بازنشستگان در انتظار معوقات؛ شش ماه انتظار برای یک ماه حقوق!
تحریریه آوش/ وعده‌های پیاپی سازمان تأمین اجتماعی برای تسویه مطالبات اردیبهشت‌ماه محقق نشده و بازنشستگان در میانه تورم و مشکلات معیشتی، همچنان منتظر دریافت حقوق معوق خود هستند
قرار بود تا پایان روز شنبه نهم آبان‌ماه، پرونده معوقات اردیبهشت بازنشستگان تأمین اجتماعی بسته شود. اما این وعده محقق نشد. مسئولان سازمان بار دیگر اعلام کردند که باقی‌مانده مطالبات تا پایان یکشنبه دهم آبان پرداخت خواهد شد؛ وعده‌ای که آن هم به سرانجام نرسید. حالا در یازدهمین روز آبان، بازنشستگانی که از اردیبهشت‌ماه منتظر دریافت مابه‌التفاوت افزایش سالانه حقوق و مرحله سوم متناسب‌سازی مستمری‌های خود هستند، با وعده تازه‌ای مواجه شده‌اند: پرداخت مطالبات تا پایان هفته.
این در حالی است که تنها یک هفته پیش، غلامحسین محمدی، سرپرست سازمان تأمین اجتماعی، در چهارم آبان‌ماه اعلام کرده بود که برای پرداخت حقوق بازنشستگان و معوقات آنان نگرانی وجود ندارد. فاصله میان این اطمینان‌بخشی و واقعیت پرداخت‌ها، اکنون به یکی از مهم‌ترین پرسش‌های بازنشستگان تبدیل شده است؛ اگر منابع مالی برای پرداخت تعهدات سازمان در حال تأمین است و جای نگرانی وجود ندارد، چرا حتی زمان‌بندی اعلام‌شده از سوی خود سازمان نیز رعایت نمی‌شود؟
اما مساله فقط تأخیر چندروزه در پرداخت یک مطالبه نیست. معوقات اردیبهشت‌ماه در شرایطی به آبان رسیده که تورم طی ماه‌های گذشته بخش قابل‌توجهی از قدرت خرید بازنشستگان را از بین برده است. برای مستمری‌بگیری که با هزینه‌های درمان، اجاره مسکن، اقساط بانکی و مخارج روزمره مواجه است، دریافت مطالبات شش ماه قبل، آن هم بدون جبران کاهش ارزش پول، دیگر به معنای دریافت همان مبلغ واقعی نیست.
سه وعده برای یک بدهی
در ماجرای پرداخت معوقات اردیبهشت بازنشستگان تأمین اجتماعی ابتدا اعلام شد مابه‌التفاوت افزایش سالانه مستمری‌ها و مرحله سوم متناسب‌سازی، مطابق جدول زمان‌بندی و بر اساس حروف الفبا، تا پایان شنبه نهم آبان‌ماه پرداخت خواهد شد اما با پایان این مهلت، شماری از بازنشستگان از دریافت‌نکردن مطالبات خود خبر دادند و خبرگزاری ایرنا در پیگیری روز یکشنبه دهم آبان گزارش داد که به گفته مسئولان سازمان تأمین اجتماعی، مطالبات حدود یک‌پنجم بازنشستگان همچنان پرداخت نشده است.
این آمار به معنای آن بود که حتی پس از پایان مهلت رسمی، حدود ۲۰ درصد از جامعه مشمول پرداخت‌ها هنوز منتظر دریافت پول خود بودند. مسئولان سازمان در همان روز اعلام کردند که باقی‌مانده مطالبات تا پایان یکشنبه پرداخت خواهد شد. با این حال، گزارش‌های منتشرشده در روز دوشنبه یازدهم آبان نشان می‌دهد که وعده دوم نیز به‌طور کامل عملی نشده است.
تورم منتظر تأمین اجتماعی نمی‌ماند
اما یکی از مهم‌ترین ابعاد تأخیر در پرداخت معوقات، کاهش ارزش واقعی مطالبات بازنشستگان است. مابه‌التفاوت افزایش حقوق و متناسب‌سازی اردیبهشت‌ماه، در واقع بخشی از درآمدی بوده که بازنشستگان باید در همان ماه دریافت می‌کردند. اما اکنون با گذشت حدود شش ماه، قدرت خرید این مبالغ با زمان استحقاق آن تفاوت قابل‌توجهی پیدا کرده است. یکی از بازنشستگان در پیام خود به ایرنا، با اشاره به افزایش قیمت برنج از حدود ۲۰۰ هزار تومان در ابتدای سال به ۴۵۰ هزار تومان در زمان ثبت پیام، از کاهش ارزش واقعی مطالباتش انتقاد کرده است.
هرچند این ارقام روایت شخصی یک بازنشسته از تغییر قیمت‌هاست، اما اصل مساله در داده‌های رسمی تورم نیز قابل مشاهده است. بر اساس آمار مرکز آمار ایران، نرخ تورم سالانه در مردادماه ۱۴۰۵ به ۶۹.۹ درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه به ۸۹ درصد رسیده بود و این ارقام نشان‌دهنده فشار سنگین افزایش قیمت‌ها بر خانوارهاست؛ فشاری که برای بازنشستگان با درآمد ثابت، آثار شدیدتری دارد.
البته نرخ تورم سالانه را نمی‌توان مستقیماً معادل کاهش ارزش معوقات در فاصله اردیبهشت تا آبان دانست، اما روشن است که در دوره افزایش مستمر قیمت‌ها، هر ماه تأخیر در پرداخت مطالبات، از قدرت خرید مبلغ دریافتی می‌کاهد. برای نمونه، بازنشسته‌ای که در اردیبهشت‌ماه مستحق دریافت مبلغ مشخصی بوده، در آبان‌ماه با همان مبلغ اسمی نمی‌تواند الزاماً همان مقدار کالا و خدمات را خریداری کند. این مسئله پرسش دیگری را نیز مطرح می‌کند که آیا سازمان تأمین اجتماعی صرفاً مسئول پرداخت اصل مطالبات است یا باید درباره خسارت ناشی از تأخیر طولانی در ایفای تعهدات خود نیز پاسخگو باشد؟
«نگرانی وجود ندارد»؛ اما منابع مالی کافی نیست؟
از سوی دیگر روز چهارم آبان‌ماه، درست در میانه انتظار بازنشستگان برای دریافت معوقات، غلامحسین محمدی، سرپرست سازمان تأمین اجتماعی، در چهارمین رویداد «هم‌تا» اعلام کرد که تأمین منابع مالی برای ایفای تعهدات سازمان در حوزه مستمری و خدمات درمانی از روش‌های مختلف در حال پیگیری است و در این زمینه نگرانی وجود ندارد. محمدی در این نشست که با حضور رئیس کمیسیون اجتماعی مجلس، مدیرعامل بانک رفاه کارگران و نمایندگان کانون عالی بازنشستگان برگزار شد، تأکید کرد که تضمین معیشت و ارائه خدمات درمانی، دو مأموریت اصلی سازمان تأمین اجتماعی است. او همچنین بازنشستگان را «ولی‌نعمت سازمان تأمین اجتماعی» توصیف کرد و از تلاش برای حل مشکلات آنان با برنامه‌ریزی و مشارکت نمایندگان بازنشستگان سخن گفت.
با این حال، تنها چند روز بعد مشخص شد که سازمان برای پرداخت بخشی از معوقات با مشکل تأمین منابع مالی مواجه است. مسئولان سازمان در توضیح تأخیر پرداخت‌ها، تأمین نقدینگی موردنیاز را علت عقب‌افتادن واریزی‌ها عنوان کرده‌اند. این دو روایت در کنار یکدیگر، تصویری از شکاف میان اطمینان‌بخشی مدیریتی و محدودیت‌های مالی سازمان ارائه می‌دهد. اگرچه تأمین اجتماعی نهادی با تعهدات گسترده در حوزه مستمری و درمان است و پرداخت هم‌زمان مطالبات شمار زیادی از بازنشستگان به منابع مالی قابل‌توجهی نیاز دارد، اما اعلام زمان قطعی پرداخت بدون اطمینان از وجود منابع، مسئله‌ای است که نمی‌توان آن را صرفاً به مشکلات نقدینگی نسبت داد. سازمانی که از ماه‌ها قبل میزان مطالبات بازنشستگان را می‌داند، باید بتواند درباره زمان تسویه این تعهدات نیز برنامه‌ریزی واقع‌بینانه‌تری داشته باشد.
بدهی دولت؛ بحران قدیمی صندوق‌های بازنشستگی
مشکلات مالی سازمان تأمین اجتماعی را نمی‌توان مستقل از ساختار درآمدها، هزینه‌ها و بدهی‌های انباشته دولت به این سازمان بررسی کرد. سرپرست تأمین اجتماعی در نشست چهارم آبان، به‌صراحت از فشار ناشی از پرداخت‌نشدن منظم بدهی‌های دولت سخن گفته و محمدی تأکید کرده که تأدیه دیون دولت باید در قالب رابطه‌ای پایدار دنبال شود و روند سال‌های اخیر در پرداخت این بدهی‌ها، فشار بر سازمان برای تأمین منابع را افزایش داده و او همچنین از تهیه طرحی دوفوریتی خبر داده که بر اساس آن، بدهی ایجادشده دولت به سازمان تأمین اجتماعی در سال مبنا لحاظ خواهد شد.
اما اهمیت این موضوع در آن است که تأمین اجتماعی برای پرداخت مستمری‌ها و ارائه خدمات درمانی، به جریان مستمر منابع مالی نیاز دارد. هرگونه اختلال در وصول مطالبات سازمان یا افزایش تعهدات بدون تأمین منابع متناسب، می‌تواند فشار مضاعفی بر نقدینگی آن وارد کند.
با این حال، بدهی دولت به سازمان هرچند بخشی از مشکلات ساختاری تأمین اجتماعی را توضیح می‌دهد، اما به‌تنهایی پاسخگوی پرسش بازنشستگان درباره تأخیر در پرداخت مطالبات نیست. بازنشستگانی که سال‌ها حق بیمه پرداخت کرده‌اند، اکنون انتظار دارند تعهدات سازمان در برابر آنان مستقل از اختلافات مالی دولت و صندوق، به‌موقع اجرا شود.
از سوی دیگر، تکرار مشکلات نقدینگی این پرسش را پیش می‌کشد که آیا مساله صرفاً تأخیر مقطعی در تأمین منابع است یا سازمان تأمین اجتماعی با ناترازی عمیق‌تری میان درآمدها و تعهدات خود مواجه شده است؟ پاسخ دقیق به این پرسش نیازمند انتشار اطلاعات شفاف درباره وضعیت منابع، مصارف، بدهی‌ها و تعهدات سازمان است.
طرح‌های جدید رفاهی در سایه مطالبات قدیمی
در حالی که بخشی از بازنشستگان همچنان منتظر دریافت معوقات اردیبهشت‌ماه هستند، سازمان تأمین اجتماعی از اجرای طرح‌های تازه‌ای برای افزایش قدرت خرید آنان خبر داده است. یکی از این برنامه‌ها، طرح «تأمین‌رفاه» است که به گفته سرپرست سازمان، امکان خرید از محل مستمری را در فاصله بیستم هر ماه تا پانزدهم ماه بعد فراهم می‌کند.
محمدی اعلام کرده که در حال حاضر امکان افزایش پنج‌درصدی قدرت خرید بازنشستگان در چارچوب این طرح فراهم شده و هدف‌گذاری برای افزایش این میزان به ۱۰ درصد طی سه تا شش ماه آینده انجام شده است. طرح دیگری که در همین نشست معرفی شد، «زرین‌تأمین» است و به گفته محمدی، بازنشستگان در قالب این طرح حدود یک همت طلا خریداری کرده‌اند و قرار است امکان سرمایه‌گذاری در دارایی‌هایی با ارزش ذاتی بالا، از جمله طلا، با تخفیف یا به‌صورت اقساطی برای آنان فراهم شود.
درمان؛ تعهد دیگری که با کمبود منابع مواجه است
مشکلات تأمین اجتماعی به پرداخت مستمری‌ها محدود نمی‌شود. خدمات درمانی و بیمه تکمیلی نیز از دیگر حوزه‌هایی است که فشار مالی سازمان بر آن تأثیر گذاشته است. محمدی نیز در نشست چهارم آبان اعلام کرد که برای پرداخت سهم ۳۰ درصدی سازمان از هزینه‌های بیمه تکمیلی بازنشستگان، استفاده از روش‌هایی از جمله اوراق گام پیش‌بینی شده است. او همچنین از دشواری تسویه مطالبات قرارداد بیمه تکمیلی درمان بازنشستگان به دلیل محدودیت منابع سخن گفت.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که بخش قابل‌توجهی از جامعه بازنشستگان، به دلیل سن و نیازهای درمانی، بیش از بسیاری از گروه‌های دیگر به خدمات پزشکی و پوشش بیمه‌ای وابسته‌اند.در چنین شرایطی، تأخیر در پرداخت مطالبات نقدی از یک سو و مشکلات مربوط به تأمین مالی خدمات درمانی از سوی دیگر، می‌تواند فشار مضاعفی بر زندگی آنان وارد کند.هرچند سازمان تأمین اجتماعی از برنامه استخدام چهار هزار نیروی درمانی در آذرماه و تکمیل پروژه‌های بیمارستانی از طریق مولدسازی دارایی‌ها خبر داده، اما تحقق این برنامه‌ها نیز به تأمین منابع پایدار وابسته است.به این ترتیب، مسئله نقدینگی نه‌تنها پرداخت معوقات، بلکه کیفیت و استمرار خدماتی را تحت تأثیر قرار می‌دهد که بازنشستگان سال‌ها برای برخورداری از آنها حق بیمه پرداخت کرده‌اند.
وقتی زمان پرداخت هم مشخص نیست
یکی از محورهای تکرارشونده در اعتراض بازنشستگان، نبود اطلاع‌رسانی دقیق و قابل اتکا درباره وضعیت مطالبات است. بر اساس پیام‌های منتشرشده در گزارش ایرنا، برخی بازنشستگان پس از تماس با سامانه ۱۴۲۰، پاسخ‌هایی متفاوت درباره زمان پرداخت دریافت کرده‌اند.یکی از مخاطبان اعلام کرده که در تماس شامگاه یکشنبه با این سامانه، به او گفته شده مطالبات مربوط به چند حرف پایانی الفبا هنوز پرداخت نشده و احتمالاً طی یکی دو روز آینده واریز خواهد شد.این در حالی بود که سازمان پیش‌تر پایان همان روز را موعد تسویه اعلام کرده بود.یکی دیگر از بازنشستگان نیز مدعی شده که بانک رفاه علت تأخیر را تأمین‌نشدن اعتبار لازم اعلام کرده است؛ ادعایی که هنوز به تأیید رسمی سازمان تأمین اجتماعی نرسیده است.
این وضعیت نشان می‌دهد مسئله صرفاً تأخیر در پرداخت نیست، بلکه بازنشستگان حتی از زمان دقیق دریافت مطالبات خود نیز اطمینان ندارند. اعلام جدول‌های پرداخت بر اساس حروف الفبا، زمانی می‌تواند به نظم و شفافیت کمک کند که سازمان به همان جدول‌ها پایبند باشد. در غیر این صورت، جدول زمان‌بندی به جای کاهش نگرانی، به منشأ تازه‌ای از بی‌اعتمادی تبدیل می‌شود.
بازنشستگان طلبکارند، نه متقاضی کمک
اکنون سازمان تأمین اجتماعی وعده داده که پرداخت باقی‌مانده معوقات تا پایان هفته جاری انجام خواهد شد؛ وعده‌ای که پس از چند مرحله تأخیر، با تردید بازنشستگان مواجه است. در این میان، پرسش اصلی تنها این نیست که مطالبات چه روزی واریز می‌شود. مساله مهم‌تر آن است که چرا سازمانی با میلیون‌ها بیمه‌شده و مستمری‌بگیر، در پرداخت تعهدات از پیش مشخص خود با چنین تأخیرهایی مواجه شده و چرا زمان‌بندی‌های رسمی آن چند بار تغییر کرده است.
اظهارات سرپرست سازمان درباره بدهی دولت، فشار منابع و استفاده از ابزارهای تازه تأمین مالی نشان می‌دهد مشکلات نقدینگی تأمین اجتماعی مسئله‌ای جدی است. اما حل این مشکلات نباید به معنای انتقال هزینه ناترازی مالی به بازنشستگانی باشد که درآمدشان از تورم عقب مانده است. برای بازنشسته‌ای که اجاره‌نشین است، هزینه درمان دارد یا برای پرداخت اقساط بانکی به مطالبات خود نیازمند است، هر روز تأخیر می‌تواند پیامد مالی مستقیمی داشته باشد. در نهایت، سازمان تأمین اجتماعی باید روشن کند چه تعداد از بازنشستگان هنوز معوقات اردیبهشت را دریافت نکرده‌اند، چه میزان اعتبار برای تسویه این مطالبات باقی مانده و چه تضمینی وجود دارد که وعده تازه پایان هفته نیز به سرنوشت وعده‌های قبلی دچار نشود.
