محاصره انرژی به سبک آمریکا و بحران انسانی در جزیره انقلاب/ کوبا در آستانه فروپاشی یا مقاومت؟

در هاوانا، زنی که ساعت‌هاست در صف نانوایی ایستاده، نمی‌داند ژنراتور بیمارستانی که فردا به آن نیاز دارد هنوز کار می‌کند یا نه. در آن سوی آب، وزیر خارجه آمریکا از «کمک انسانی» سخن می‌گوید. فاصله میان این دو تصویر، همان چیزی است که واشنگتن آن را «فشار برای دموکراسی» می‌نامد. 
 

ادامه محاصره دریایی، ادامه بحران جزیره

در حالی که جهان نگاهش به جنگ‌ها و بحران‌های دیگر دوخته شده، جزیره‌ای کوچک در کارائیب دارد زیر فشار خاموش می‌شود. کوبا، این آخرین سنگر ایدئولوژیک سوسیالیسم در نیمکره غربی، اکنون با بدترین بحران انرژی تاریخ خود دست و پنجه نرم می‌کند؛ بحرانی که نه از درون، بلکه از بیرون و به دست واشنگتن طراحی شده است. 

از اواخر ژانویه ۲۰۲۶، دولت ترامپ محاصره‌ای سوختی بر کوبا تحمیل کرده است. پس از سقوط نیکلاس مادورو در ونزوئلا، که خود نتیجه مستقیم مداخله نظامی آمریکا بود، آخرین کشتی‌های حامل نفت به سمت هاوانا متوقف شدند. واشنگتن با صدور فرمان اجرایی، هر کشوری را که سوخت به کوبا تحویل دهد با تعرفه‌های تنبیهی تهدید کرد. نتیجه این سیاست این بوده که جزیره‌ای که روزانه به صد هزار بشکه نفت نیاز دارد، اکنون کمتر از نیمی از این مقدار را تأمین می‌کند. 

در چهاردهم مه ۲۰۲۶، وزیر انرژی و معادن کوبا رسماً اعلام کرد که کشور از نفت و گازوئیل تهی شده است. این خبر فقط یک آمار نیست؛ پشت این ارقام، زندگی‌های میلیون‌ها انسان نهفته است. برق در بسیاری از محله‌های هاوانا روزانه بیش از پانزده ساعت قطع است. بیمارستان‌ها با کمبود سوخت برای ژنراتورها دست‌وپنجه نرم می‌کنند. سازمان ملل گزارش داده که سیستم بهداشتی کوبا با انباشت بیش از ۹۶ هزار عمل جراحی معوق مواجه است که یازده هزار مورد آن مربوط به کودکان است. این دیگر فشار سیاسی نیست؛ ، بلکه مجازاتی دسته‌جمعی است. 

کارشناسان سازمان ملل در بیانیه‌ای صریح، محاصره سوختی آمریکا را «گرسنگی انرژی» خواندند؛ اصطلاحی که به‌خوبی ماهیت این سیاست را توصیف می‌کند. در پاسخ، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا مدعی شد که واشنگتن پیشنهاد ۱۰۰ میلیون دلار کمک انسانی به هاوانا داده اما دولت کوبا مانع از رسیدن آن به مردم می‌شود. این روایت آشنا است: اعمال محاصره، سپس عرضه کمک با شرایط سیاسی، آنگاه اتهام زنی به قربانی که چرا شرایط ما را نمی‌پذیرد. همان الگویی که ایران، سوریه و بسیاری از ملل دیگر تجربه کرده‌اند. 

سیاست یک و بام دو هوای واشنگتن در قبال هاوانا

در اول مه ۲۰۲۶، ترامپ یک فرمان اجرایی امضا کرد که توسط تحلیلگران حقوقی به مثابه «بی‌سابقه‌ترین گسترش تحریم‌های کوبا از زمان آغاز امبارگو» توصیف شد. این فرمان برای نخستین بار به آمریکا اجازه می‌دهد شرکت‌ها و مؤسسات مالی خارجی را صرفاً به دلیل انجام معاملات تجاری با کوبا تحریم کند، دامنه‌ای مشابه آنچه بر ایران و روسیه اعمال شده است. هفته بعد از این فرمان، وزارت خارجه آمریکا گروه تجاری گاسا (GAESA) را که تقریباً تمام اقتصاد کوبا را در برمی‌گیرد، هدف تحریم قرار داد. این اقدام به معنای خفگی کامل اقتصادی است. 

اما این فشار اقتصادی تنها یک بُعد ماجرا است. در هفدهم مه، اسناد افشاده شده از سرویس‌های اطلاعاتی آمریکا ادعا کرد که کوبا ۳۰۰ پهپاد از روسیه و ایران خریداری کرده و فرماندهی نظامی کوبا گزینه حمله به پایگاه گوانتانامو را در نظر گرفته است. هاوانا این اسناد را «پرونده‌سازی جعلی و بهانه‌ای برای اقدام نظامی» خواند. تاریخ این شیوه را می‌شناسد: انتشار اطلاعات مشکوک در رسانه‌ها، ایجاد فضای تهدید، و زمینه‌سازی برای اقدام بعدی. 

کوبا مقاومت می‌کند

کوبا در برابر این فشارها، راه خود را برگزیده است: رسانه‌های دولتی تصاویری از آموزش نظامی غیرنظامیان منتشر کرده‌اند. دیاز-کانل در سخنرانی‌های خود از «جنگ تمام مردم»، مفهومی که فیدل کاسترو پایه‌گذاری کرد، سخن می‌گوید. مورخ نظامی هال کلپاک به سی‌ان‌ان گفته که حتی با وجود سلاح‌های قدیمی شوروی، ارتش کوبا می‌تواند در برابر حمله زمینی مقاومت جدی نشان دهد. از دید هاوانا، تسلیم شدن به خواسته‌های واشنگتن پایان موجودیت انقلاب است، نه راه نجات آن. 

با اینحال میراث این بحران برای مردم عادی کوبا بسیار سنگین است. یک زن کوبایی در جریان اعتراضات هاوانا به خبرنگار سی‌ان‌ان گفت: «اگر نیمی از ما بمیریم، نیمی می‌میریم. اما نیم دیگر در صلح زندگی می‌کند.». صاحبان کسب‌وکارهای کوچک که با قطعی برق پانزده‌ساعته دست‌وپنجه نرم می‌کنند، بیماران در صف انتظار عمل جراحی، کودکانی که نمی‌توانند به مدرسه بروند؛ اینها قربانیان واقعی یک سیاست هستند که خود را «فشار برای آزادی» می‌نامد. 

دیپلماسی هنوز در دستور کار است

در این میان، دیپلماسی هم متوقف نشده و در سیزدهم مارس، دیاز-کانل برای نخستین بار به‌طور علنی از مذاکرات دیپلماتیک با واشنگتن برای رفع محاصره سخن گفت. کوبا پیش از آن آزادی ۵۱ زندانی سیاسی را پذیرفت و در اوایل آوریل بیش از دو هزار زندانی دیگر آزاد شدند. اما واشنگتن این قدم‌ها را کافی ندانست و تحریم‌های جدید را روی میز گذاشت. مسیر مذاکره، در حالی که موشک‌های تهدید بالای سر جزیره سایه انداخته، همچنان پرابهام است. 
آن چه در کوبا می‌گذرد نباید صرفاً به‌عنوان یک بحران منطقه‌ای خوانده شود. این آزمایشگاهی است که در آن ابزارهای مدرن سلطه به نمایش گذاشته می‌شوند: محاصره اقتصادی که به نام «فشار برای دموکراسی» اعمال می‌شود، اطلاعات مشکوکی که زمینه مشروع‌سازی اقدام نظامی را فراهم می‌کند، و کمک انسانی مشروطی که ابزار باج‌گیری سیاسی است. برای کسانی که این الگو را در جاهای دیگر دیده‌اند، تفاوت تنها در نام جغرافیاست.