«اربعین»؛ نماد همبستگی و روایت زنده ماندن یک آرمان

آرمان امروز در گزارشی نوشت:

اربعین تنها چهلمین روز شهادت امام حسین (ع) نیست؛ نقطه‌ای است که یک واقعه تاریخی، از مرز زمان و مکان عبور می‌کند و به یک حافظه زنده اجتماعی تبدیل می‌شود. چهارده قرن پس از واقعه کربلا، میلیون‌ها انسان در نقاط مختلف جهان با یاد عاشورا گرد هم می‌آیند؛ پدیده‌ای که از منظر جامعه‌شناسی، نمونه‌ای از تبدیل یک «خاطره تاریخی» به یک «کنش جمعی» است. اگر یک واقعه تاریخی بتواند پس از قرن‌ها همچنان بر رفتار، احساس و هویت یک جامعه اثر بگذارد، دیگر صرفاً یک رویداد متعلق به گذشته نیست؛ بلکه به بخشی از فرهنگ و خودآگاهی جمعی آن جامعه تبدیل شده است. اربعین را می‌توان در همین چارچوب تحلیل کرد؛ رویدادی که در آن گذشته تاریخی با زندگی امروز پیوند می‌خورد.

اربعین در نگاه علی شریعتی

دکتر علی شریعتی در تحلیل خود از عاشورا، همواره بر تفاوت میان «شناخت تاریخی» و «زنده نگه داشتن یک پیام» تأکید داشت. از نگاه او، کربلا نباید تنها به عنوان یک حادثه غم‌انگیز و موضوعی برای سوگواری دیده شود، بلکه باید آن را یک نهضت انسانی و اجتماعی دانست که حامل مفاهیمی مانند آزادی، عدالت‌خواهی، مسئولیت و مبارزه با ظلم است. در این نگاه، اهمیت اربعین فقط به بازگشت کاروان اهل بیت(ع) به کربلا یا برگزاری یک مراسم مذهبی محدود نمی‌شود؛ بلکه اربعین فرصتی برای بازخوانی یک پرسش تاریخی است: چگونه یک اقلیت کوچک در برابر یک قدرت بزرگ ایستاد و چرا این واقعه پس از قرن‌ها همچنان در حافظه یک جامعه باقی مانده است؟ جوامع برای حفظ هویت خود، به «حافظه جمعی» نیاز دارند. حافظه جمعی مجموعه‌ای از روایت‌ها، نمادها و تجربه‌هایی است که یک جامعه را به گذشته خود پیوند می‌دهد. عاشورا یکی از مهم‌ترین عناصر این حافظه در فرهنگ شیعی است و اربعین یکی از مهم‌ترین زمان‌هایی است که این حافظه دوباره فعال می‌شود.

فراتر از یک واقعه

در این میان، نقش اربعین فراتر از یادآوری یک حادثه تاریخی است. این مناسبت، یک فضای اجتماعی ایجاد می‌کند که افراد در آن احساس می‌کنند بخشی از یک روایت بزرگ‌تر هستند. میلیون‌ها زائر که امروز در مسیرهای مختلف اربعین حضور پیدا می‌کنند، در واقع تنها یک سفر انجام نمی‌دهند؛ بلکه در یک تجربه جمعی شرکت می‌کنند که بر پایه یک معنای مشترک شکل گرفته است. اربعین نمونه‌ای از شکل‌گیری سرمایه اجتماعی نیز هست. حضور داوطلبانه مردم، فعالیت موکب‌ها، مشارکت خانواده‌ها و شبکه‌های مردمی نشان می‌دهد چگونه یک باور مشترک می‌تواند به همکاری اجتماعی گسترده منجر شود. در این فرآیند، افراد از موقعیت‌های مختلف اجتماعی کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و برای هدفی مشترک مشارکت می‌کنند. به همین دلیل، اربعین را نمی‌توان فقط با تعداد زائران، طول مسیر یا حجم خدمات اندازه‌گیری کرد. بخش مهمی از اهمیت این رویداد در معنایی است که برای شرکت‌کنندگان ایجاد می‌کند؛ معنایی که یک واقعه تاریخی را به تجربه‌ای زنده و اجتماعی تبدیل کرده است. امروز اربعین یکی از نمونه‌های مهم پیوند میان تاریخ و جامعه است؛ جایی که یک واقعه متعلق به قرن نخست هجری، همچنان در زندگی اجتماعی انسان معاصر حضور دارد. راز ماندگاری آن را می‌توان در همین تبدیل شدن یک حادثه به «معنا» جست‌وجو کرد؛ معنایی که نسل‌های مختلف آن را بازخوانی می‌کنند و هر دوره، آن را با پرسش‌ها و نیازهای زمانه خود پیوند می‌زنند.

همه در یک مسیر؛ سرمایه اجتماعی

در مسیرهای منتهی به کربلا، تفاوت‌های اقتصادی و اجتماعی کمتر به چشم می‌آید. کارگر، دانشجو، پزشک، بازنشسته، خانواده‌های چندنسلی و جوانانی که برای نخستین‌بار در این مسیر حضور دارند، در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. این هم‌نشینی اجتماعی، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اربعین است؛ اینکه افراد در یک فضای مشترک، تجربه‌ای جمعی را شکل می‌دهند که فراتر از روابط روزمره شهری است. اربعین را می‌توان نمونه‌ای از «سرمایه اجتماعی» نیز دانست. در این رویداد، اعتماد میان افراد نقش مهمی دارد. بسیاری از خدماتی که در طول مسیر ارائه می‌شود، نه از طریق ساختارهای رسمی، بلکه توسط مردم و گروه‌های داوطلبانه شکل می‌گیرد. موکب‌هایی که غذا، آب، استراحتگاه، خدمات درمانی و فرهنگی ارائه می‌کنند، نمونه‌ای از مشارکت اجتماعی گسترده هستند؛ مشارکتی که بر پایه احساس مسئولیت جمعی و همبستگی شکل گرفته است. این وجه مردمی، یکی از مهم‌ترین ابعاد جامعه‌شناختی اربعین است. در بسیاری از شهرهای مسیر، مردم ماه‌ها برای آماده‌سازی موکب‌ها برنامه‌ریزی می‌کنند. خانواده‌هایی که بخشی از درآمد یا دارایی خود را برای پذیرایی از زائران اختصاص می‌دهند، نشان می‌دهند که اربعین تنها یک سفر فردی نیست، بلکه یک پروژه اجتماعی بزرگ است که توسط شبکه‌ای از روابط انسانی پشتیبانی می‌شود.