خورگوس؛ کلید طلایی ایران در محاصره دریایی
تحریریه آوش/ با گذشت بیش از دویست روز از آغاز جنگ و بسته شدن مسیرهای دریایی، اقتصاد ایران زیر شدیدترین فشارها مقاومت میکند. در این میان، بندر خشک خورگوس در مرز چین و قزاقستان، به مثابه کلیدی طلایی، پنجرهای تازه به روی تجارت ایران گشوده است؛ مسیری که اگرچه دیر کشف شده، اما میتواند معادلات لجستیک منطقه را تغییر دهد.
میز گرد پیشرو، حاصل گفتوگوی برنامه اکونومیکس با دکتر حامد وفایی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، و سید علیرضا وکیلی، دبیر انجمن صنفی شرکتهای حمل و نقل ریلی، درباره ظرفیتها، چالشها و چشمانداز این کریدور راهبردی است. از تاریخ پر فراز و نشیب روابط ایران و چین تا آمار خیرهکننده رشد خورگوس، از شکاف عمیق میان تجارت ۴۰ میلیارد دلاری و تنها ۷۰ قطار در سال، تا وعده پنج برابر شدن ظرفیت در یک سال آینده همه در این میزگرد بررسی شده است.
مروری بر روابط ایران و چین
دکتر حامد وفایی در آغاز گفتوگو، مروری تاریخی بر روابط دو کشور داشت و اظهار کرد:«روابط ایران و چین از دوره هخامنشیان مستند است و در دورههای مختلف از جمله دوره مغولها که ایران و چین عملاً یک کشور شدند، فراز و فرود فراوانی داشته است.»
وی با اشاره به دوره سکوت در روابط پس از انقلاب چین و انقلاب اسلامی، افزود که با بازگشت چین به نظام بینالملل و احیای کرسی این کشور در سازمان ملل متحد، روابط دو کشور مجدداً شکل گرفت. به گفته وی، در دوره جمهوری اسلامی، سفرهای متقابل مقامات دو کشور — از جمله سفر رهبری به چین، سفر هاشمی و سفر خاتمی — نقاط عطف مهمی در توسعه روابط بودهاند.
نکته مهم: وفایی با رد ادعاهای مطرحشده درباره عدم استقبال روحانی از شی جین پینگ، تأکید کرد:
«این مطالب بیاساس است. سفر شی به تهران نقطه مهمی بود که در نتیجه آن، برنامه ۲۵ ساله امضا شد و روابط به مشارکت جامع راهبردی ارتقا یافت.»
وی مشارکت جامع راهبردی را مثلثی متشکل از سه ضلع دانست: مشارکتی (اقتصاد مکمل)، جامع (شامل همه حوزهها از دفاعی تا انرژی و صنعت) و راهبردی (بلندمدت).
وفایی با اشاره به اینکه «روابط ایران و چین پر از مصداق و خالی از مفهوم است»، بر ضرورت تزریق مفهوم به این روابط تأکید کرد و گفت:«بخش بزرگی از کار با چین نه به چین و نه به تحریم، به خود ما برمیگردد. به میزان برنامهریزی و نگاه راهبردی ما.»
وی چین را «باتری بزرگ نظام بینالملل» توصیف کرد که همه کشورها از جمله سعودی، امارات و ترکیه خود را به آن متصل میکنند و افزود که اگر طرحهای توسعه ایران با برنامههای راهبردی چین گره بخورد، اتفاقات بزرگی در منطقه خواهد افتاد.
وضعیت لجستیک ایران و چین
سید علیرضا وکیلی در پاسخ به سؤال درباره تحولات ده سال گذشته لجستیک ایران و چین گفت:«لجستیک ما با چینیها به طور سنتی دریایی بوده و حمل زمینی به دلیل مسافت زیاد بسیار کمرنگ. از حدود دو سال پیش بخش لجستیک زمینی شروع به رشد کرد و در سال ۱۴۰۳ حدود ۵۰ تا ۷۰ قطار بین ایران و چین تبادل شد.»
وی با اشاره به توافقنامه ششجانبه برای راه ابریشم جنوبی، رشد حمل ریلی را حاصل تلاش وزارت راه و شهرسازی و شرکت راهآهن دانست، اما اذعان کرد که این رقم در مقایسه با تجارت ۳۰ تا ۴۰ میلیارد دلاری دو کشور، فاصله زیادی دارد.
مقایسه حمل دریایی و ریلی
وکیلی با تشریح مزایای حمل ریلی برای کالاهای باارزش گفت:حمل دریایی از بندر به بندر حدود یک ماه زمان میبرد این در حالی است که مسیر ریلی میتواند این فاصله را به سه هفته کاهش دهد.
وی افزود که برای تاجری با کانتینر ۵۰۰ هزار دلاری کالا، کاهش زمان حمل به معنای کاهش سرمایه در گردش و صرفه اقتصادی قابل توجه است.
چالش هزینه
وکیلی با اشاره به تفاوت هزینهها قبل و بعد از جنگ گفت:«قبل از جنگ، کانتینر دریایی حدود ۲,۵۰۰ دلار و ریلی حدود ۴,۵۰۰ دلار بود. همین مابهتفاوت ۲,۰۰۰ دلاری باعث میشد تجار به سمت ریلی نیایند. اما با محدودیت دریایی پس از جنگ، بسیاری مجبور به استفاده از مسیر ریلی شدند.»
به گفته وی، هزینههای لجستیکی پس از جنگ دو تا دو و نیم برابر افزایش یافته و کرایه دریایی به حدود ۱۴,۰۰۰ دلار و زمان حمل به بیش از ۷۰ روز رسیده است. در مقابل، کرایه واقعی ریلی برای واردات ۹ تا ۱۰ هزار دلار و برای صادرات ۲,۵۰۰ تا ۴,۰۰۰ دلار است.
هشدار درباره بازار سیاه
وکیلی با انتقاد از سوءاستفاده واسطهها از ناآگاهی صاحبان کالا گفت:«فضای بحرانی باعث حالت بازار سیاه شده و اعداد غیرواقعی از صاحبان کالا دریافت میشود. ما در انجمن ریلی آمادگی داریم حتی نقش داوری بین صاحبان کالا و شرکتهای عضو ایفا کنیم.»
آمار فعلی
ورود از چین: روزانه ۱ تا ۲ قطار با ظرفیت ۵۲ کانتینر ۴۰ فوت · صادرات به چین: از سه هفته پیش آغاز شده و هفتهای حدود ۳ قطار آماده حرکت است · تراز تجاری منفی ایران با چین بر نرخ لجستیک صادراتی تأثیر میگذارد
تکذیب خبر محدودیت مسیر شمالی
وکیلی خبر منتشرشده در فضای مجازی درباره محدودیت مسیر شمالی را «کاملاً دروغ» خواند و گفت شرکت راهآهن همان روز آن را تکذیب کرد و مسیرهای بیشتری نیز پیدا شده است.
بندر خشک خورگوس
دکتر وفایی در معرفی خورگوس گفت:«خورگوس شهر کوچکی در مرز چین و قزاقستان است که تا چند سال قبل مطرح نبود. با ابتکار یک پهنه یک راه، این منطقه متحول شد.»
وی با اشاره به اینکه ابتکار Belt and Road شامل دو مسیر خشکی و دریایی است، افزود که چین زیرساختها، بانک تأمینکننده و حمایت بیش از ۶۰ کشور را برای این پروژه جذب کرد.
مثلث توسعه چین در غرب
وفایی سه نقطه اورومچی، کاشغر و خورگوس را مثلث توسعه چین در استان سینکیانگ معرفی کرد و گفت:«کاشغر که در ادبیات فارسی فراوان از آن یاد شده، امروز بازارچه بینالمللی شده و فرودگاه آن از فرودگاه امام خمینی بزرگتر است.»
وی با اشاره به سفرهای خود به سینکیانگ گفت که این منطقه که سابقاً توسعهنیافته بود، امروز پیشرو رشد اقتصادی چین شده است. به گفته وی، تجارت خارجی سینکیانگ در سال ۲۰۲۵ از ۵۲۰ میلیارد یوان فراتر رفته و این استان از نظر نرخ رشد در رتبه نخست چین قرار گرفته است.
آمار خیرهکننده خورگوس
«در سال ۲۰۱۳ تعداد قطاری که از خورگوس به سمت اروپا میرفت ۲۵ تا بود. این تعداد در ۲۰۲۴ به ۸,۷۰۰ قطار رسید و در پنج ماه اول ۲۰۲۵ بیش از ۴,۰۰۰ قطار از آنجا به سمت اروپا رفته است.»
وفایی با اشاره به اینکه سمت چینی خورگوس بسیار پیشرفت کرده اما سمت قزاقستانی آن نه، افزود:«چینیها خورگوس را از یک نقطه ضعف جغرافیایی به یک مزیت کریدوری تبدیل کردهاند.»
دو دلیل استراتژیک چین:
وفایی دو دلیل عمده برای توجه چین به این منطقه برشمرد: یوانی کردن مبادلات: انتقال مبادلات انرژی به این منطقه امکان دلارزدایی را فراهم میکندورهایی از آسیبپذیری: تنگههای هرمز و مالاکا هر دو برای چین آسیبپذیر هستند و چین به دنبال تنوعبخشی به مسیرهای حمل و نقل است.
مسیرهای ریلی و ترکیبی
وکیلی در توضیح مسیرهای ریلی خورگوس گفت:«مسیر ریلی دو شاخه دارد: یکی از سرخس در شمال شرق ایران که از ازبکستان و ترکمنستان عبور میکند و دیگری از اینچه برون در استان گلستان که از قزاقستان و ترکمنستان میگذرد.»
وی مسیر ترکیبی را نیز تشریح کرد: قطارها به آکتائو قزاقستان میروند، از آنجا با کشتی بارگیری شده و به بندر انزلی یا امیرآباد در جنوب دریای خزر میرسند. به گفته وی، زمان و قیمت این مسیرها کمی متفاوت است و هزینه بندری نیز به صاحب کالا که تحمیل میشود.
اهمیت تنظیم اسنادی:
وکیلی با تأکید بر اینکه کریدور فقط با ساخت خط راهآهن شکل نمیگیرد، گفت:«آنچه در حمل بینالملل مهم است، تنظیم اسنادی بین گمرکات کشورهاست. اگر تبادل اسنادی الکترونیکی باشد و بازرسیهای همدیگر را به رسمیت بشناسند، جریان زمانی کاملاً متفاوتی ایجاد میشود. متأسفانه این مبادله اسناد بین ما و ترکمنستان و قزاقستان هنوز وجود ندارد.»
الگوی TOD:
وکیلی با اشاره به مفهوم Transit Oriented Developmentدر ادبیات حمل و نقل گفت:شبکه حمل و نقل سریعالسیر چین از صفر به بزرگترین شبکه دنیا تبدیل شده. این شبکه مسافری است، اما باعث تسهیل تبادل نیروی متخصص و تجاری در داخل سرزمین چین میشود. ما در ایران باید از این الگو برای توسعه مناطق محروم استفاده کنیم.»
عقبافتادگی ریلی ایران
وکیلی با انتقاد از سیاستگذاریهای گذشته گفت:«شبکه ریلی ما در ۳۰ سال گذشته فقط ۵ درصد رشد کرده، در حالی که حمل جادهای ۲۰ برابر بیشتر سرمایهگذاری داشته. واردات کامیون کارکرده مجاز است اما واردات واگن غیرمجاز! سهم دولت در بخش ریلی ۷۰-۷۵ درصد است در حالی که در جادهای ۱۰-۱۵ درصد.»
وی خواستار تغییر پارادایم به سمت شد و افزود که هزینههای خارجی بخش ریلی تنها ۵ تا ۱۰ درصد هزینههای خارجی بخش جادهای است.
چالشها و موانع
دکتر وفایی سه مشکل اصلی برای خورگوس برشمرد:اصطکاکات نهادی، حضور سازمانهای مختلف در مناطق مرزی و رقابتهای پنهان
موضع قزاقستان، این کشور خود را بیطرف میداند و به چینیها میدان کامل نمیدهد. تنگناهای لجستیک داخلی، کمبود قطار، خالی برگشتن واگنها و توسعهنیافتگی مسیرهای داخلی.
وی با اشاره به اینکه اگر خورگوس یک دهه زودتر فعال میشد، شاید محاصره هرمز اینقدر هزینهبر نمیشد، گفت:«چینیها با ابزار ژئواکونومیک هژمونی خود را گسترش میدهند. آمریکاییها با ناو هواپیمابر حرف میزنند، چینیها با مراودات اقتصادی.»
وفایی با اشاره به الگوی ASEAN که ابتدا برای مقابله با کمونیسم ایجاد شد اما امروز اصلیترین شریک تجاری چین است، افزود:«هر مقداری که با چینیها سرمایهگذاری مشترک اقتصادی کنیم و سهمی از زنجیره تأمین چینی به ایران اختصاص دهیم، میتوانیم انتظار بازدارندگی امنیتی داشته باشیم.
دفاتر نمایندگی و خدمات تجاری
وکیلی با اشاره به سفر هیئت تجاری اتاق بازرگانی تهران به خورگوس گفت:«دفتر نمایندگی متقابلی باز شده. اتاق بازرگانی خورگوس در تهران نماینده مقیم دارد و اتاق بازرگانی تهران نیز در خورگوس دفتر ایجاد کرده و فردی را مقیم کرده است.»
وی خدمات این دفاتر را شامل ایجاد showroom برای تجار ایرانی در چین دانست تا تجار چینی بتوانند از کالاهای ایرانی بازدید کنند. به گفته وی، تشابه دینی غرب چین با ایران میتواند به توسعه تجارت کالاهای متقابل کمک کند.
وکیلی با تأکید بر اهمیت دفاتر نمایندگی گفت:«ما به داشتن این دفاتر در چین، قزاقستان و روسیه نیاز جدی داریم. کار هشتاد درصدش با پیگیری انجام میشود و پیگیری نیازمند حضور چهرهبهچهره است.»
چشمانداز یک ساله
وکیلی در پاسخ به سؤال درباره چشمانداز یک ساله گفت:«این مسیر ظرفیت افزایش ترافیک عبوری تا ۵ برابر را دارد. سخت است اما دستیافتنی. با هماهنگی دستگاههای دولتی و بخش خصوصی، به راحتی دو برابر شدنی است.»
وی خواستار تصمیمگیری واحد در ستاد ملی گذر (تأسیسشده با دبیرخانه وزارت راه) شد و گفت:«تقاضا داریم این ستاد از جانب هر سه قوه اختیارات تصمیمگیری داشته باشد تا مدیر تصمیمگیرنده بعداً توسط قوه قضائیه توبیخ نشود. شرایط فعلی کشور نیازمند تصمیمگیریهای جسورانه و با زمان کوتاه است.»
نگاه چین به پایان جنگ
دکتر وفایی در پاسخ به سؤال درباره تمایل شی جین پینگ به تسهیلگری بین ایران و آمریکا گفت:«چینیها هیچ بحثی راجع به میانجیگری بین ایران و آمریکا نکردهاند. آنچه مطرح شده، دو ابتکار شی جین پینگ است: یکی صلح و ثبات در خاورمیانه و خلیج فارس و دیگری معماری امنیتی جدید در منطقه.»
وی با اشاره به اینکه چین ابتکار چهارماههای نیز برای فلسطین مطرح کرده، افزود:«چینیها به این نتیجه رسیدهاند که موضوع ایران و آمریکا به شکل دوجانبه قابل حل نیست. باید یک خاکریز عقب آمد و با کشورهای عرب منطقه این موضوع را حل کرد.»
وفایی الگوی مورد نظر چین را شبیه آشتی ایران و سعودی دانست که با میانجیگری چین در پکن انجام شد و گفت:«چین اومده سفره را پهن کرده و منتظر است. کشورهای عربی استقبال کردهاند و آقای عراقچی نیز در سفر اخیرش به پکن استقبال کرده. اما باید وارد فاز عملیاتی شود.»
نگاه چین به آمریکا
وفایی با تأکید بر اینکه چین به دنبال جایگزینی آمریکا در منطقه نیست، گفت:«چینیها نه توانش را دارند، نه ظرفیتش را و نه علاقهاش را که جای آمریکا را در منطقه بگیرند. آنچه چین تعریف میکند یک معادله درونمنطقهای است، نه بینالمللی. هرچند در بلندمدت این به کم شدن سهم آمریکا منجر خواهد شد.»
وی با اشاره به جمله شی جین پینگ در دیدار با اوباما «اینجا فضا خیلی بزرگه، برای هر دومون جا هست»، افزود که این سیاست ثابت چین است.
جمعبندی
وفایی در جمعبندی گفت:«ما در عصر متکثرسازی منابع هستیم. دوران اتکای تکبعدی امنیتی، سیاسی و اقتصادی به پایان رسیده. تحولات تنگه هرمز بهترین مصداق این قضیه است. آلترناتیوهایی مثل خورگوس و چابهار و قرار دادن آنها در مسیر تحولات کریدوری، یک کلید طلایی است.»
وی با اشاره به جغرافیای منحصربهفرد ایران گفت:«خدا خیلی از این کلیدهای طلایی به ما داده. با این تعداد همسایه، دریا در شمال، جنوب، غرب و شرق. هر چقدر برای این موضوع برنامهریزی کنیم کمه و باید سریع و صریح عمل کنیم.»
وکیلی نیز با تأکید بر ضرورت هماهنگی بین دستگاههای دولتی و بخش خصوصی گفت:«بخش خصوصی همیشه آمادگی داشته. اگر دولت با هماهنگی دستگاههای ذینفع وارد شود و تصمیمگیری واحد داشته باشیم، ظرف یک سال این ظرفیت میتواند پنج برابر شود. هیچ چیز دستنیافتنی نیست. سخته اما دستیافتنیه.»
گفتوگو با تأکید بر ضرورت نگاه راهبردی به روابط ایران و چین، فعالسازی هرچه سریعتر کریدورهای جایگزین از جمله خورگوس، و اهمیت تصمیمگیری جسورانه و هماهنگ در سطح ملی به پایان رسید. هر دو کارشناس بر این نکته اتفاق نظر داشتند که بخش عمدهای از کار با چین به خود ایران و میزان برنامهریزی و پیگیری ما بستگی دارد.
