سوریه و تصویری از یک گذار شکننده/ کشوری که زیر سایه جنگ به دنبال هویتی جدید است
تحریریه آوش/ اما حالا دیگر مهمترین کنش و واکنش در روابط خارجی سوریه دیگر وفاداران اسد یا شبهنظامیان وابسته به ایران نیستند و رقابت میان ترکیه و اسرائیل بر سر شکلدهی آینده این کشور اکنون به مهمترین جبهه تبدیل شده است
حالا دیگر نزدیک به دو سال از سقوط حکومت بشار اسد میگذرد و سوریه از دل جنگ داخلی بیرون آمده اما هنوز به ثبات نرسیده و آن چه امروز باقی مانده مجموعهای از رقابتهای موازی و همزمان در کشوری جنگزده و ویران است.
رقابتی عیان میان دمشق و گروههای مختلف دینی و قومی جریان دارد که دولت تلاش دارد تا آنها را به خود جذب کند و از سوی دیگر، رقابتی شدید میان قدرتهای خارجی در جریان است که بر سر نفوذ در این کشور با هم رقابت میکنند.
دولت موقتی که میخواهد ثبات ایجاد کند، اما سوریه تکهپاره است
احمد الشرع فرمانده پیشین حیات تحریر الشام بود و عملیات سرنگونی اسد را در دسامبر ۲۰۲۴ رهبری کرد. او در سال ۲۰۲۶ کوشیده پیروزی نظامی را تبدیل به کنترل دولت بر مناطق مختلف سوریه کند.
روشنترین نمونه این روند در شمالشرق کشور دیده میشود و اکنون نیز پس از ماهها درگیری پراکنده با نیروهای دموکراتیک سوریه به رهبری کردها، یک حمله همهجانبه از سوی دولت موقت مستقر در دمشق در ژانویه امسال، حدود هشتاد درصد از قلمرو تحت کنترل این نیروها را به تصرف خود درآورد.
نتیجه آن که نهادهای کُردی در بیستم آگوست بهطور رسمی اعلام کردند که در دولت سوریه ادغام خواهند شد. الشرع پس از آن در دمشق با مظلوم عبدی، فرمانده نیروهای دموکراتیک سوریه دیدادر کرد تا درباره جذب بیش از شصت هزار رزمنده کُرد در ارتش سوریه گفتوگو کند. اگر این طرح عملی شود، بزرگترین گام برای یکپارچهسازی نیروهای امنیتی کشور از زمان سقوط اسد خواهد بود.
با این حال ادغام روی کاغذ بیاعتمادی در میدان را از بین نبرده است. جنگجویان کُرد در سال ۲۰۱۵ در کوبانی محاصره داعش را شکستند و این شهر برای آنها اهمیتی نمادین دارد و کوبانی در اوایل سپتامبر شاهد اعتراضاتی گسترده بود.
سامی شیخموس هیسو که رزمنده سابق کرد بود، ربوده و سپس جسدش با گلولهای در سرش به کوبانی بازگردانده شد. این قتل منجر به شروع اعتراضاتی بزرگ شد که به شورشی در زندان شهر انجامید و دستکم هفت زندانی در آتشسوزی ناشی از آن جان باختند، زندانیانی که از انتقال احتمالی خود به حلب هراسیده بودند. این رویداد نشان داد که پرونده کردها پشت میز مذاکره بسته شده اما در خیابانهای مناطق کردنشنین همچنان باز است.
در جبههای دیگر، اقتدار دولت با چالشی اقتصادی روبهروست و افزایش قیمت بنزین در سپتامبر، اعتراضات و انسداد جادهها را در چند شهر سوریه برانگیخت و این اعتراضات نشانهای از بحران معیشتیاند و میتوانند در بلندمدت به اندازه هر گروه مسلح دولت موقت را ناپایدار کنند.
ترکیه و اسرائیل، خطگسل تازه سوریه
اما حالا دیگر مهمترین کنش و واکنش در روابط خارجی سوریه دیگر وفاداران اسد یا شبهنظامیان وابسته به ایران نیستند و رقابت میان ترکیه و اسرائیل بر سر شکلدهی آینده این کشور اکنون به مهمترین جبهه تبدیل شده است.
آنکارا بهعنوان حامی اصلی نظامی و دیپلماتیک الشرع ظاهر شده و ترکیه این نقش را این ماه با امضای حدود چهل توافقنامه و تفاهمنامه میان بیستودو وزارتخانه سوری و همتایان ترک آنها تثبیت کرده است.
اسرائیل از نزدیکی سوریه به ترکیه در مرز شمالی خود نگران است و این نگرانی را با اقدام نظامی گاهی پاسخ میدهد. اسرائیل در هجدهم اوت پایگاه هوایی ابوالضهور در ادلب را بمباران و هدف این عملیات را جلوگیری از استقرار نیروهای ترکیه در آن پایگاه اعلام کرد، اما این حمله واکنش واشینگتن را نیز برانگیخت.
تام باراک، فرستاده ویژه آمریکا در امو سوریه گفت که اسرائیل پیش از حمله هشداری نداده بود و او احتمال داد هدف این عملیات فراهم آوردن بهانهای برای تحریک ترکیه بوده و نه رفع تهدیدی واقعی. تحلیلگران در هر دو طرف میگویند هیچیک از دو دولت خواهان جنگ مستقیم نیستند، اما خطر یک درگیری ناخواسته روی خاک سوریه واقعی و رو به افزایش است.
اسرائیل از آن زمان حملات کوچکتری نیز انجام داده، و از جمله حمله پهپادی در جنوبغرب کشور در اواخر مرداد ماه سال جاری از همین جمله است. این کشور همچنان منطقه حائل تحت نظارت سازمان ملل نزدیک بلندیهای جولان را در اشغال دارد و با این حال کانال دیپلماتیک غیرمستقیم میان اسرائیل و دمشق باز مانده است. گزارشهایی وجود دارد که رومن گافمن، رئیس موساد، در اوایل سپتامبر در با الشیبانی، وزیر خارجه سوریه دیدار کرده است. سازوکاری نیز با میانجیگری آمریکا در پاریس برای کاهش تنش و تبادل اطلاعات شکل گرفته است. الشرع در عمل در حال موازنه است. از یک سو رسماً با ترکیه همپیمان میشود و از سوی دیگر پنهانی با اسرائیل مذاکره میکند. این ماه نیز میزبان یک مأموریت دریایی روسیه شد؛ نخستین مأموریت از این دست پس از توافقی که روسیه و سوریه ماه گذشته درباره آینده حضور نظامی مسکو به آن رسیدند.
افشاگری تاریخی درباره پرونده هستهای
سوریه این ماه خبر مهم دیگری نیز داشت و رافائل گروسی، رئیس آژانس بینالمللی انرژی اتمی، هفتم سپتامبر یافتههای تازهای که درباره فعالیتهای هستهای دوران اسد منتشر شد را دستاوردی تاریخی خواند.
بازرسان آژانش در گزارش خود تأیید کردند که رآکتور اعلامنشده الکبر در دیرالزور همراه با یک کارخانه ساخت سوخت هستهای و حدود هفتاد و سه تن اورانیوم طبیعی غنینشده اکنون تحت پادمان آژانس قرار گرفته است. اسرائیل همین رآکتور را در سال ۲۰۰۷ بمباران کرده بود. به گفته بازرسان، این ماده در کوتاهمدت تهدیدی علیه اشاعه تسلیحات هستهای ایجاد نمیکند. اهمیت چنین گزارشی و یافتههایش بیشتر سیاسی است تا نظامی و نشان میدهد دولت تازه سوریه پروندههایی را گشوده که حکومت اسد نزدیک به دو دهه از افشای آنها طفره رفته بود.
حال به نظر می رسد که سوریهای جدید در میان همه این جبههها در حال شکلگرفتن است. در برخی زمینهها مانند ادغام کردها، بازگشت آوارگان و شفافیت با نهادهای بینالمللی پیشرفت واقعی دیده میشود؛ سازمان ملل میگوید هفتههای اخیر بالاترین نرخ بازگشت آوارگان داخلی و پناهندگان سوریه طی چند دهه اخیر را ثبت کرده است. در کنار این پیشرفتها اما مکررا به ناظران و تحلیلگران یادآوری میشود که صلح شکننده کنونی بر زمینی سست هموار شده است. این سستی در قتلی که نزدیک بود جرقه شورشی جدید از طرف کُردها را دوباره شعلهور کند، در اعتراضات مربوط به بنزین و ناشی از ناامیدی اقتصادی؛ و در رقابت دو همسایه قدرتمندتر بر سر آسمان و خاک سوریه آشکار است. چالش اصلی الشرع، دیگر شکستدادن رقبای مسلح باقیمانده نیست. چالش او اثبات این نکته است که دمشق میتواند توافقهای ناهمگون خود با آنکارا، مسکو، واشینگتن، کردها و بهطور پنهانی با اسرائیل را همزمان بدون آنکه هیچیک از این طرفها احساس کند دیگر این آرایش به سودش نیست، حفط کند.
