قطعی اینترنت؛ از مساله اضطراب اجتماعی تا بازار سیاه ویپیان با قیمتهای نجومی
تحریریه آوش/ گزارشهای کاربران نشان میدهد که قیمت این خدمات در مدت کوتاهی به شکل قابل توجهی افزایش یافته است. تا چند روز پیش، برخی فروشندگان برای هر گیگابایت اینترنت از طریق سرورهای خاص حدود ۵۰۰ هزار تومان دریافت میکردند. اما اکنون نرخها در مواردی به ۱.۵ تا ۲ میلیون تومان برای هر گیگابایت رسیده است
قطعی سراسری اینترنت بین الملل در ایران از مرز ۲۰۰ ساعت گذشته؛ عددی که در ظاهر تنها یک آمار فنی به نظر میرسد، اما برای میلیونها شهروند معنایی بسیار فراتر دارد. این یعنی ساکنان تهران و دیگر شهرهایی که این روزها زیر سایه سنگین جنگ زندگی میکنند، دسترسیشان به اینترنت بینالمللی قطع یا به شدت محدود بوده است.
در چنین شرایطی، اینترنت دیگر صرفا یک ابزار ارتباطی نیست؛ بلکه کانالی حیاتی برای دریافت اطلاعات، ارتباط با عزیزان و پیگیری وضعیت شهرها و مناطق مختلف محسوب میشود. هنگامی که این کانال قطع میشود، خلا اطلاعاتی به سرعت با نگرانی، شایعه و اضطراب جایگزین میشود. قطعی طولانی مدت اینترنت در ایران اکنون به مسالهای تبدیل شده که علاوه بر پیامدهای اقتصادی، آثار اجتماعی و روانی قابل توجهی نیز بر جای گذاشته است.
شبکه ملی اطلاعات و اینترنتی که باقی میماند
در حالی که دسترسی به اینترنت بینالمللی به شدت محدود شده، بسیاری از سرویسهای داخلی همچنان فعال هستند. خدمات بانکی، برخی پلتفرمهای بومی و سامانههای دولتی از طریق شبکه داخلی کشور در دسترس باقی ماندهاند.
این وضعیت نتیجه توسعه زیرساختی است که در سالهای گذشته تحت عنوان «شبکه ملی اطلاعات» گسترش یافته است؛ شبکهای که هدف آن حفظ پایداری خدمات داخلی حتی در شرایط قطع ارتباط با اینترنت جهانی عنوان میشود.
با این حال، کاربران میگویند دسترسی صرف به خدمات داخلی نمیتواند جایگزین کامل اینترنت جهانی باشد. بسیاری از ابزارهای کاری، آموزشی و ارتباطی که کاربران ایرانی به آنها وابسته هستند، و روی سرورهای خارجی قرار دارند. از سرویسهای ایمیل گرفته تا ابزارهای برنامهنویسی، منابع علمی و شبکههای اجتماعی، همگی در دسته خدماتی قرار میگیرند که بدون اتصال به اینترنت بینالمللی قابل استفاده نیستند.
اینترنت آزاد با قیمت نجومی
در سالهای گذشته بسیاری از کاربران ایرانی برای عبور از فیلترینگ از ابزارهایی مانند VPN استفاده میکردند. اما در شرایطی که اتصال به اینترنت جهانی به طور گسترده قطع شود، حتی این ابزارها نیز کارایی خود را از دست میدهند.
VPNها تنها زمانی قادر به دور زدن فیلترینگ هستند که مسیر ارتباطی با شبکه جهانی برقرار باشد. هنگامی که این مسیرها به صورت فنی مسدود شوند، عملاً امکان استفاده از چنین ابزارهایی نیز بسیار محدود میشود.
اما اکنون در چنین شرایطی بازار ابزارهای عبور از فیلترینگ به شکل چشمگیری داغ شده است. ویپیانها که سالهاست در میان کاربران ایرانی برای دسترسی به اینترنت جهانی استفاده میشوند، اکنون به کالایی کمیاب و گران قیمت تبدیل شدهاند.
گزارشهای کاربران نشان میدهد که قیمت این خدمات در مدت کوتاهی به شکل قابل توجهی افزایش یافته است. تا چند روز پیش، برخی فروشندگان برای هر گیگابایت اینترنت از طریق سرورهای خاص حدود ۵۰۰ هزار تومان دریافت میکردند. اما اکنون نرخها در مواردی به ۱.۵ تا ۲ میلیون تومان برای هر گیگابایت رسیده است.
چنین قیمتهایی برای بسیاری از خانوادهها عملا غیرقابل پرداخت است. با این حال کسانی که شغل یا فعالیت اقتصادی آنها به اینترنت جهانی برای مثال کاربران برای خرید ویپیان با ترافیک ۱۰ گیگابایتی تا ۱۰ میلیون هم مجبور به پرداخت هزینه شدهاند.
چنان که دیجیتاتو نیز در همین باره گزارش کرده که همزمان با جنگ و قطعی اینترنت در ایران، شاهد شکلگیری یک بازار سیاه بیسابقه در زمینه فروش فیلترشکنها هستیم. برخی از فروشندگان ویپیان، هر گیگابایت ترافیک را تا ۵۰۰هزار تومان میفروشند و مردم نیز راهی جز پرداخت این مبلغ ندارند؛ چراکه به دنبال دسترسی به اطلاعات در این شرایط بحرانی هستند. فروش ویپیان در شرایطی رقم میخورد که فروشندگان هیچ تضمینی هم برای وصل شدن نمیدهند و کاملا شانسی است اگر به اینترنت بینالملل وصل شوید.
با وجود این هزینههای بالا، حتی خریداران این خدمات نیز تضمینی برای پایداری ارتباط ندارند. بسیاری از ویپیانها پس از مدت کوتاهی از کار میافتند یا سرعت آنها به شدت کاهش مییابد. دلیل این موضوع، مسدود شدن مداوم سرورها و ابزارهای دور زدن محدودیتها عنوان میشود؛ مسئلهای که باعث شده کاربران بارها و بارها مجبور به خرید سرویسهای جدید شوند.
دنیای اقتصاد نیز در گزارشی تاکید کرده که کاربران میگویند ساعتها تلاش میکنند تا بتوانند لحظاتی کوتاه به اینترنت وصل شوند، آن هم با سرعت و کیفیت بسیار پایین. بسیاری از کاربران میگویند با توجه به خاموشی اینترنت، نمیتوانند با بستگان خود در خارج از کشور از طریق اینترنت ارتباط برقرار کنند و به نوشته روزنامه گاردین، داگ مادوری، مدیر تحلیل اینترنت در کنتیک، ساعاتی پس از آغاز حمله آمریکا و اسرائیل در روز شنبه، ایران دچار قطعی تقریبا کامل اینترنت شد که اکنون بیش از ۱۹۲ ساعت طول کشیده است.
از سوی دیگر فعالان حوزه فناوری میگویند نبود نظارت و غیررسمی بودن این بازار، آن را به یکی از پرریسکترین بخشهای اقتصاد دیجیتال تبدیل کرده است؛ بازاری که در آن قیمتها به سرعت تغییر میکنند و کاربران عملا هیچ حق مشخصی برای پیگیری مشکلات خود ندارند.
خاموشی اینترنت جهانی و تاثیر آن بر اقتصاد دیجیتال
قطع اینترنت بینالمللی تنها یک مشکل ارتباطی نیست؛ بلکه پیامدهای اقتصادی قابل توجهی نیز به همراه دارد. در سالهای اخیر بخش بزرگی از اقتصاد دیجیتال ایران به ارتباط با بازارها و پلتفرمهای خارجی وابسته شده است.
برنامهنویسان، طراحان گرافیک، مترجمان، تولیدکنندگان محتوا و بسیاری از فریلنسرهای ایرانی با مشتریان خارجی همکاری میکنند. برای این افراد، اینترنت تنها یک ابزار سرگرمی نیست، بلکه محل کار آنها محسوب میشود.
زمانی که اینترنت جهانی قطع میشود، این ارتباط کاری نیز متوقف میشود. بسیاری از فریلنسرها قادر به ارسال پروژهها، دریافت فایلها یا شرکت در جلسات آنلاین نیستند. در برخی موارد این اختلال حتی به از دست رفتن قراردادهای کاری نیز منجر شده است.
دانشجویان و پژوهشگران نیز با چالشهای مشابهی روبهرو هستند. دسترسی به پایگاههای داده علمی، مجلات پژوهشی و بسیاری از منابع آموزشی جهانی بدون اینترنت بینالمللی ممکن نیست. قطعیهای طولانی مدت میتواند روند تحقیقات و آموزش را به طور جدی مختل کند.
این شرایط نیز اکنون در حالی رخ میدهد که قطعی اینترنت از مرز ۲۰۰ ساعت گذشته، اطلاعرسانی رسمی درباره مدت زمان ادامه این وضعیت بسیار محدود بوده است. بسیاری از کاربران میگویند وزارت ارتباطات در این مدت توضیح روشنی درباره زمان بازگشت اینترنت بینالمللی ارائه نکرده است.
پیگیری رسانهها نیز در بسیاری از موارد با پاسخ مشخصی همراه نبوده است. همین موضوع به افزایش ابهام و نگرانی در میان کاربران دامن زده است. برای بسیاری از شهروندان، دانستن اینکه این وضعیت تا چه زمانی ادامه خواهد داشت، اهمیت زیادی دارد؛ چرا که برنامه ریزیهای کاری و شخصی آنها به شدت به اینترنت وابسته است.
محدودیتهای امنیتی در میانه میدان جنگ
در سوی دیگر، اما برخی مقامهای رسمی این محدودیتها را در چارچوب شرایط امنیتی کشور توضیح میدهند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در گفتوگویی با شبکه خبری «انبیسی نیوز» در پاسخ به پرسشی درباره محدودیت اینترنت گفته است: «تقریبا همه ایرانیها به شبکههای اجتماعی دسترسی دارند. گاهی برای دلایل امنیتی دسترسی محدود میشود تا مردم و تاسیسات محافظت شوند. ما در وسط جنگ هستیم و حق داریم محدودیتهایی اعمال کنیم.»
این اظهارات در حالی مطرح شده که برخی از شبکههای اجتماعی محبوب در ایران سالهاست با محدودیت مواجه هستند و کاربران برای دسترسی به آنها به ابزارهای عبور از فیلترینگ نیاز دارند.
فرماندهی امنیت سایبری کشور نیز پیشتر در اطلاعیهای اعلام کرده بود که با توجه به تشدید درگیریهای سایبری و شناختی، تدابیر مختلفی بر شبکه ارتباطی کشور اعمال شده و به گفته این نهاد، هدف از این اقدامات حفظ پایداری خدمات عمومی و مقابله با حملات سایبری عنوان شده است.
ابعاد روانی انزوای دیجیتال
با وجود این توضیحات، بسیاری از کارشناسان معتقدند که پیامدهای روانی قطعی طولانی اینترنت نباید نادیده گرفته شود. در شرایطی که شهروندان همزمان با اخبار جنگ و ناامنی مواجه هستند، دسترسی به اطلاعات و ارتباط با دیگران میتواند نقش مهمی در کاهش اضطراب داشته باشد.
وقتی این امکان از بین میرود، احساس انزوای دیجیتال شکل میگیرد؛ وضعیتی که در آن افراد نه تنها از اخبار دقیق محروم میشوند، بلکه امکان ارتباط سریع با دوستان و خانواده خود را نیز از دست میدهند.
کلافگی، بیخبری و فرسودگی روانی ناشی از این شرایط، در کنار صدای انفجارها و نگرانیهای امنیتی، میتواند فشار مضاعفی بر جامعه وارد کند.
راهی برای پیدا کردن تعادل میان ضرورتهای امنیتی و نیاز جامعه به ارتباط آزاد
عدد نزدیک به ۲۰۰ ساعت قطعی اینترنت شاید در گزارشهای فنی تنها یک داده آماری باشد، اما برای میلیونها کاربر ایرانی روایتگر تجربهای پیچیده از بیخبری، اضطراب و محدودیت است.
در این مدت، شهروندان نه تنها از بخش بزرگی از اینترنت جهانی جدا شدهاند، بلکه با افزایش هزینههای دسترسی، بازار سیاه ویپیانها و بلاتکلیفی در مورد آینده این وضعیت نیز مواجه بودهاند.
در چنین شرایطی، اینترنت بیش از هر زمان دیگری به موضوعی فراتر از فناوری تبدیل شده است؛ مسالهای که در نقطه تلاقی امنیت، اقتصاد دیجیتال و سلامت روان جامعه قرار دارد. پرسشی که همچنان باقی میماند این است که این وضعیت تا چه زمانی ادامه خواهد داشت و چگونه میتوان میان ضرورتهای امنیتی و نیاز جامعه به ارتباط آزاد و پایدار با جهان تعادلی پایدار برقرار کرد.
