر عرضه فیزیکی نفت، مستقیما بر بازارهای مالی و ابزارهای مشتقه تمرکز دارد. در همین راستا، وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز اقداماتی را برای کاهش فشار بر بازار انرژی آغاز کرده است.

معافیت‌ برای خرید نفت روسیه

یکی از مهم‌ترین این اقدامات، صدور معافیت‌هایی برای خرید نفت روسیه بوده است؛ نفتی که پیش‌تر به دلیل تحریم‌ها خرید آن با محدودیت‌های جدی روبه‌رو شده بود. این معافیت‌ها به برخی شرکت‌ها اجازه می‌دهد نفت روسیه‌ای را که در نفتکش‌ها ذخیره شده خریداری کنند و از این طریق بخشی از کمبود عرضه ناشی از جنگ خاورمیانه جبران شود. اولین گروه از دریافت‌کنندگان این معافیت‌ها پالایشگاه‌های هند بوده‌اند؛ پالایشگاه‌هایی که در ماه‌های گذشته تحت فشار سیاسی برای کاهش خرید نفت روسیه قرار داشتند. اکنون با صدور این مجوزها، شرکت‌های هندی بار دیگر خرید محموله‌های روسی را آغاز کرده‌اند و میلیون‌ها بشکه نفت را برای تامین خوراک پالایشگاه‌های خود سفارش داده‌اند. این تحول نشان می‌دهد که در شرایط بحران انرژی، ملاحظات اقتصادی می‌تواند بر فشارهای ژئوپلیتیک غلبه کند. 

بر اساس داده‌های شرکت ردیابی نفتکش‌ها «کلپر»، در حال حاضر حدود ۳۰ میلیون بشکه نفت روسیه در نفتکش‌هایی که در مناطق اقیانوس هند، دریای عرب و تنگه سنگاپور مستقر هستند، ذخیره شده است. بخشی از این نفت به‌صورت ذخیره‌سازی شناور نگهداری می‌شود و می‌تواند در صورت نیاز به سرعت وارد بازار شود. این ذخایر می‌توانند تا حدی به کاهش فشار عرضه کمک کنند، اما بسیاری از تحلیلگران معتقدند در صورت تداوم اختلال در هرمز، این حجم نفت برای متعادل کردن بازار کافی نخواهد بود. با وجود جهش اخیر قیمت‌ها، برخی تحلیلگران معتقدند واکنش بازار هنوز نسبتا محدود بوده است. تونی سایکامور، تحلیلگر موسسه IG، می‌گوید اگرچه قیمت نفت در این ماه نزدیک به ۲۰درصد افزایش یافته، اما هنوز تنها حدود 3.4دلار بالاتر از میانگین چهار سال گذشته قرار دارد. 

به گفته او، این مساله نشان می‌دهد بازار هنوز سناریوی بدبینانه‌تری مانند انسداد کامل و طولانی‌مدت تنگه هرمز را در قیمت‌ها لحاظ نکرده است. با‌این‌حال، بسیاری از ناظران بازار انرژی هشدار می‌دهند که در صورت ادامه جنگ و گسترش آن به دیگر کشورهای تولیدکننده منطقه، وضعیت می‌تواند به‌سرعت تغییر کند. خاورمیانه همچنان یکی از مهم‌ترین مراکز تولید نفت جهان است و هرگونه اختلال گسترده در تولید یا صادرات آن می‌تواند تعادل شکننده بازار انرژی را بر هم بزند. در چنین شرایطی، آینده قیمت نفت بیش از هر زمان دیگری به تحولات سیاسی و نظامی وابسته شده است. از یک سو، واشنگتن تلاش می‌کند با ابزارهای مالی و سیاستی مانع از جهش شدید قیمت‌ها شود و از سوی دیگر، ادامه درگیری‌ها در منطقه ریسک‌های عرضه را افزایش می‌دهد. این کشمکش میان نیروهای ژئوپلیتیک و ابزارهای اقتصادی تعیین خواهد کرد که آیا بازار نفت وارد دوره‌ای تازه از شوک انرژی می‌شود یا اینکه تلاش‌های سیاسی برای مهار بحران، مانع از شکل‌گیری یک جهش قیمتی پایدار خواهد شد.