ضرورت بازنگری در فرهنگ عمومی کشور

علی دارابی قائم مقام وزیر و معاون میراث فرهنگی وزارت میراث فرهنگی در یادداشتی در روزنامه ایران نوشت:

14 آبان‌ماه در تقویم رسمی کشورمان به نام «روز فرهنگ عمومی» نامگذاری شده است. وقتی یک مناسبت در تقویم جای می‌گیرد، افزون بر بیان اهمیت آن مناسبت، آن موضوع نیاز به اقدامات عملی دارد تا در پرتو آن افکارعمومی بهتر و بیشتر با آن مسأله آشنا شوند. به‌طور کلی، تعریف دو مفهوم ضروری است: اول، چیستی فرهنگ است. فرهنگ مجموعه‌ پیچیده‌ای است از دانش‌ها، باورها، هنرها، قوانین، اخلاقیات، عادات و هر چه که یک فرد به‌عنوان عضوی از جامعه خویش

فرا می‌گیرد. فرهنگ به وسیله فرآیند جامعه‌پذیری به نسل بعدی منتقل می‌شود، در حالی که ژنتیک به وسیله وراثت به نسل بعد منتقل  می‌شود.

 در متون، آثار و تألیفات ایرانیان، فراوان از فرهنگ سخن رفته است. در گلستان و بوستان سعدی، دیوان حافظ، مثنوی مولانا و بویژه در شاهکار حماسی حکیم ابوالقاسم فردوسی، شاهنامه، در نزدیک به 90 بیت درباره فرهنگ سخن گفته شده است. در زبان‌های اروپایی، فرهنگ را معادل لغت Culture (کالچر) می‌دانند که همین تعریف مصطلح از فرهنگ در زبان و ادبیات فارسی را بیان می‌کند. در کتب لغت نیز فرهنگ را به معنای ادب، تربیت، دانش، معرفت، مجموعه آداب و رسوم و آثار علمی و ادبی یک ملت تعریف کرده‌اند. آنتونی گیدنز، جامعه‌شناس برجسته انگلیسی، فرهنگ را «مجموعه شیوه‌های زندگی اعضای یک جامعه» می‌داند. مفهوم دوم درباره فرهنگ، «فرهنگ عمومی» است. فرهنگ عمومی عبارت است از مجموعه منسجم و نظام یافته از اهداف، ارزش‌ها، عقاید، باورها، رسوم و هنجارهای مردم متعلق به یک جامعه بزرگ، قوم یا ملت. ایران کشوری است با قدمت 7 هزار سال تاریخ. در این سرزمین علاوه بر زبان فارسی، به 5 زبان دیگر نیز سخن گفته می‌شود: کردی، بلوچی، عربی، ترکی و ارمنی. 39 گویش و لهجه و بیش از 17 گروه قومی در ایران وجود دارد. این تنوع و تکثر فرهنگی از ویژگی‌های بارز ایرانیان از دیرباز بوده است. ایران را سرزمین همزیستی مسالمت‌آمیز ادیان و مذاهب نامیده‌اند. وجود مسجد، کلیسا، کنیسه، صومعه، بقعه و آتشکده‌، از این همزیستی از دوران گذشته تاکنون حکایت می‌کند. به‌طور کلی، ساحت فرهنگ فراتر از ساحت سیاست، امنیت، اقتصاد و اجتماع عمل می‌کند. زبان آن مفاهمه و گفت‌وگو است. به مناسبت 14 آبان‌ماه، روز فرهنگ عمومی، جا دارد بیشتر درباره به رسمیت شناختن تنوع فرهنگی و اهمیت تضارب آرا سخن گفت. آنچه که در حوزه «فرهنگ عمومی» اهمیت دارد، آن است که ارزش‌ها و مفاهمه بنیادی جامعه را باید در قالب «رفتار اجتماعی مردم» دید. وضوح و فراوانی آن به‌گونه‌ای باشد که همه آن را نماد «فرهنگ عمومی» بدانند؛ مانند امروز ایران که «بستن کمربند در موقع رانندگی» یک فرهنگ و بی‌توجهی به آن ضدفرهنگ تلقی می‌شود. در این میان، «شورای فرهنگ عمومی» از شوراهای باسابقه کشور است که بیش از 25 وزارتخانه، سازمان و نهاد در سطوح کشور، استان‌ها و شهرستان‌ها عهده‌دار رسالت این مسأله هستند.

 آنچه که امروز بیش از گذشته ضروری می‌نماید، بازتعریف مأموریت‌ها، وظایف، رسالت‌های شورای فرهنگ عمومی، ترکیب اعضای آن و از همه مهم‌‎تر «تأثیرگذاری مصوبات شورا» در رفتار اجتماعی شهروندان است. در بیان فضایل اخلاقی ایرانیان می‌توان از مؤلفه‌هایی چون تکریم والدین، احترام به یکدیگر، خانواده‌محوری، میهمان‌نوازی، تعاون و یاری نسبت به یکدیگر، سبقت در امور خیر و نیکوکاری، ایثارگری، شجاعت، دشمن‌ستیزی و میهن‌پرستی را مورد تأکید قرار داد. در نقطه مقابل آن، برخی رذایل اخلاقی و رفتارهای نکوهیده در میان ایرانیان رایج است. مواردی همچون زیاد حرف زدن، کمتر مطالعه کردن، غیبت کردن نسبت به افراد، حسدورزی، قانون‌گریزی، پایبند نبودن به نظم و انضباط اجتماعی، کم‌کاری و اسراف زیاد که می‌توان مورد توجه قرار داد. شورای فرهنگ عمومی باید بتواند و قادر باشد در یک بازه زمانی، این فضایل اخلاقی را ترویج، گسترش، نهادینه، تحکیم و تثبیت کند تا در گذر زمان شاهد کمرنگ شدن کاستی‌های اخلاقی در جامعه‌مان باشیم. پرسش اصلی این است که سازوکاری که باید شورای فرهنگ عمومی برای تحقق این اهداف دنبال کند، چیست؟ پاسخ آن است که باید فرهنگ و اصلاح آن را از دوران مدرسه در نظام آموزش و پرورش و سپس دانشگاه‌ها پایه‌ریزی کرد. نهاد خانواده، جامعه، رسانه، احزاب سیاسی، نخبگان و گروه‌های مرجع هم نقش اساسی در اصلاح فرهنگ دارند. با قدردانی از زحمات و تلاش‌های همه دست‌اندرکاران عرصه فرهنگ، تعلیم و تربیت و آموزش عمومی جامعه، امید آن است که «شورای فرهنگ عمومی کشور» بتواند متناسب با شرایط زمانه و نیازهای نسل جوان و مقتضیات تغییرات و دگرگونی‌هایی که در عرصه مسائل فرهنگی، سیاسی و اجتماعی جامعه ایجاد شده است، الگویی کارآمد از جامعه سالم همراه با زیست مؤمنانه، با آداب و ادب ایرانی و در پرتو دین مبین اسلام را به صورت فراگیر  ارائه کند.