گرانی نشسته بر سر سفرههای حداقلی/ «گوجه بادمجان» هم از دسترس خارج شدند
تحریریه آوش/طبق دادههای رسمی مرکز آمار از متوسط قیمت کالاهای خوراکی منتخب در مناطق شهری کشور در ماه تیر، ۴۱ قلم از ۵۳ قلم خوراکی منتخب در این ماه، تورمی بالاتر از تورم نقطه به نقطه ۸۴.۶درصدی مناطق شهری ثبت کردهاند. اهمیت این دادهها فقط در نرخهای ماهانه نیست؛ عمق ماجرا در نرخهای سالانه نهفته است. قیمت بسیاری از اقلام خوراکی در مقایسه با تیر ۱۴۰۴ جهشهایی فراتر از دو برابر داشتهاند و برخی کالاها مانند روغن نباتی جامد ۳۹۹.۵درصدی، روغن مایع ۳۴۴.۳درصدی، سس مایونز۲۵۳.۱درصدی، برنج خارجی درجه یک ۲۱۱.۳درصدی و حتی رشته آشی ۱۰۵.۱درصدی و سیبزمینی ۱۰۲.۱درصدی رشدهای بسیار سنگینی را تجربه کردهاند.
بازار خوراکیها در تیر ۱۴۰۵ بهطور رسمی سفره شهروندان را به آتش کشید و باقیمانده جانی که در جیب شهروندان خصوصا اقشار کمدرآمد مانده بود را نیز گرفت. آنچه در ظاهر فقط مجموعهای از درصدها و اعداد است در عمل تصویر فشردهای از بازاری است که در آن قیمت بسیاری از اقلام پایه از سبزی و میوه گرفته تا لبنیات، گوشت، روغن و کالاهای بستهبندیشده در مسیر افزایشی قرار گرفته و سبد مصرف خانوار را بیش از پیش تحت فشار گذاشته است تا حدی که وعده عصرانه که شامل نان و پنیر و گوجه و خیار میشود، بدل برای وعده اصلی هم گران است و هزینه غذاهای ماحضری همچون گوجه بادمجان هم بالا است. طبق دادههای رسمی مرکز آمار از متوسط قیمت کالاهای خوراکی منتخب در مناطق شهری کشور در ماه تیر، ۴۱ قلم از ۵۳ قلم خوراکی منتخب در این ماه، تورمی بالاتر از تورم نقطه به نقطه ۸۴.۶درصدی مناطق شهری ثبت کردهاند؛ معنای روشن این رقم آن است که بخش بزرگی از کالاهای اصلی سفره، نهتنها همپای تورم عمومی حرکت نکردهاند، بلکه از آن هم جلو زدهاند.
سادهترین خوراکیها، بیشترین افزایش
این گزارش از آن جهت اهمیت دارد که تورم خوراکیها را نه در سطح کلی، بلکه در جزئیترین لایههای آن روایت میکند. هویج فرنگی با رشد ۴۰.۲درصدی در صدر افزایشهای ماهانه ایستاده، سیبزمینی ۲۰.۵درصد، خیار ۱۵.۲درصد و کدو سبز ۱۴.۸درصد بالا رفتهاند؛ یعنی کالاهایی که در ظاهر باید از ارکان ساده و در دسترس سفره خانوار باشند، حالا خود به یکی از کانونهای فشار تبدیل شدهاند. در میوهها نیز پرتقال ۲۵.۱درصد و سیب ۱۷.۶درصد رشد ماهانه داشتهاند، درحالیکه کاهش قیمت برخی اقلام مانند موز، هلو و لیموترش نتوانسته تصویر کلی بازار را تغییر دهد. در لبنیات، پنیر ایرانی پاستوریزه با جهش ۱۵.۲درصدی، دوغ، ماست و شیر نیز با افزایشهای محسوس همراه بودهاند و در بخش پروتئینی، هرچند قیمت مرغ در یک ماه کاهش یافته، اما سطوح قیمتی گوشت قرمز، ماهی و سایر فرآوردهها همچنان بالاست.
اهمیت این دادهها فقط در نرخهای ماهانه نیست؛ عمق ماجرا در نرخهای سالانه نهفته است. قیمت بسیاری از اقلام خوراکی در مقایسه با تیر ۱۴۰۴ جهشهایی فراتر از دو برابر داشتهاند و برخی کالاها مانند روغن نباتی جامد ۳۹۹.۵درصدی، روغن مایع ۳۴۴.۳درصدی، سس مایونز۲۵۳.۱درصدی، برنج خارجی درجه یک ۲۱۱.۳درصدی و حتی رشته آشی ۱۰۵.۱درصدی و سیبزمینی ۱۰۲.۱درصدی رشدهای بسیار سنگینی را تجربه کردهاند. این یعنی فشار تورمی دیگر به یک یا دو گروه محدود نیست، بلکه تقریبا تمام اجزای اصلی سفره را دربر گرفته است. در چنین شرایطی، تورم خوراکیها فقط به معنی گران شدن نیست، بلکه به معنی کوچکتر شدن سفره، حذف تدریجی اقلام باکیفیتتر و جابهجایی ناگزیر خانوارها به سمت کالاهای ارزانتر و کمارزشتر است.
سبزیجات هم در دسترس نیست
شدیدترین تکانههای ماهانه در گروه سبزیجات و حبوبات ثبت شده است. هویج فرنگی با رشد ۴۰.۲درصدی، سیبزمینی با ۲۰.۵درصد، خیار با ۱۵.۲درصد و کدو سبز با ۱۴.۸درصد در صدر افزایشها قرار گرفتهاند. گوجهفرنگی ۹.۳درصد، پیاز با ۷.۴درصد و بادمجان با ۶.۹درصد نیز هر کدام رشدهای قابل توجهی داشتهاند و این یعنی کالاهایی که بخش ثابت و روزمره سبد غذایی خانوار را تشکیل میدهند از موج تورم بیرون نماندهاند. وقتی قیمت صیفیجاتی که در اغلب خانهها مصرف روزانه دارند چنین بالا میرود، فشار آن خیلی سریع به حساب خرج هفتگی خانوادهها منتقل میشود. برای خانوارهای کمدرآمد، این گروه از کالاها فقط سبزی و چاشنی کنار غذا نیستند، بلکه بخشی از حداقلهای تغذیه و در موارد بسیاری غذای اصلی هستند و افزایش قیمتشان مستقیما بر کیفیت وعدههای غذایی اثر میگذارد.
میوه و خشکبار هم راه خود را میروند
بازار میوه نیز در تیرماه آرام نبوده است. پرتقال با رشد ۲۵.۱درصدی، سیب با ۱۷.۶درصد و هندوانه با ۹.۸درصد افزایش ماهانه روبهرو شدهاند. در مقابل، موز ۱۲.۹درصد، هلو ۱۱.۷درصد و لیموترش ۹.۵درصد کاهش قیمت ثبت کردهاند، اما این افتها نتوانستهاند مسیر کلی بازار را تغییر دهند. مسئله اصلی این است که میوه تازه که زمانی بخشی نسبتا در دسترس از سبد غذایی خانوار بود، اکنون با نوسانهای تند و سطح قیمتی بالاتری مواجه شده است. در بخش خشکبار نیز قیمت پسته با ۴.۷درصد، مغز بادام درختی با ۳.۳درصد و مغز گردو با ۳.۳درصد در سطحی بسیار بالا تثبیت شده و از دایره مصرف معمول بسیاری از خانوارها خارج شده است. این فاصله قیمتی، تنها فاصله میان دو کالا نیست و فاصله میان توان خرید و ناتوانی در خرید است.
بیثباتی در بازار لبنیات و پروتئین
لبنیات، تخممرغ و فرآوردههای پروتئینی نیز از فشار قیمتها مصون نماندهاند. پنیر ایرانی پاستوریزه با افزایش ۱۵.۲درصدی در صدر رشدهای ماهانه این گروه قرار گرفته و پس از آن دوغ پاستوریزه با ۸.۷درصد، ماست پاستوریزه با ۷.۹درصد و شیر پاستوریزه با ۶.۶درصد ثبت شدهاند. در همین گروه، تخممرغ با کاهش ۱۰.۹درصدی تنها قلمی بوده که افت قابل توجه داشته است. البته این کاهش که متاثر از فصل گرماست، نمیتواند اثر افزایشی اقلام دیگر را جبران کند، چون در یک سبد واقعی مصرف، تخممرغ فقط یکی از چند قلم پروتئینی و لبنی است. در گروه گوشت و فرآوردههای آن نیز مرغ با افت ۱۴.۶درصدی بیشترین کاهش ماهانه را ثبت کرده، اما کنسرو ماهی تن ۷.۳درصد و ماهی قزلآلا ۱.۷درصد رشد قیمت داشتهاند. نتیجه این وضعیت این است که بازار پروتئینها در تیرماه نهفقط گران، بلکه بیثبات نیز بوده است.
قیمتهای اسمی، الگوی تغذیه را تضعیف کردند
در سطح قیمتهای اسمی، برخی ارقام از حد معمول فراتر رفتهاند. قیمت هر کیلو پسته در تیر ۱۴۰۵ به ۲۳ میلیون و ۷۷۰ هزار ریال رسیده، مغز بادام درختی ۲۱ میلیون و ۷۱۴ هزار ریال ثبت شده و مغز گردو نیز به ۱۶ میلیون و ۸۹۵ هزار ریال افزایش یافته است. در همین حال، برنج ایرانی درجه یک ۵ میلیون و ۲۷۶ هزار ریال و برنج خارجی درجه یک ۲ میلیون و ۹۱۹ هزار ریال قیمت داشته است. این ارقام نشان میدهد حتی اقلامی که در نگاه سنتی بخشی از مصرف عادی خانوار محسوب میشدند، اکنون به کالاهایی با هزینه سنگین تبدیل شدهاند. برای بسیاری از خانوارها، دیگر مسئله فقط انتخاب برند یا کیفیت نیست، بلکه مسئله اصلی، توان خرید خود کالا است.
گوشت قرمز نیز در سطحی قرار دارد که هر تصمیم خرید را بدل به محاسبهای دشوار میکند. گوشت گوسفند در تیرماه ۱۶ میلیون و ۷۱۵ هزار ریال و گوشت گاو یا گوساله ۱۶ میلیون و ۳۲۸ هزار ریال ثبت شده است. این ارقام نشان میدهد پروتئین حیوانی بهویژه در شکل گوشت تازه، بیش از پیش از دسترس بخش بزرگی از خانوارها خارج شده است. در چنین شرایطی، بسیاری ناچار میشوند به سمت اقلام ارزانتر یا جایگزینهای کمکیفیتتر بروند یا مصرف گوشت را در برنامه غذایی خود کاهش دهند. این روند، فقط یک تغییر در سبد خرید نیست؛ نشانهای از تغییر در الگوی تغذیه و افت کیفیت مصرف است.
آزمون سخت خانوار با فشار مستمر بر همه اقشار
خلاصه که دادههای رسمی مرکز آمار از متوسط قیمت کالاهای خوراکی منتخب در مناطق شهری کشور در تبر ۱۴۰۵ یک نتیجه روشن دارد و آن این است که بازار خوراکیهای شهری ایران در وضعیتی قرار گرفته که در آن، گرانی از سطح کالاهای لوکس عبور کرده و به اقلام پایهای، روزمره و غیرقابلحذف رسیده است. رشدهای ماهانه بالا در سبزیجات، لبنیات، برخی میوهها و فرآوردههای مصرفی، همراه با جهشهای سالانه سهرقمی در بسیاری از اقلام، نشان میدهد فشار بر سفره خانوار نه مقطعی است و نه محدود به یک گروه خاص. در چنین شرایطی، خرید مواد غذایی دیگر فقط یک تصمیم مصرفی نیست، بلکه به آزمونی برای توان اقتصادی خانوار تبدیل شده است؛ آزمونی که هر ماه سختتر میشود و هر بار، سفره را کمی کوچکتر از قبل میکند.
