کاشت کاج؛ نسخه ایی اشتباه برای پایتخت/ تهران را از باغ شهر به بتن شهر تبدیل کردیم

«آلوده است و فایده‌ای ندارد» این خلاصه نتایجی بود که دو سال پیش در تایید ممنوعیت کاشت درخت سوزنی برگ کاج در شهر تهران مطرح شد اما همچنان ردپای آن به شکل نهال‌های تازه کاشت شده در برخی مناطق شهر دیده می‌شود. 
حالا دیگر دو سالی از اعلام ممنوعیت کاشت درختان سوزنی‌برگ در تهران می‌گذرد؛ تصمیمی که بر پایه گزارش‌های کارشناسی، کاج را درختی کم‌اثر و حتی آسیب‌پذیر در برابر آلودگی هوای پایتخت معرفی می‌کرد. با این حال، هنوز در برخی نقاط شهر نهال‌های تازه کاج کاشته می‌شوند؛ تناقضی که این پرسش را پیش می‌کشد: چرا تصمیمی که قرار بود ترکیب فضای سبز تهران را اصلاح کند، هنوز به‌طور کامل اجرا نشده است؟

«محمد حقانی» ، عضو پیشین شورای شهر تهران و کارشناس محیط‌زیست، در گفت‌وگو با «آوش» از دلایل بی‌فایده بودن کاج در تهران، خطاهای مدیریت فضای سبز و نقش انسان در پدیده «پاییز زودرس» درختان پایتخت می‌گوید. 
 حقانی درباره دیده شدن درختان کاج جوان و تازه کاشته شده در برخی نواحی شهر تهران باوجود منع قانونی، اظهارداشت: کاشت درخت کاج باید تنها در حد نمونه و با هدف آشنایی مردم و بچه‌ها با انواع درختان انجام شود و شاید موارد جدیدی از کاشت کاج که اشاره کردید با این اهداف صورت گرفته است. 

اما چرا کاج بی‌فایده است؟ حقانی در این باره به «آوش» می‌گوید: با توجه به این که در طول سال آلودگی بر بدنه درخت کاج می‌نشیند و در طول سال اقدامی برای رفع این آلودگی یا کاهش آلودگی انجام نمی‌شود این درختان دچار بیماری می‌شوند. از آنجا که درخت کاج جزو درختانی است که زمستان ندارد تا در طول زمستون با ریزش برگ‌هایش لباس عوض کند، درخت نو و تازه نمی‌شود. به این ترتیب درختانی که باید در بهبود محیط زیست و هوا تاثیر گذار باشند خود بیمارند و نقش لازم را در محیط زیست ندارند. 
 

جای کاج در تهران نیست

البته حقانی کاشت درخت کاج را به طور کلی منع نمی‌کند و می‌گوید: بهتر است درخت کاج به جای شهر در کمربندی شهر کاشته شود. زیرا در خارج از شهر آلودگی کمتر است و امکان استفاده از درختان سوزنی برگ مانند کاج وجود دارد.
حقانی یادآور شد: نمی‌توان به درختانی که تاکنون حتی به اشتباه کاشته‌اند دست زد اما باید رویه غلط در کاشت درختان غیرمفید را ادامه نداد. 

انسان مقصر پاییز زودس است

این عضو اسبق شورای شهر تهران به رویه‌های غلط در نگهداری درختان حتی درباره درختان بومی در تهران اشاره کرد و اظهارداشت: هم اکنون در مناطقی از شهر تهران برگ درخت‌ها زرد شده و برای مثال درختان معروف خیابان ولیعصر زودتر پاییز را دیده‌اند. گفته شده که این به خاطر تغییر اقلیم است که زودتر تابستان برایشان تمام شده است اما تغییر اقلیم تنها مقصر نیست. 

وی افزود: به درستی گفته می‌شود که کشور ما درگیر تنش‌های آبی و بارندگی کم است که این اتفاق در کل دنیا در حال وقوع است و هر سال با افزایش درجه حرارت رو به رو هستیم اما این عوامل در کنار مدیریت و نگهداری ناصحیح درختان شهر قرار می‌گیرد. باوجود مشکل آب در تهران هنوز از دامنه‌های پر مهر البرز آب جاری است و در شهر هنوز در جوی‌های کنار خیابان‌های شریعتی و ولیعصر آب جریان دارد. 

وی ادامه داد: در این شرایط، شرایط را برای درختان سخت‌تر می‌کنیم، تا یقه درخت‌های بومی چندساله چنار را در سنگفرش محصور می‌کنیم و مسیری که در حالت عادی مسیر آبیاری درخت بود با سنگفرش غیرقابل نفود کرده و در عوض از آبیاری قطره‌ای استفاده می‌کنیم. این کار مانند این است که با ملاقه به شتر آب بدهیم. در حالی که درخت مثل حیوان نفس می‌کشد و با این کار نفس درخت را در گرمای روزافزون به شماره می‌اندازیم. با این روش سنگ‌فرش کردن زیستگاه درخت‌ها حتی مسیر نفوذ آب به زمین را هم بسته‌ایم. پیش از این در خیابان ولیعصر در عمق دو تا سه متری به آب می‌رسیدند اما اکنون حداقل باید ۸۰ متر حفاری انجام شود. 
 

می‌توان برگ درختان را جارو نکرد

حقانی در ادامه افزود: در بسیاری از کشورهای اروپایی طبیعت به عنوان جزیی از زندگی روزمره مردم پذیرفته شده است. آن‌ها حتی برگ درختان را جز زندگی طبیعی درخت و جز زندگی طبیعی مردم کرده‌اند و اصراری بر جارو کردن برگ‌ها ندارند. اما تهران را که باغ شهری بوده تبدیل به بتن شهر کرده‌ایم و آنقدر تراکم فروخته‌ایم، از چاه‌های زیرزمینی آب برداشته‌ایم و آسفالت کرده‌ایم که شهر حتی در پایان روز هم حرارت دارد و گرم است. 

این کارشناس محیط زیست تصریح کرد: می‌توان برگ درختان را جارو نکرد که نوید پاییز است و زیباست. اما لازمه این کار احترام به طبیت توسط مردم و تعبیه کردن سطل زباله به فاصله هر ۵۰ متر کنار خیابان به جای مخازن زباله بزرگ توسط شهرداری‌ها است تا پیاده روها و جوی‌های آب به خاطر ریختن زباله درکنار برگ‌ها شکل نامناسب نگیرد. 

شاید زرد شدن زودهنگام برگ‌ها را بتوان به گرمای هوا و تغییر اقلیم نسبت داد، اما از نگاه محمد حقانی، همه ماجرا این نیست. از کاشت گونه‌های نامناسب گرفته تا سنگ‌فرش کردن پای درختان، برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی و نادیده گرفتن نیازهای طبیعی فضای سبز، زنجیره‌ای از تصمیم‌های انسانی شکل گرفته که نفس درختان تهران را گرفته است. در چنین شرایطی، اگر پاییز زودتر از موعد به خیابان‌های پایتخت می‌رسد، شاید پیش از آنکه طبیعت را مقصر بدانیم، باید شیوه مدیریت شهری و نحوه مواجهه خود با طبیعت را مرور کنیم.