شلاق آفتاب بر تن فلات مرکزی/ در برابر موج گرما و بحران گرمازدگی حاد چه باید کرد؟

تابستان امسال فراتر از یک تغییر فصل ساده، به یک چالش جدی زیستی برای میلیون‌ها ایرانی تبدیل شده است. بر اساس آخرین گزارش‌های سازمان هواشناسی کشور، ایران در آستانه تجربه امواج گرمایی شدیدی قرار دارد که دمای هوا را در برخی مناطق بین ۵ تا ۶ درجه سانتی‌گراد بالاتر از حد نرمال می‌برد. در حالی که نیمه شمالی و پایتخت‌ نشینان دمایی کمابیش مشابه سال گذشته را تجربه می‌کنند، استان‌های نیمه جنوبی و فلات مرکزی از جمله کرمان، یزد، بوشهر، هرمزگان، سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی و اصفهان با بی‌هنجاری دمایی شدید مواجه هستند. تضعیف پدیده موسمی هند به دلیل توسعه پدیده ال‌نینو، روزهای آفتابی بیشتر و در نتیجه تشدید گرما را در این مناطق رقم زده است. این جهش ناگهانی دما، زنگ خطر موج بزرگ گرمازدگی را به صدا در آورده است؛ عارضه‌ای که سالانه هزاران نفر را روانه اورژانس و بیمارستان‌ها می‌کند و در صورت عدم مدیریت صحیح، می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد.

بیمارستان‌ها در محاصره گرما

پایش‌های میدانی و آمارهای رسمی وزارت بهداشت نشان می‌دهند که با آغاز اولین موج‌های گرما در تیرماه، سیستم درمانی کشور با بار سنگینی از مراجعات مواجه می‌شود. در روزهای اوج پیک گرما، آمار مراجعات ناشی از ضعف مفرط، فرسودگی گرمایی و گرمازدگی حاد به اورژانس‌ها به طور چشمگیری افزایش می‌یابد. بررسی آمارها در سال‌های گذشته و روزهای اخیر حکایت از آن دارد که حدود ۴ هزار نفر به دلیل مشکلات ناشی از گرما به پایگاه‌های اورژانس مستقر مراجعه می‌کنند و از این میان، صدها نفر به دلیل وخامت اوضاع به بیمارستان‌های سیار و ثابت اعزام می‌شوند. وقتی این ابعاد را در سطح کل کشور و در بازه زمانی سه ماهه تابستان تعمیم دهیم، مشخص می‌شود که ده‌ها هزار نفر در سراسر ایران به دلیل ناتوانی بدن در تنظیم دما، به خدمات فوریت‌های پزشکی نیاز پیدا می‌کنند. این حجم از مراجعه، علاوه بر ایجاد فشار مضاعف بر کادر درمان، نشان ‌دهنده یک بحران بهداشتی پنهان است که هر سال با گرم‌تر شدن زمین، ابعاد گسترده‌تری به خود می‌گیرد.

چگونه از آسیب مصون بمانیم؟

برای کاهش آسیب‌های ناشی از این تغییرات اقلیمی شدید، شناخت مکانیسم‌های دفاعی بدن و اصلاح رفتارهای روزمره ضروری است. اولین و مهم‌ترین گام، مدیریت زمان رفت‌وآمد و فعالیت‌های بدنی است. متخصصان تاکید دارند که افراد باید از انجام کارهای سنگین و ورزش در ساعات اوج تابش خورشید، یعنی بین ساعت‌های ۱۰ صبح تا ۴ بعدازظهر به شدت خودداری کنند. نوشیدن مداوم و منظم مایعات، حتی پیش از احساس تشنگی، کلید طلایی پیشگیری است. بدن در شرایط دمایی بالا از طریق تعریق حجم زیادی از آب و املاح خود را از دست می‌دهد که باید به سرعت جایگزین شوند.

استفاده از پوشش مناسب نیز نقش تعیین‌ کننده‌ای دارد؛ لباس‌های نخی، گشاد و با رنگ‌های روشن به گردش هوا در اطراف پوست کمک کرده و جذب گرما را به حداقل می‌رسانند. همچنین استفاده از کلاه‌های لبه‌دار، عینک آفتابی و کرم‌های ضدآفتاب استاندارد مانع از آسیب مستقیم اشعه فرابنفش می‌شود. در شرایطی که کشور علاوه بر گرما با کمبود جدی منابع آبی در استان‌هایی چون تهران، البرز، قزوین، سمنان، مرکزی و قم دست‌وپنجه نرم می‌کند، مدیریت هوشمندانه مصرف آب و همزمان حفظ سلامت فردی، نیازمند یک برنامه‌ریزی دقیق خانوادگی و اجتماعی است.

باورهای غلطی که در گرما قربانی می‌گیرند

بخش عمده‌ای از آمار بالای مراجعات حاد به بیمارستان‌ها ناشی از اطلاعات نادرست و باورهای غلطی است که در میان عامه مردم رواج دارد. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها اخیرا به بررسی این اشتباهات مرگبار پرداخته است. اولین و رایج‌ترین باور غلط این است که مردم تصور می‌کنند اگر فردی همچنان عرق می‌کند، پس به مرحله گرمازدگی نرسیده است. این یک خطای پزشکی بزرگ است؛ چرا که در گرمازدگی‌های ناشی از فعالیت بدنی شدید، مکانیسم تعریق ممکن است تا آخرین لحظات فعال باقی بماند، در حالی که دمای داخلی بدن به شدت بالا رفته و اندام‌های حیاتی در حال آسیب دیدن هستند. وجود تعریق هرگز به معنای رد گرمازدگی نیست.

باور اشتباه دوم، محدود دانستن خطر گرمازدگی به روزهای فوق‌العاده داغ است. واقعیت این است که دمای هوا تنها فاکتور خطر نیست؛ رطوبت بالا، پوشیدن لباس‌های ضخیم یا تجهیزات ایمنی در محل کار و فعالیت سنگین می‌توانند در دمای متعادل‌تر نیز بدن را دچار گرمازدگی کنند.

تصور سوم این است که چند دقیقه استراحت در سایه و نوشیدن یک لیوان آب، درمان‌ کننده گرمازدگی شدید است. متخصصان هشدار می‌دهند که گرمازدگی حاد یک فوریت پزشکی است و درمان‌های خانگی ساده برای آن کافی نیست.

باور چهارم، این بیماری را مختص سالمندان و کودکان می‌داند؛ اگرچه این گروه‌ها آسیب‌ پذیرتر هستند، اما جوانان و ورزشکاران نیز در صورت بی‌احتیاطی به راحتی قربانی این عارضه می‌شوند.

در نهایت، پنجمین باور غلط، یکسان دانستن «فرسودگی ناشی از گرما» با «گرمازدگی حاد» است. فرسودگی گرمایی با علائمی مثل سرگیجه و ضعف همراه است، اما گرمازدگی مرحله پیشرفته و خطرناکی است که مستقیما مغز، سطح هوشیاری و سیستم عصبی را هدف قرار می‌دهد.

اقدامات فوری در مواجهه با فرد گرمازده

وقتی با فردی مواجه می‌شوید که علائم حاد گرمازدگی شامل گیجی، اختلال در تکلم، بی‌هوشی، تشنج یا پوست داغ و قرمز را نشان می‌دهد، زمان مهم‌ترین دارایی شماست. در اولین اقدام بدون فوت وقت باید با شماره ۱۱۵ اورژانس تماس بگیرید. تا رسیدن تکنسین‌های فوریت‌های پزشکی، روند خنک ‌سازی بیمار را آغاز کنید. فرد را به یک محیط سایه، خنک و ترجیحا دارای تهویه مطبوع یا کولر منتقل کنید. لباس‌های اضافی و ضخیم او را از تن خارج کنید تا پوست امکان تبادل حرارتی داشته باشد.

استفاده از کمپرس آب سرد یا پارچه‌های مرطوب روی نواحی کلیدی بدن مانند گردن، زیربغل و کشاله ران سرعت پایین آوردن دمای مرکزی بدن را افزایش می‌دهد. اگر فرد هوشیار است، به او آب خنک بدهید، اما در صورت کاهش سطح هوشیاری یا خواب ‌آلودگی، از ریختن هرگونه مایعات به دهان او خودداری کنید، زیرا خطر خفگی و ورود مایع به ریه وجود دارد. به یاد داشته باشید که سرعت عمل در خنک کردن بیمار می‌تواند مانع از آسیب دائمی به مغز و سایر ارگان‌های حیاتی شود و مرز بین مرگ و زندگی را تعیین کند.