پیچیدگی دیپلماتیک

محمدمهدی مظاهری در یادداشتی در آرمان امروز نوشت:

سیاست کشورهای حاشیه خلیج فارس در قبال ایران طی ماه‌های اخیر دستخوش تحولی پیچیده شده است. این تحول را باید در چارچوب جنگ غیرقانونی، ناعادلانه و ویرانگری دید که از سال ۱۴۰۴ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران آغاز کردند. در جریان این جنگ، ایران در راستای رویکرد دفاعی خود نه تنها رژیم صهیونیستی بلکه پایگاه‌های آمریکایی در خاک کشورهای منطقه از جمله عربستان را مورد هدف قرار داد. انصارالله یمن نیز پس از آغاز دور جدیدی از درگیری‌ها در یمن به رهبری عربستان، تأسیسات نفتی و زیرساخت‌های غیرنظامی عربستان را هدف قرار داد. این تجربه، محاسبات ریاض را عمیقاً تغییر داده است. ریاض که دهه ‌ها امنیت خود را به چتر حمایتی آمریکا گره زده بود و گمان می‌کرد که پایگاههای نظامی امریکا می‌تواندآن کشور را در مقابل هر مخاطره امنیتی بیمه کند، اکنون با این پرسش بنیادین مواجه شده است که اگر آمریکا نتواند از پایگاههای خود در برابر حملات موشکی و پهپادی ایران دفاع کند، چگونه می‌تواند از متحدانش دفاع کند. این پرسش، می‌تواند انگیزه اصلی شکل ‌گیری پیمان مکه و همچنین حضور وزیر دفاع این کشور در تهران باشد. البته به طور همزمان، نشانه ‌هایی از آمادگی ریاض برای سناریوی جنگ طولانی نیز دیده می‌شود: برنامه ذخیره‌سازی نفت خام در تأسیسات زیرزمینی سنگاپور از نیمه دوم سال آینده میلادی، نشان می‌دهد عربستان برای اختلال‌های طولانی ‌مدت در مسیرهای انتقال انرژی برنامه‌ریزی می‌کند.

از سوی دیگر، ترکیه و پاکستان نیز انگیزه‌های خاص خود را دارند. آنکارا به دنبال ایفای نقش میانجی و تقویت جایگاه منطقه‌ای خود است و اسلام آباد، از این شرایط برای تقویت وزن ژئوپلیتیک خود بهره می‌برد. پاکستان از زمان آغاز جنگ در اسفند ۱۴۰۴، نقش کلیدی میانجیگری میان واشینگتن و تهران را ایفا کرده و سفر پیشین عاصم منیر به تهران در هفته پیش، زمینه‌ساز برگزاری این اجلاس چهارجانبه در تهران شد. بنابراین، پیمان مکه را نباید صرفاً یک ائتلاف ضدایرانی دید؛ بلکه ترکیبی از منافع متفاوت و بعضاً متعارض باید دانست که ایران می‌تواند مسیر امنیتی خود را در آن ادراک کند. با این حال، قرائت بدبینانه‌ای نیز وجود دارد: هر سه کشور عضو این پیمان روابط نزدیکی با آمریکا و رژیم اسرائیل دارند و عربستان در جنگ‌های پیشین در کنار آمریکا قرار داشته است. از این منظر، حضور آنها در تهران ممکن است بیش از آنکه نشانه تغییر راهبردی باشد، تلاشی تاکتیکی برای کاهش فشار جنگ بر آمریکا و متحدانش و پایین آوردن قیمت نفت در آستانه انتخابات آمریکا تلقی شود. این قرائت را نمیتوان نادیده گرفت، اما حتی اگر انگیزه اصلی اعضای پیمان مکه تاکتیکی باشد، ایجاد کانال ارتباطی مستقیم میان تهران و ریاض در اوج تنش، به خودی خود ارزش راهبردی دارد. این نشست در تهران، همزمان با ادامه روند مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا با میانجی‌گری عمان، قطر و پاکستان انجام می‌شود. یک روز پیش از حضور اعضای پیمان مکه، هیئتی از قطر به تهران آمده بود؛ سفری که به گفته سخنگوی وزارت خارجه ایران ماهیت دوجانبه داشت و با نقش میانجی‌گرانه دوحه در روابط تهران و واشینگتن مرتبط بود. وزیر خارجه ایران، اعلام کرده که تهران طرحی هفت‌روزه به میانجی‌ها ارائه داده که بر مبنای آن آمریکا ظرف شش روز محاصره دریایی و تحریم‌ها را لغو می‌کند و سپس ایران تنگه هرمز را باز خواهد کرد. این موضع نشان می‌دهد که تهران تلاش می‌کند مذاکرات منطقه‌ای و موضوع هسته‌ای را از هم تفکیک کند و از حضور کشورهای منطقه برای تبادل نظر و مشورت درخصوص تحولات منطقه ای و بین‌المللی استقبال می‌کند. اما در سوی دیگر، آمریکا نیز ضمن تدارک برای سناریوی حمله مجدد نظامی، از تلاش‌های منطقه‌ای برای تحت فشار قراردادن ایران به مصالحه استقبال می‌کند و آرزوی شرایطی را دارد که بتواند سریع‌تر به مخاصمه حودساخته و باتلاق‌گونه با ایران پایان داده، فضای پر التهاب سیاسی-امنیتی موجود را آرام و اعلام کند در مورد ایران نیز به اهداف اعلامی‌اش دست یافته است. در نتیجه، برای آمریکا نیز، این تحول(حضور اعضای توافق مکه در تهران) حاوی پیامی دوگانه است. از یک سو، واشینگتن شاهد آن است که متحدان سنتی ‌اش در خلیج فارس، مسیر تعامل مستقیم با تهران را در پیش گرفته‌اند. از سوی دیگر، این تعامل می‌تواند به کاهش تنش‌ها و ایجاد فضایی برای پیشبرد دیپلماسی کمک کند. اما نکته حائز اهمیت آن است که کشورهای عربی، دغدغه‌های کاملا مشابهی با آمریکا ندارند. برخی از کشورهای منطقه از هرگونه توافق جامع که به تقویت بیش‌ازحد ایران منجر شود نیز هراس دارند. برخی ترجیح می‌دهند ایران در وضعیت تعلیق کنونی و بدون دستیابی به امتیازات بزرگ باقی بماند، در حالی که برخی دیگر صادقانه رویکردی مبتنی بر کاهش تنش و دیپلماسی را دنبال می‌کنند.