بحران خاموش دود/ سیگار مهمان تازه و ناخوانده اتاق دختران نسل زد

مرد میانسال راننده اسنپ می گوید از صبح هر مسافر خانمی که سوار کرده یک درخواست داشته است و آن نیز همین که آیا می تواند سیگاری روشن کند. 
رو به من می کند و می گوید خانم باورتان می شود تقریبا همه مسافران زن این را گفتند.
به تاسف سری تکان می‌دهد و می‌گویدکه یکشان واقعا دختر نوجوانی بود.
می پرسم شما چه گفتید و می گوید فقط گفتم مواظب باشند صندلی نسوزد و ادامه می دهد سعی کردم کمی با دختر نوجوان حرف بزنم و پاسخ دختر این بود که برای تفریح و بهبود اندکی حال خوب تر چیزی جز سیگار نمانده است برای او!
این روزها کافی است کمی در خیابان بچرخید یا با برخی آدم ها گپی بزنید تا این تغییر رویکرد اجتماعی در مصرف دخانیات را به وضوح مشاهده کنید.

تغییرات اجتماعی و رفتاری در دهه‌های اخیر، الگوهای آسیب‌های اجتماعی را به شدت دستخوش تغییر کرده است. یکی از نگران ‌کننده‌ترین این تغییرات، گردش تند فرمان مصرف مواد مخدر و دخانیات به سمت جامعه زنان، به ویژه دختران کم ‌سن‌وسال و نوجوان است. روایتی که پیش از این بیشتر با چهره‌ای مردانه در اذهان عمومی شناخته می‌شد، اکنون با سرعتی باورنکردنی در حال زنانه شدن است. آمارهای رسمی و هشدارهای مقامات بهداشتی نشان می‌دهند که سن آغاز مصرف سیگار، قلیان و مواد مخدر در میان دختران به شکل بی‌سابقه‌ای کاهش یافته و این پدیده به یکی از جدی‌ترین دغدغه‌های حوزه سلامت روان و ساختار اجتماعی کشور تبدیل شده است. هجمه تبلیغاتی صنایع دخانی و تغییر هنجارهای فرهنگی سبب شده تا زنگ خطر برای نسلی که مادران و سازندگان فردای جامعه هستند، با صدایی بلندتر از همیشه به صدا درآید.

تصویر کلی از وضعیت دخانیات در کشور

برای درک عمق بحران در میان دختران نوجوان، ابتدا باید نگاهی به نقشه کلی مصرف دخانیات در سراسر کشور داشت. بر اساس گزارش‌های رسمی و آمارهای اعلام ‌شده از سوی جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات، در حال حاضر حدود ۲۰ تا ۲۴ درصد از کل جمعیت بزرگسال کشور به نوعی مصرف ‌کننده انواع محصولات دخانی شامل سیگار و قلیان هستند. این یعنی نزدیک به یک‌ چهارم جمعیت کشور به طور مداوم یا تفننی با دود دست‌وپنجه نرم می‌کنند. اگرچه نرخ کلی مصرف در میان زنان در مقایسه با مردان همچنان در مرتبه پایین‌تری قرار دارد، اما سرعت رشد این نرخ در میان زنان و به طور ویژه در میان نسل جدید دختران، بسیار سریع‌تر و تکان‌ دهنده‌تر از مردان گزارش شده است. این شیب صعودی تند، تمرکز سیاست‌گذاران را از مهار عمومی به سمت پیشگیری تخصصی در حوزه زنان معطوف کرده است.

جهش ۱۳۵ درصدی؛ آمارها چه می‌گویند؟

تکان‌ دهنده‌ترین بخش آمارهای اخیر که توسط محمدرضا مسجدی، دبیرکل جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات کشور تایید شده، وضعیت دختران در بازه سنی ۱۳ تا ۱۵ سال است. بررسی‌های آماری نشان می‌دهد که میزان مصرف دخانیات در میان دختران نوجوان در این گروه سنی حساس، نسبت به سال ۱۳۹۵ با یک جهش خیره‌ کننده و باورنکردنی حدود ۱۳۵ درصد افزایش یافته است. این رشد بیش از دو برابری در کمتر از یک دهه، نشان ‌دهنده یک دگرگونی عمیق در رفتار رفت ‌و آمد حرکتی نوجوانان است. قلیان و سیگار که روزگاری در دایره خط قرمزهای سفت ‌و سخت خانوادگی برای دختران قرار داشتند، اکنون به راحتی به کیف‌های مدرسه و دورهمی‌های دوستانه راه پیدا کرده‌اند. این عدد به تنهایی نشان می‌دهد که رفتارهای پیشگیرانه قبلی کارایی خود را از دست داده‌اند و جامعه با شتاب به سمت یک بحران بهداشتی نوظهور حرکت می‌کند.

هدف‌گذاری هوشمندانه صنعت دخانیات برای نسل جدید

صنعت بین‌المللی دخانیات برای بقای خود نیازمند تزریق مداوم مصرف‌ کنندگان جدید به چرخه‌ فروش است. با توجه به اشباع نسبی بازار مردان، این صنعت در سال‌های اخیر استراتژی‌های بازاریابی خود را به طور کامل تغییر داده و دختران و زنان جوان را به عنوان هدف اصلی خود انتخاب کرده است. طراحی سیگارهای الکترونیکی پرزرق‌وبرق با طعم‌های میوه‌ای و شکلاتی، تولید سیگارهای باریک و مینیاتوری با بسته‌بندی‌های لوکس و رنگارنگ، و استفاده از واژه‌های فریبنده‌ای مانند سیگارهای لایت یا کم‌قطران، همگی بخشی از این سناریوی پیچیده هستند. این محصولات به گونه‌ای طراحی شده‌اند که حس شیک بودن، مدرن بودن و استقلال را به دختران نوجوان القا کنند. صنایع دخانی با این ترفندها توانسته‌اند قبح اجتماعی مصرف دود را در ذهن دختر کم ‌سن‌ و سال بشکنند و سیگار کشیدن را به عنوان یک رفتار لوکس و نمادی از برابری یا بزرگ شدن بازتعریف کنند.

سقوط سن اعتیاد و ورود به دنیای تاریک مواد مخدر

بحران دخانیات صرفا به سیگار و قلیان محدود نمی‌شود؛ چرا که دخانیات همواره به عنوان دروازه ورود به مواد مخدر شناخته می‌شود. گزارش‌های میدانی و تحلیل‌های آسیب ‌شناسان اجتماعی حکایت از آن دارد که همگام با کاهش سن مصرف سیگار، سن اعتیاد به مواد مخدر نیز در میان دختران به شدت افت کرده است. دسترسی آسان به برخی مواد محرک جدید و روان‌گردان‌ها در بستر شبکه‌های اجتماعی و اطلاعات نادرستی که درباره این مواد منتشر می‌شود، روند اعتیاد را سرعت بخشیده است. برای مثال، تبلیغات دروغینی مانند این که برخی مواد روان‌گردان باعث افزایش تمرکز در زمان امتحانات یا لاغری سریع می‌شوند، دختران نوجوان را در مدارس و دانشگاه‌ها به دام می‌اندازد. کاهش سن اعتیاد به دوره‌های راهنمایی و دبیرستان به این معناست که نوجوان در حساس‌ترین سال‌های رشد عاطفی، شناختی و جسمی خود، درگیر وابستگی شدید شیمیایی و روانی می‌شود.

چرا دختران نوجوان به سمت دود می‌روند؟

ریشه‌یابی این رفتار پیچیده نشان می‌دهد که ترکیبی از عوامل فردی، خانوادگی و اجتماعی در این پدیده دخیل هستند. نوجوانان به طور طبیعی در سنین ۱۳ تا ۱۵ سالگی به دنبال هویت ‌یابی و ابراز وجود هستند. وقتی بستر مناسب برای تخلیه هیجانات، تفریحات سالم و ارتقای عزت ‌نفس برای دختران در جامعه محدود باشد، اشتیاق به رفتارهای پرخطر افزایش می‌یابد. فشار همسالان و تمایل به پذیرفته شدن در گروه‌های دوستانه از دیگر عوامل کلیدی است؛ به طوری که در بسیاری از جمع‌های نوجوانان، مصرف سیگار یا ویپ به عنوان بلیط ورود به جمع شناخته می‌شود. از سوی دیگر، تنش‌های خانوادگی، اضطراب‌های ناشی از آینده، و نبود ارتباط عاطفی عمیق میان والدین و فرزندان سبب می‌شود که دختران نوجوان دود را به عنوان یک مسکن موقت برای فرار از واقعیت‌های تلخ یا دردهای درونی خود انتخاب کنند.

پیامدهای بهداشتی و اجتماعی زنانه شدن اعتیاد

آسیب‌های فیزیولوژیک و روان‌پزشکی مصرف مواد و دخانیات در زنان و دختران به مراتب عمیق‌تر و سریع‌تر از مردان ظاهر می‌شود. سیستم بدنی زنان به دلیل ویژگی‌های هورمونی، آسیب‌ پذیری بیشتری در برابر سموم دخانیات دارد. شروع مصرف در سنین نوجوانی می‌تواند به اختلالات شدید در سیستم باروری، افزایش ریسک ابتلا به انواع سرطان‌ها به ویژه سرطان سینه و رحم، و بیماری‌های قلبی عروقی زودهنگام منجر شود. علاوه بر ابعاد پزشکی، این پدیده پیامدهای اجتماعی سهمگینی نیز به همراه دارد. دختر نوجوانی که درگیر اعتیاد می‌شود، به مرور از چرخه تحصیل و رشد اجتماعی حذف شده و در معرض آسیب‌های جانبی دیگری مانند بزهکاری یا استثمار قرار می‌گیرد.

ضرورت بازنگری در استراتژی‌های ملی و راهکارهای مقابله

مواجهه با آمار تکان‌دهنده رشد ۱۳۵ درصدی مصرف دخانیات در میان دختران، نیازمند خروج از لاک انکار و اقدامات فوری، هماهنگ و ساختار یافته است. رویکردهای سنتی پند و اندرز دیگر در مقابل استراتژی‌های مدرن و جذاب مافیای دخانیات کارایی ندارند. آموزش‌وپرورش باید با شجاعت و صراحت، دوره‌های آگاهی ‌بخشی درباره ترفندهای صنایع دخانی و مهارت‌های «نه گفتن» را از همان دوران ابتدایی و راهنمایی در کتاب‌های درسی و برنامه‌های پرورشی بگنجاند. افزایش مالیات بر مواد دخانی به ویژه محصولات جذاب برای نوجوانان، ممنوعیت جدی و نظارت سخت‌گیرانه بر فروش سیگار و ویپ به افراد زیر ۱۸ سال، و برخورد قاطع با تبلیغات پنهان در شبکه نمایش خانگی و فضای مجازی از الزامات حاکمیتی است. در کنار این‌ها، خانواده‌ها باید یاد بگیرند که فضای امن عاطفی در خانه ایجاد کنند تا فرزندانشان برای فرار از تنهایی یا اثبات خود، به آغوش دود پناه نبرند. جامعه امروز نیازمند ایجاد فضاهای تفریحی، ورزشی و فرهنگی ارزان‌قیمت، جذاب و اختصاصی برای دختران است تا هیجانات این سنین حساس در مسیری سازنده هدایت شود. تنها با یک عزم ملی و پذیرش واقعیت موجود است که می‌توان جلوی این بحران خاموش را گرفت و از نسل جوان کشور محافظت کرد.