هانتاویروس چیست و از کجا آمده؟/ آمادگی ایران برای مقابله با هانتاویروس
هانتاویروس گروهی از ویروسهاست که عمدتا توسط جوندگان منتقل میشوند. انسانها معمولا از طریق تماس با ادرار، بزاق یا مدفوع موشها و استنشاق ذرات آلوده بیمار میشوند. این ویروس میتواند باعث دو بیماری خطرناک شود.
در هفته نخست ماه مه ۲۰۲۶، یک شیوع نادر و مرگبار از هانتاویروس در کشتی تفریحی «MV Hondius» توجه سازمانهای بهداشتی جهان را جلب کرد. این کشتی که سفر خود را از اوشوآیا در آرژانتین آغاز کرده بود، پس از بروز چند مورد بیماری شدید تنفسی و مرگ چند مسافر، به کانون یک عملیات بینالمللی ردیابی و قرنطینه تبدیل شد.
کشتی حدود ۱۵۰ مسافر و خدمه داشت. نخستین قربانی، مردی هلندی بود که در ۱۱ آوریل در کشتی جان باخت. جسد او دو هفته بعد در جزیره سنت هلنا (St. Helena) از کشتی خارج شد. همسر او نیز در همان جزیره پیاده شد و پس از انتقال به آفریقای جنوبی، در فرودگاه ژوهانسبورگ دچار وخامت حال شد و جان خود را از دست داد. پس از آن، یک زن آلمانی نیز در کشتی فوت کرد و چند نفر دیگر علائم شدید تنفسی و تب نشان دادند.
یکی از نگرانیهای اصلی مقامهای بهداشتی این بود که حدود ۳۰ تا ۴۰ مسافر پیش از اعلام رسمی شیوع بیماری، در جزیره سنت هلنا از کشتی خارج شده و به کشورهای مختلف سفر کرده بودند. برخی از این افراد به اروپا، آمریکا و آفریقای جنوبی بازگشتند و همین موضوع باعث آغاز عملیات گسترده ردیابی تماسها در چند کشور شد.
طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت، عامل احتمالی این شیوع «ویروس آند» (Andes virus) بوده است؛ گونهای از هانتاویروس که برخلاف اغلب انواع این ویروس، در موارد نادری میتواند از انسان به انسان منتقل شود. این گونه بیشتر در آمریکای جنوبی دیده میشود و میزان مرگومیر بالایی دارد.
هانتاویروس چیست؟
هانتاویروس گروهی از ویروسهاست که عمدتا توسط جوندگان منتقل میشوند. انسانها معمولا از طریق تماس با ادرار، بزاق یا مدفوع موشها و استنشاق ذرات آلوده بیمار میشوند. این ویروس میتواند باعث دو بیماری خطرناک شود:
سندرم ریوی هانتاویروس (HPS) که ریهها را درگیر میکند و ممکن است به نارسایی تنفسی منجر شود.
تب خونریزیدهنده همراه با نارسایی کلیه (HFRS) که بیشتر در آسیا و اروپا دیده میشود.
علائم اولیه معمولاً شامل تب، خستگی، درد عضلانی، سردرد و مشکلات گوارشی است. در مراحل شدید، بیماران دچار تنگی نفس شدید و تجمع مایع در ریهها میشوند. نرخ مرگومیر در برخی گونهها میتواند به ۳۰ تا ۴۰ درصد برسد.
چرا ماجرای این کشتی مهم شد؟
شیوع هانتاویروس در کشتی MV Hondius از چند جهت کمسابقه بود:
هانتاویروس معمولاً بهصورت پراکنده و در مناطق روستایی دیده میشود، نه در کشتیهای تفریحی.
گونه آند توانایی محدودی برای انتقال انسانبهانسان دارد؛ موضوعی که باعث نگرانی جهانی شد.
مسافران پیش از شناسایی رسمی بیماری در چند کشور پراکنده شدند و ردیابی آنها دشوار شد.
دوره نهفتگی ویروس میتواند چند هفته طول بکشد، بنابراین احتمال ظهور موارد جدید وجود دارد.
سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده که خطر شیوع گسترده در سطح جهان فعلا پایین ارزیابی میشود، اما تحقیقات درباره منبع اولیه آلودگی و نحوه انتقال ویروس همچنان ادامه دارد. احتمال میرود برخی مسافران در جریان توقف کشتی در جنوب آرژانتین در معرض جوندگان آلوده قرار گرفته باشند.
آمادگی ایران برای مقابله با هانتاویروس
دکتر مصطفی نوری زاده، استاد دانشگاه علوم پزشکی آزاد تهران نوشته است: احتمال انتقال انسان به انسان توسط “هانتا ویروس” بسیار نادر است اما سویهای که در این کشتی شناسایی شد، «Andes» از خانواده هانتاویروس است. این ویروس تنها سویه از هانتاویروسها محسوب میشود که انتقال انسان به انسان آن نیز وجود دارد.
اولین گزارش ابتلا از یک زوج هلندی بود که قبل از سوار شدن به کشتی، در جریان یک تور طبیعتگردی در آرژانتین از محل دفن زباله آلوده به جوندگان ناقل بازدید کرده بودند. احتمالا انتقال اولیه ویروس در همین مرحله و از جونده به انسان رخ داده است.
سازمان جهانی بهداشت تأیید کرده که سویه در گردش، ویروس آندس است. این سویه میتواند از طریق تماس نزدیک ولی طولانیمدت بین انسانها منتقل شود. به همین دلیل، پس از بیمار شدن زوج هلندی، احتمالاً سایر مسافران و خدمه در فضای بسته کشتی نیز آلوده شدهاند.
تا امروز، ۸ مورد قطعی آزمایشگاهی گزارش شده که ۳ نفر، شامل زوج هلندی و یک شهروند آلمانی جان باختهاند. همچنین دو مورد بستری قطعی در آفریقای جنوبی و هلند ثبت شده است.
دوره نهفتگی ویروس بین ۱ تا ۶ هفته است و گاهی تا ۸ هفته هم میرسد. به همین خاطر فرد آلوده میتواند پیش از بروز علائم، ویروس را به دیگران منتقل کند.
بیماری ناشی از این ویروس با نام «سندرم ریوی هانتاویروس» یا HPS شناخته میشود. علائم اولیه شامل تب، لرز، درد شدید عضلانی، سردرد، تهوع، استفراغ و درد شکم است. سپس وارد فاز ریوی میشود که با سرفه، تنگی نفس و ادم ریوی غیر قلبی همراه است. این وضعیت میتواند ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت به نارسایی تنفسی، افت فشار خون و شوک منجر شود. نرخ مرگومیر این سندرم حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد است.
تشخیص قطعی بیماری از طریق آزمایشهای سرولوژی برای شناسایی آنتیبادیهای IgM و IgG اختصاصی و همچنین-PCR برای تشخیص RNA ویروس انجام میشود.
در حال حاضر هیچ واکسن تأییدشدهای از سوی FDA یا WHO برای پیشگیری از ویروس آندس وجود ندارد. واکسن Hantavax نیز فقط برای فرم تب خونریزیدهنده با سندرم کلیوی در برخی کشورهای آسیایی کاربرد دارد و روی این سویه مؤثر نیست.
درمان اختصاصی ضدویروسی تأییدشدهای هم برای این هانتوی وس وجود ندارد. اساس درمان بر مراقبتهای حمایتی در ICU استوار است که شامل اکسیژندرمانی، تهویه مکانیکی، مایعدرمانی برای جلوگیری از تشدید ادم ریوی و کنترل فشار خون است.
با اینکه هانتاویروسهای کلاسیک فقط از طریق تماس با جوندگان یا فضولات آنها منتقل میشوند، موارد اخیر به دلیل درگیری با ویروس آندس، قابلیت انتقال انسان به انسان دارند. با این حال، طبق اعلام سازمان جهانی بهداشت، چون انتقال این ویروس نیازمند تماس نزدیک و مداوم است، خطر آن برای سلامت عمومی در سطح جامعه پایین ارزیابی میشود.
با وجود این، وزارت بهداشت باید آمادگی کامل داشته باشد تا ضعفهای مدیریتی سال اول کرونا تکرار نشود. ضروری است که وزارت بهداشت از مطالعات دارویی و تولید واکسن هانتاویروس و ویروسهای مشابه که پتانسیل تبدیل شدن به پاندمی دارند، حمایت کند.
