پشت پرده تحرکات روسیه در پرونده ایران/ آیا مسکو از تهران به عنوان کارت بازی استفاده می‌کند؟

پس از سفر محسن رضایی، دبیر شعام به مسکو و دیدار با پوتین، گمانه‌زنی‌هایی در خصوص پررنگ شدن نقش‌آفرینی‌های روس‌ها در بحران میان تهران و واشنگتن مطرح شد و البته در کنار این نیز، زمزمه‌هایی درباره تقویت نقش شورایعالی امنیت ملی در مناسبات منطقه‌‎ای و مسئله مذاکرات با آمریکا در محافل رسانه‌ای و دیپلماتیک مورد طرح و بحث قرار گرفت.
با این حال، گرفتاری مسکو در بحران اوکراین، مسئله جدی است که نمی‌توان در تحلیل رفتار منطقه‌ای و بین‌المللی این بازیگر، این مولفه را از نظر دور داشت. مسئله‌ای که البته در جای خود، اسباب خلق ابتکارات دیپلماتیک را در کرملین فراهم کرده تا بتواند با استفاده از سایر کارت‌های بازی در منطقه و در مناسبات مسکو و واشنگتن، قدری دست و پای روس‌ها را در بحران تجاوز به کی‌اف، باز کند.

خوش‌بینی تهران به وعده روس‌ها درباره تحویل S400!

در همین رابطه؛ همین اخیرا، یک مقام ارشد ایرانی به تلگراف گفته؛ «جمهوری اسلامی نسبت به اینکه ولادیمیر پوتین سرانجام سامانه‌های پدافند هوایی اس-۴۰۰ را که ایران سال‌ها در پی دستیابی به آن بوده است، تحویل دهد، «خوش‌بین» است.

 او اضافه کرده؛ «مذاکرات درباره این توافق، با ادعاهای دونالد ترامپ مبنی بر اینکه روسیه «به‌هیچ‌وجه» به ایران کمک نمی‌کند، در تضاد است.»
همچنین دبیر شعام نیز پس از بازگشت از مسکو در خصوص این سفر و ابعاد مربوط به آن، اشاره کرد؛ «مسائل مهم منطقه‌ای با آقای پوتین مورد بحث قرار گرفت و گفت‌وگوهای مهمی درباره دوران پس از جنگ و ترتیبات امنیت منطقه‌ای انجام شد.»
حال این که تا چه اندازه به قول آن مقام ارشد ایرانی، می‌توان به نقش‌آفرینی مسکو در بزنگاه کنونی و وعده‌های آن «خوش‌بین» بود، مسئله مهمی است که بسیاری از صاحبنظران و ناظران با دیده تردید به آن می‌نگرند. ضمن اینکه به هر ترتیب در فهم این مسئله، نباید ماجرای درگیری نیروی پدافندی روس‌ها در جنگ با اوکراین را نیز از نظر دور داشت. امری که به دلیل تنگناهای جدی، مانع از امکان واگذاری این سامانه به تهران یا هر بازیگر دیگری خواهد شد.

با این همه، ناگفته پیداست که در وضعیتی که تهران در حال درگیری مستقیم با واشنگتن و تل‌آویو از یک سو و تنش‌های منطقه‌ای مَن‌تبع این درگیری است، تلاش جدی‌تر آن برای برقراری مناسبات جدی‌تر با پکن و مسکو را قابل فهم می‌کند. به این صورت که تهران در تلاش خواهد بود تا با برقراری مناسبات مستحکم با مسکو و پکن، میزان تاب‌آوری خود در مواجهه با آمریکا-چه در درگیری مستقیم نظامی و چه در محاصره اقتصادی-را بالا ببرد.
 

جدی شدن نقش‌آفرینی روس‌ها در منطقه

با این حال، همچنان یک ماه هم از تحرکات جدی روس‌ها در منطقه خلیج فارس نگذشته و در همین بازه زمانی نیز، مسکو در تلاش بوده تا از دل مذاکرات مختلف با بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، ابتکار جدیدی برای برون‌رفت خود از وضعیت بحرانگونه در اوکراین خلق کند.

نهمین نشست وزیران امور خارجه در چارچوب گفت‌وگوی راهبردی روسیه و کشورهای عربی عضو شورای همکاری خلیج فارس یکشنبه ۲۶ مهر ۱۴۰۵در منامه، پایتخت بحرین برگزار شد و طرفین درباره مسائل بین‌المللی و منطقه‌ای از جمله وضعیت خلیج‌فارس و تنگه هرمز تبادل‌نظر کردند. در پی همین نشست هم، لاورف، وزیر امور خارجه روسیه فردای آن روز با هدف رایزنی با سید عباس عراقچی، همتای ایرانی خود به تهران سفر کرد.
 

پیام صریح مسکو به تهران؛ مستقیما با واشنگتن مذاکره کنید!

منابع مطلع به روزنامه «العربی الجدید» گفتند تماس‌های اخیر روسیه با طرف ایرانی، در پی درخواست آمریکا از مسکو برای ایفای نقش میانجی میان واشنگتن و تهران و متقاعد کردن ایران به نشستن پای میز مذاکرات مستقیم با طرف آمریکایی صورت گرفته است.

این منابع که خواستند نامشان فاش نشود، افزودند تحرکات روسیه در این زمینه شامل سفرهای اعلام‌نشده به ایران و همچنین سفرهای علنی، از جمله سفر ماه گذشته سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، به تهران بوده است. افزون بر این، تماس تلفنی ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، با محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، نیز در همین چارچوب انجام شده است. این تحرکات در نهایت به سفر روز پنجشنبه رضایی به مسکو و دیدار او با رئیس‌جمهور روسیه انجامید.

این منابع ادامه دادند که پوتین در جریان این دیدار از ایران خواسته است مستقیماً با آمریکایی‌ها مذاکره کند و در این باره، «مزایای» چنین اقدامی را تشریح کرده است.

شوری، تحلیلگر ارشد مسائل روسیه در گفت‌وگو با آوش:
روس‌ها در تلاشند تا با نقش‌آفرینی در مسئله جنگ ایران، خود را از انزوا خارج کنند

در همین ارتباط، محمود شوری، معاون اندیشکده «ایراس»، روسیه‌شناس و تحلیلگر ارشد مسائل روسیه، در گفت‌وگو با آوش، ضمن اشاره به فرصت‌هایی که تحولات اخیر بین‌المللی و افزایش تنش میان روسیه و غرب برای مسکو ایجاد کرده است، اظهار داشت: جنگ اوکراین که طی چهار سال گذشته ادامه داشته، در شرایط کنونی به یک تحول و حتی فرصتی برای روسیه تبدیل شده است. این وضعیت، به‌ویژه در پی افزایش تنش‌ها میان مسکو و کشورهای غربی و ناتو، این امکان را برای روسیه فراهم کرده تا با توجه به شرایط پیچیده بین‌المللی و تحولات بازار انرژی، برخی خواسته‌ها و مطالباتی را مطرح کند که شاید پیش از این امکان طرح آن‌ها در مذاکرات با طرف‌های غربی وجود نداشت.

وی افزود: البته نقش شخص ترامپ و نوع رویکرد او در قبال روسیه را نیز نمی‌توان در این تحولات نادیده گرفت، اما بخش قابل‌توجهی از سیاست‌ها و واکنش‌های آمریکا در قبال مسکو، به شرایطی بازمی‌گردد که روسیه در حال حاضر در آن قرار گرفته است.
 

نباید به میانجیگری مسکو میان تهران و واشنگتن خوش‌بین بود

شوری با اشاره به تلاش مسکو برای گسترش نقش‌آفرینی در تحولات خاورمیانه تصریح کرد: روسیه می‌کوشد از طریق تعامل با کشورهای مختلف منطقه، بخشی از مسائل و شرایطی را مدیریت کند که می‌تواند برای این کشور در پرونده اوکراین فرصت‌هایی ایجاد کند. مسکو تلاش دارد در بحران‌های منطقه‌ای نقش‌آفرینی کند، اما معتقدم نباید چندان به این مسئله خوش‌بین بود که روسیه بتواند به کاهش تنش میان ایران و آمریکا کمک کند.
 

مسکو در تلاش است تا با نقش‌آفرینی در مسئله جنگ ایران، خود را از انزوا خارج کند

این روسیه‌شناس، اضافه کرد: دلیل این مسئله آن است که روسیه نیز مانند هر کشور دیگری منافع خاص خود را دنبال می‌کند و طبیعتاً در شرایط بحرانی، براساس منافع ملی خود تصمیم می‌گیرد. این کشور که طی سال‌های گذشته تا حدود زیادی در معرض انزوا و فشارهای بین‌المللی قرار گرفته، اکنون تلاش می‌کند از فرصت پیش‌آمده برای تقویت جایگاه و ارتقای نقش خود در معادلات بین‌المللی استفاده کند. از سوی دیگر، مسکو در پی آن است که در صورت فراهم شدن فرصت، موقعیت خود را در معادله جنگ اوکراین نیز بهبود ببخشد.

معاون اندیشکده ایراس در پایان نیز، خاطرنشان کرد: روسیه در عین حال تلاش می‌کند ظرفیت و توانایی خود برای نقش‌آفرینی در تحولات منطقه‌ای را به ایران، کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و آمریکا عرضه کند و این طرف‌ها را به پذیرش و استقبال از چنین نقشی ترغیب کند. به عبارت دیگر، مسکو در حال فروختن این توانایی به منطقه است. با این حال، اینکه این تلاش‌ها تا چه اندازه به نتیجه برسد و مسکو بتواند نقشی مؤثر و تأثیرگذار ایفا کند، موضوع دیگری است.