جنگ کود و بحران امنیت غذایی در 5 قاره/ چگونه محاصره تنکه هرمز به چالش کشاورزی جهان تبدیل شد؟

بحران پیش‌روی دنیا ممکن است نه از نفت شروع شود و نه از جنگ، بلکه از مزرعه‌ای آغاز شود که کشاورزش پول خرید کود ندارد. داده‌های تازه از سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، بانک جهانی و گزارش‌های خبری نشان می‌دهد که قیمت کودهای شیمیایی، به‌ویژه در سال ۲۰۲۶، دوباره در مسیر فشار قرار گرفته است و این فشار مستقیما روی تولید غلات، روغن‌های گیاهی و امنیت غذایی جهان اثر می‌گذارد. وقتی نهاده گران می‌شود، کشاورز اولین حلقه‌ای است که کم می‌آورد و بازار، چند ماه بعد، هزینه این صرفه‌جویی اجباری را در قالب قیمت‌های بالاتر غذا پس می‌دهد.

در نگاه اول افزایش قیمت کود شاید فقط یک خبر تخصصی کشاورزی به‌نظر برسد؛ اما واقعیت این است که همین عددها می‌توانند آینده سفره میلیون‌ها نفر را جابه‌جا کنند. فائو در تازه‌ترین گزارش خود از افزایش دوباره قیمت جهانی غذا در آوریل ۲۰۲۶ خبر داده و هم‌زمان به نقش هزینه‌های بالای کود و اختلال‌های منطقه‌ای در تشدید این روند اشاره کرده است. بانک جهانی هم از جهش دوباره قیمت کود در سال ۲۰۲۶ سخن گفته و هشدار داده که بازار این نهاده هنوز از شوک‌های انرژی، حمل‌ونقل و سیاست‌های تجاری رها نشده است. این یعنی بحران غذایی دیگر یک سناریوی دور نیست، بلکه یک تهدید عملی و در حال شکل‌گیری است.

ریشه بحران غذایی کجاست؟

کود شیمیایی در کشاورزی مدرن ستون فقرات بهره‌وری خاک است. بخش بزرگی از کودهای ازته با گاز طبیعی تولید می‌شود و هر اختلال در بازار انرژی، خیلی زود به قیمت کود منتقل می‌شود. همین وابستگی باعث شده است تا تنش‌های ژئوپلیتیک، محدودیت‌های صادراتی و نااطمینانی در مسیرهای تجاری، به‌ویژه در خاورمیانه و مسیرهای حساس حمل‌ونقل، اثر مستقیمی بر بازار نهاده‌ها بگذارند. به همین دلیل، وقتی از کود حرف می‌زنیم در واقع از شبکه‌ای حرف می‌زنیم که از انرژی، سیاست، حمل‌ونقل و امنیت غذایی به‌هم بافته شده است.

داده‌های موجود نشان می‌دهد بازار کود در سال ۲۰۲۶ در وضعیت شکننده‌ای قرار دارد. منابعی که به برآوردهای بانک جهانی استناد کرده‌اند، از احتمال افزایش نزدیک به ۳۱درصدی قیمت جهانی کود سخن گفته‌اند و این رشد را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ریسک‌های کشاورزی سال جاری معرفی کرده‌اند. فائو نیز در به‌روزرسانی‌های خود تأکید کرده است که هرچند عرضه برخی انواع کود در کوتاه‌مدت کافی به نظر می‌رسد، اما قیمت‌ها همچنان بالاست و بازار از شوک‌های بیرونی آسیب‌پذیر مانده است. در چنین فضایی، ثبات بیشتر شبیه یک واژه سیاسی است تا یک واقعیت اقتصادی.

کشاورز، قربانی اول بحران غذایی

فشار اصلی این بحران، روی دوش کشاورز است. وقتی هزینه کود از توان مالی تولیدکننده بالاتر می‌رود، انتخاب منطقی او کاهش مصرف، تعویق خرید یا حتی کنار گذاشتن بخشی از زمین زیرکشت است. این واکنش از نگاه فردی شاید راهی برای بقا باشد، اما از نگاه کلان به معنای افت بازده و کاهش عرضه است. در گزارش‌های منتشرشده، تاکید شده است که بیش از ۸۰ درصد تولیدکنندگان برخی محصولات استراتژیک، از جمله برنج، پنبه و بادام‌زمینی، توان مالی کافی برای تامین کود مورد نیاز خود را ندارند. این عدد، اگرچه شوکه‌کننده یعنی مزرعه‌ای که کود نمی‌گیرد در فصل برداشت هم کم‌حاصل‌تر خواهد بود. این فشار فقط به محصولات خاص محدود نیست. گندم، ذرت و سویا نیز در معرض همین موج قرار دارند و هر کاهش در مصرف کود، به‌ویژه در دوره‌های حساس رشد، می‌تواند عملکرد نهایی را پایین بیاورد. برآوردهای مطرح‌شده نشان می‌دهد که کاهش ۱۰درصدی مصرف کود می‌تواند افت معناداری در تولید ایجاد کند، به‌طوری که اثر آن روی گندم، برنج و ذرت در محدوده چند درصد تا بیش از ۱۰درصد گزارش شده است. اینجا دقیقا همان نقطه‌ای است که یک بحران مالی در مزرعه، به بحران قیمتی در بازار تبدیل می‌شود.

کمبود و افزایش قیمت زنجیره‌ای

منطق اقتصادی بحران بسیار ساده، اما ترسناک است. کود گران می‌شود، مصرف پایین می‌آید، خاک فقیرتر می‌شود، عملکرد کاهش می‌یابد و چند ماه بعد، کمبود در بازار ظاهر می‌شود. این تاخیر زمانی اهمیت زیادی دارد، چون بازارها معمولا دیرتر از مزرعه واکنش نشان می‌دهند و وقتی علائم آشکار می‌شود که تصمیم‌های پیشگیرانه دیگر دیر شده‌اند. به همین دلیل، جهش امروز در قیمت کود، می‌تواند در فصل بعدی به افزایش قیمت آرد، برنج، روغن، خوراک دام و حتی فرآورده‌های گوشتی منجر شود.

سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد در گزارش آوریل ۲۰۲۶ اعلام کرده  است که قیمت جهانی غذا برای سومین ماه متوالی افزایش یافته و رشد قیمت روغن‌های گیاهی، بخشی از این فشار را توضیح می‌دهد. در این گزارش، اشاره شده که نگرانی درباره سطح زیرکشت گندم در سال ۲۰۲۶ نیز در حال افزایش است، زیرا کشاورزان به‌دلیل هزینه بالای کود، ممکن است به سمت محصولات کم‌مصرف‌تر حرکت کنند. این تغییر الگو، اگر گسترده شود، می‌تواند عرضه غلات را در سال آینده تحت فشار گذاشته و بازار را وارد یک چرخه قیمتی تازه کند.

اعدادی که نگران‌کننده‌اند

اعداد جدید، تصویر را از حد یک هشدار فراتر می‌برند. بر اساس داده‌های منتشرشده توسط سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، شاخص قیمت غذای جهان در آوریل ۲۰۲۶ به ۱۳۰.۷ واحد رسیده و نسبت به ماه قبل رشد داشته است. هرچند تولید جهانی غلات برای سال ۲۰۲۵ در سطحی بالاتر برآورد شده، اما مسئله اصلی آینده است؛ آینده‌ای که در آن هزینه بالای نهاده‌ها، سطح زیرکشت و الگوی کشت را تغییر می‌دهد. فائو همچنین در ابزارهای پایش قیمت خود، هشدار داده است که قیمت‌های بالای داخلی در کشورهای در حال توسعه می‌تواند امنیت غذایی را به‌طور مستقیم تهدید کند.

در بازار کود هم شرایط نرمال و آرام نیست. بانک جهانی و تحلیل‌های وابسته به آن از جهش شدید قیمت‌ها در سال ۲۰۲۶ سخن گفته‌اند و منابع تحلیلی دیگر هم رشد قیمت اوره و دیگر نهاده‌های کلیدی را گزارش کرده‌اند. برای کشاورزی که حاشیه سود اندکی دارد، افزایش دو رقمی در قیمت کود به معنای فشار فوری بر تصمیم‌های تولیدی است. به بیان دیگر، این بازار با منطق معمول عرضه و تقاضا تنها توضیح داده نمی‌شود؛ اینجا انرژی، حمل‌ونقل، تحریم، جنگ و سیاست تجاری هم‌زمان وارد معادله شده‌اند.

خانوراهای فقیر، قربانیان اصلی بحران

قربانیان این بحران، فقط کشاورزان نیستند. مصرف‌کنندگان کم‌درآمد در کشورهای واردکننده غذا، نخستین گروهی‌اند که اثر گرانی را حس می‌کنند. وقتی عرضه کمتر شود و هزینه تولید بالاتر برود، قیمت مواد غذایی در فروشگاه‌ها رشد می‌کند و خانوارهایی که بخش بزرگی از درآمدشان را صرف خوراک می‌کنند، سریع‌تر از بقیه تحت فشار قرار می‌گیرند. بانک جهانی هشدار داده است که ناامنی غذایی در بسیاری از مناطق جهان همچنان بالاست و هر شوک جدید در نهاده‌ها می‌تواند وضعیت را بدتر کند. در این میان، کشورهای فقیرتر و واردکننده خالص غذا آسیب‌پذیرترند، چون هم به بازار جهانی غذا وابسته‌اند و هم از نوسان قیمت کود، انرژی و حمل‌ونقل ضربه می‌خورند. در این کشورها، بحران غذایی نه فقط فقط به معنای گرسنگی، بلکه به معنای تورم، نارضایتی اجتماعی، فشار بودجه‌ای و افزایش هزینه‌های حمایتی دولت است. به همین دلیل، نهادهای بین‌المللی بحران غذا را صرفا یک مسئله کشاورزی نمی‌بینند، بلکه آن را یک ریسک اجتماعی و سیاسی می‌دانند.

چه می‌شود کرد؟

راه برون‌رفت از این وضعیت، نیازمند سیاستی فراتر از واکنش‌های مقطعی است. نخستین گام، حمایت هدفمند از کشاورز برای حفظ مصرف بهینه کود نه به‌صورت توزیع بی‌برنامه، بلکه با یارانه‌های هوشمند، اعتبارات کم‌بهره و بیمه کشاورزی است. هم‌زمان باید تولید داخلی کود، تنوع مسیرهای واردات و ذخایر راهبردی نهاده‌ها تقویت شود تا شوک‌های بیرونی، بازار را غافلگیر نکند. فائو نیز بر مدیریت پایدار خاک و استفاده بهینه از نهاده‌ها تأکید دارد، چون در بلندمدت، بازده خاک مهم‌تر از تزریق مقطعی کود است. از سوی دیگر، سیاست‌گذاران باید از نگاه کوتاه‌مدت فاصله بگیرند. اگر امروز کشاورز به‌دلیل گرانی کود، مصرف را کاهش دهد، فردا هزینه این تصمیم از جیب مصرف‌کننده پرداخت خواهد شد. این یعنی دولت‌ها باید هم‌زمان به قیمت انرژی، بازار کود، زیرساخت حمل‌ونقل و حمایت مالی از تولیدکننده توجه کنند. تجربه بازار جهانی در ماه‌های اخیر نشان داده است که هرجا سیاست‌گذاری عقب بماند، بازار غذا خیلی سریع راه خود را به سمت گرانی پیدا می‌کند.

زنگ بحران به صدا درآمده

خلاصه که بحران غذایی جهان دیگر یک سناریوی انتزاعی نیست. داده‌های فائو، بانک جهانی و گزارش‌های خبری نشان می‌دهد که افزایش قیمت کود می‌تواند مستقیما عرضه غذا را کاهش دهد و قیمت‌ها را در ماه‌های آینده بالا ببرد. این بحران از مزرعه آغاز می‌شود، اما در نهایت به سفره مردم می‌رسد. اگر دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی امروز برای مهار هزینه نهاده‌ها و حمایت از کشاورز اقدام نکنند، فردا دیر خواهد بود. جهان هنوز فرصت دارد؛ اما این فرصت کوتاه است و از دل مزارع می‌گذرد.